Luận án Liên kết trong sản xuất và chế biến tôm thương phẩm ở tỉnh Cà Mau

HỌC VIỆN NÔNG NGHIỆP VIỆT NAM

PHÙNG GIANG HẢI

LIÊN KẾT TRONG SẢN XUẤT VÀ CHẾ BIẾN TÔM

THƯƠNG PHẨM Ở TỈNH CÀ MAU

LUẬN ÁN TIẾN SĨ

NHÀ XUẤT BẢN ĐẠI HỌC NÔNG NGHIỆP - 2015

HỌC VIỆN NÔNG NGHIỆP VIỆT NAM

PHÙNG GIANG HẢI

LIÊN KẾT TRONG SẢN XUẤT VÀ CHẾ BIẾN TÔM

THƯƠNG PHẨM Ở TỈNH CÀ MAU

CHUYÊN NGANH: KINH TẾ NÔNG NGHIỆP

Mã số: 62 62 01 15

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:

1. PGS.TS. PHẠM BẢO DƯƠNG

2. TS. NGUYỄN THỊ DƯƠNG NGA

HÀ NỘI, NĂM 2015

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, các kết quả nghiên

cứu được trình bày trong luận án này là trung thực, khách quan và chưa từng dùng bảo

vệ để lấy bất kỳ học vị nào.

Tôi xin cam đoan rằng mọi sự giúp đỡ cho việc thực hiện luận án đã được cảm

ơn và các thông tin trích dẫn trong luận án đều được chỉ rõ nguồn gốc.

Hà Nội, ngày

tháng

năm 2015

Tác giả luận án

Phùng Giang Hải

i

LỜI CẢM ƠN

Trong quá trình học tập và thực hiện luận án, tôi đã nhận được sự giúp đỡ tận

tình và lời chỉ bảo chân tình của tập thể và cá nhân, các cơ quan trong và ngoài Học

viện Nông nghiệp Việt Nam.

Trước tiên, tôi xin được cảm ơn sâu sắc PGS.TS. Phạm Bảo Dương và TS.

Nguyễn Thị Dương Nga là những thầy, cô giáo đã trực tiếp hướng dẫn và giúp đỡ tôi về

mọi mặt để hoàn thành luận án tiến sĩ này.

Tôi xin chân thành cảm ơn Ban Giám đốc Học viện Nông nghiệp Việt Nam, Ban

Chủ nhiệm Khoa Kinh tế và Phát triển nông thôn, tập thể giáo viên và cán bộ Khoa Kinh

tế và Phát triển nông thôn, các thầy, cô giáo thuộc Bộ môn Kinh tế Nông nghiệp và Chính

sách đã giúp đỡ để tôi có thể hoàn thành quá trình học tập và thực hiện luận án.

Tôi trân trọng cảm ơn sự giúp đỡ nhiệt tình của các Cục, Vụ, Viện thuộc Bộ

Nông nghiệp và Phát triển nông thôn và những đồng nghiệp thuộc Sở Nông nghiệp và

Phát triển nông thôn Cà Mau đã tạo điều kiện cho tôi thu thập số liệu và những thông tin

cần thiết phục vụ cho việc nghiên cứu và hoàn thành Luận án.

Tôi cũng xin bày tỏ sự cảm ơn đối với gia đình, bạn bè, đồng nghiệp của tôi đã

phối hợp, cộng tác, cùng động viên, chia sẻ những khó khăn về tinh thần, vật chất với

tôi trong thời gian qua. Sự động viên ấy chính những điều đó đã tạo cho tôi niềm tin và

sức mạnh vượt qua mọi khó khăn hoàn thành tốt luận án tiến sĩ như hiện nay.

Tôi xin trân trọng cảm ơn!

Tác giả Luận án

Phùng Giang Hải

ii

MỤC LỤC

Lời cam đoan

i

ii

Lời cảm ơn

Mục lục

iii

vi

vii

viii

ix

x

Danh mục chữ viết tắt

Danh mục bảng

Danh mục hình

Danh mục hộp

Trích yếu luận án

Thesis abstract

PHẦN 1. MỞ ĐẦU

xii

1

1.1

1.2

1.3

1.4

1.5

Tính cấp thiết của đề tài

Mục tiêu nghiên cứu của đề tài

1

3

Phạm vi nghiên cứu

4

Những đóng góp mới của đề tài

Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài

4

5

PHẦN 2. TỔNG QUAN TÀI LIỆU

6

2.1

Cơ sở lí luận về liên kết trong sản xuất và chế biến tôm thương phẩm

Khái niệm, bản chất, hình thức và vai trò

Tính hiệu quả, hiệu lực và bền vững

Cơ sở thực tiễn về liên kết trong sản xuất và chế biến tôm

Tổng quan các bài học kinh nghiệm về phát triển liên kết trong sản xuất

và chế biến tôm

6

2.1.1

2.1.2

2.2

6

21

24

2.2.1

24

30

32

34

36

37

2.2.2

2.3

Bài học rút ra

Tóm tắt

PHẦN 3. VẬT LIỆU VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

3.1

3.2

3.3

3.4

Địa điểm nghiên cứu

Thời gian nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu

Nội dung nghiên cứu

iii

3.4.1

3.4.2

3.4.3

3.4.4

3.5

Thực trạng liên kết ngang

Thực trạng liên kết dọc

Hiệu quả của liên kết

37

38

46

48

49

53

57

58

Yếu tố ảnh hưởng đến liên kết

Phương pháp nghiên cứu

Phương pháp tiếp cận

3.5.1

3.5.2

3.5.3

3.5.4

3.6

hương pháp thu thập số liệu

Phương pháp phân tích thông tin, số liệu

Hệ thống chỉ tiêu nghiên cứu

Tóm tắt

PHẦN 4. KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN

4.1

Trình bày kết quả

4.1.1

Đặc điểm về liên kết ngang trong sản xuất và chế biến tôm thương phẩm

ở Cà Mau

58

60

63

66

67

68

4.1.2

4.1.3

4.1.4

4.1.5

4.1.6

4.1.7

Quyền lợi và nghĩa vụ trong liên kết ngang trong sản xuất và chế biến

tôm thương phẩm ở Cà Mau

Hiệu quả của liên kết ngang trong sản xuất và chế biến tôm thương phẩm

ở Cà Mau

Đặc điểm về liên kết dọc trong sản xuất và chế biến tôm thương phẩm ở

Cà Mau

Quyền lợi và nghĩa vụ trong liên kết dọc trong sản xuất và chế biến tôm

thương phẩm ở Cà Mau

Kết quả liên của kết dọc trong sản xuất và chế biến tôm thương phẩm ở

Cà Mau

Mức độ thực thi của liên kết trong sản xuất và chế biến tôm thương phẩm

ở Cà Mau

69

72

4.1.8

4.1.9

Hiệu quả của liên kết trong sản xuất và chế biến tôm thương phẩm ở Cà Mau

Ảnh hưởng của yếu tố cơ chế chính sách đến phát triển liên kết trong sản

xuất và chế biến tôm

74

79

4.1.10 Ảnh hưởng của yếu tố đầu tư công đến phát triển liên kết trong sản xuất

và chế biến tôm

iv

4.1.11 Ảnh hưởng của yếu tố dịch vụ công đến phát triển liên kết trong sản xuất

và chế biến tôm

83

85

93

4.1.12 Các yếu tố ảnh hưởng đến liên kết ngang giữa những người nuôi tôm ở

Cà Mau

4.1.13 Các yếu tố ảnh hưởng đến liên kết dọc giữa người nuôi tôm và doanh

nghiệp chế biến tôm ở Cà Mau

4.1.14 Giải pháp tăng cường liên kết trong sản xuất và chế biến tôm thương

phẩm ở tỉnh Cà Mau

103

128

129

130

132

134

135

136

140

4.2

Thảo luận

4.2.1

4.2.2

4.2.3

4.2.4

Các phát hiện chính của đề tài

So sánh với kết quả nghiên cứu đã công bố

Kết quả và ý nghĩa của đề tài

Hạn chế của đề tài

PHẦN 5. KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ

5.1

5.2

Kết luận

Kiến nghị

Danh mục các công trình đã công bố liên quan đến luận án

Tài liệu tham khảo

Phụ lục

v

DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT

ADB

Ngân hàng Phát triển châu Á

Hội Chế biến và xuất khẩu thủy sản Cà Mau

Cơ sở hạ tầng

CASEP

CSHT

GTSX

Giá trị sản xuất

KHCN

HTX

Khoa học công nghệ

Hợp tác xã

NHTM

NN&PTNT

TBKT

Ngân hàng thương mại

Nông nghiệp và phát triển nông thôn

Tiến bộ kĩ thuật

UBND

VSATTP

VASEP

WCED

Ủy ban nhân dân

Vệ sinh an toàn thực phẩm

Hiệp hội Chế biến và xuất khẩu thủy sản Việt Nam

Ủy ban Môi trường và Phát triển Thế giới

vi

DANH MỤC BẢNG

STT

Tên bảng

Trang

3.1

3.2

3.3

4.1

4.2

4.3

4.4

4.5

4.6

Sản lượng và công suất chế biến tôm ở Cà Mau

Diện tích và sản lượng nuôi tôm các huyện thị tại Cà Mau 2012

Phân bố mẫu khảo sát

34

36

49

60

62

63

64

Thông tin chung về các hợp tác xã và tổ hợp tác nuôi tôm

Hiện trạng các HTX nuôi tôm tại Cà Mau

Hiệu quả sử dụng giống và thức ăn của HTX so với sản xuất cá thể

Hiệu quả sử dụng thuốc và hóa chất của các HTX so với nuôi tôm cá thể

Hiệu quả về sử dụng lao động của các HTX so với sản xuất cá thể

Hiệu quả về sử dụng CSHT, quản lí dịch bệnh và tiêu thụ sản phẩm của

các HTX so với sản xuất cá thể

65

66

67

68

69

70

72

80

81

89

90

94

96

98

4.7

Các loại hình liên kết dọc

4.8

Các nội dung liên kết dọc

4.9

Lợi ích đạt được khi tham gia liên kết

4.10

4.11

4.12

4.13

4.14

4.15

4.16

4.17

4.18

4.19

Tình hình thực hiện hợp đồng liên kết trong nuôi tôm ở Cà Mau

Hình thức thể hiện liên kết

So sánh hiệu quả giữa nuôi tôm có và không có liên kết

Vốn đầu tư của tỉnh Cà Mau giai đoạn 2010-2012

Khối lượng đầu tư cho thủy lợi ở Cà Mau giai đoạn 2005-2010

Hiệu quả sản xuất theo liên kết ngang so với sản xuất cá thể

Các yếu tố khác có tác động đến hiệu quả của liên kết ngang

Hiện trạng các cơ sở hạ tầng chính

Chi phí sản xuất bình quân/ha

Quy mô sản xuất

vii

DANH MỤC HÌNH

STT

2.1

2.2

2.3

2.4

2.5

3.1

3.2

Tên hình

Trang

9

Liên kết ngang giữa những người nuôi tôm

Liên kết ngang giữa các doanh nghiệp chế biến

Liên kết nội bộ giữa các công đoạn trong doanh nghiệp chế biến

Liên kết trực tiếp giữa doanh nghiệp chế biến và người nuôi tôm

Liên kết gián tiếp giữa doanh nghiệp chế biến và người nuôi tôm

Bản đồ tỉnh Cà Mau

10

13

14

15

34

Khung phân tích về liên kết trong sản xuất và chế biến tôm thương phẩm

ở Cà Mau

47

58

4.1

4.2

4.3

4.4

4.5

4.6

4.7

4.8

4.9

Sơ đồ liên kết ngang giữa các doanh nghiệp chế biến ở Cà Mau

Sơ đồ liên kết ngang thành các hợp tác xã nuôi tôm ở Cà Mau

Đất đai và quy hoạch

59

86

Quyền lợi khi tham gia các liên kết ngang của người nuôi tôm

Nghĩa vụ khi tham gia các liên kết ngang của người nuôi tôm

Mức độ thực thi của liên kết ngang

87

88

92

Vi phạm và xử lí vi phạm trong liên kết ngang

Hình thức thể hiện các hợp đồng liên kết

93

100

Cách thức giải quyết các vi phạm hợp đồng liên kết

viii

DANH MỤC HỘP

STT

4.1

4.2

4.3

4.4

4.5

4.6

4.7

4.8

4.9

4.10

Tên hộp

Trang

58

Liên kết ngang giữa các doanh nghiệp lỏng lẻo

Thiếu khung pháp lí về liên kết

61

Thiếu minh bạch nên liên kết thiếu bền vững

Thiếu khung pháp lí về liên kết

61

74

Thiếu cơ chế đảm bảo thực hiện quy hoạch

Quy hoạch còn nhiều bất cập

75

77

CSHT có ảnh hưởng lớn đến phát triển liên kết

Cần có vai trò của Nhà nước trong phát triển cơ sở hạ tầng

Thủy lợi có tác động lớn đối với hiệu quả sản xuất tôm

Chuyển giao TBKT còn hạn chế

79

80

82

83

ix

TRÍCH YẾU LUẬN ÁN

1. Tóm tắt

- Tên tác giả: Phùng Giang Hải

- Tên Luận án: Liên kết trong sản xuất và chế biến tôm thương phẩm ở

tỉnh Cà Mau

- Chuyên ngành: Kinh tế nông nghiệp

- Mã số: 62 62 01 15

- Tên cơ sở đào tạo: Học viện Nông nghiệp Việt Nam

2. Nội dung bản trích yếu

- Mục đích nghiên cứu của Luận án: nhằm đề xuất các giải pháp tăng cường liên

kết trong sản xuất và chế biến tôm thương phẩm ở tỉnh Cà Mau.

- Các phương pháp nghiên cứu đã sử dụng:

+ Nghiên cứu tiếp cận theo loại liên kết (dọc và ngang) nhằm nghiên cứu

các mô hình liên kết giữa doanh nghiệp chế biến và người nuôi tôm.

+ Nghiên cứu tiếp cận theo kinh tế thể chế nhằm phân tích rõ quan hệ lợi

ích và nghĩa vụ của các bên trong liên kết

+ Số liệu đã công bố và số liệu mới được thu thập từ các cơ quan quản lí

nhà nước, các cơ quan nghiên cứu và khảo sát thực địa tại địa bàn tỉnh Cà Mau

+ Các phương pháp phân tích thống kê mô tả, phân tổ so sánh, kiểm định

và ước lượng mô hình toán đã được sử dụng để phân tích các số liệu thu thập

được.

- Các kết quả, phát hiện chính và kết luận:

+ Về lí luận, bản chất của liên kết trong sản xuất và chế biến tôm không

khác nhiều so với các liên kết khác trong ngành nông nghiệp. Tuy nhiên, do các

đặc trưng về kinh tế kĩ thuật của “con tôm” với giá trị cao, mức độ nhạy cảm với

dịch bệnh lớn, yêu cầu về mặt bằng sản xuất phức tạp… nên liên kết trong sản

xuất và chế biến tôm bao gồm thêm một số điều kiện đặc thù. Cụ thể:

 Diện tích nuôi tôm phải đủ lớn;

x

 Vị trí của các ao nuôi tôm cần ở gần nhau;

 Hình thức thể hiện các liên kết này cần được pháp lí hóa ở mức độ cao;

 Doanh nghiệp chế biến phải đóng vai trò trung tâm trong liên kết;

 Quyền lợi và trách nhiệm cần được cân đối một cách hợp lí;

 Vai trò của Nhà nước cần được duy trì một cách thường xuyên và hiệu quả.

+ Về thực tiễn, luận án đã xác định diện tích nhỏ lẻ, manh mún là một

trong những yếu tố quan trọng cản trở sự phát triển của các liên kết và do vậy

ảnh hưởng của quy hoạch đối với sự phát triển của các liên kết cũng đáng kể hơn.

Về CSHT, giao thông mặc dù không có ý nghĩa thống kê nhưng vẫn cho thấy tác

động thuận chiều đối với khả năng tăng cường liên kết trong nuôi và chế biến

tôm. Khung pháp lí có tác động lớn nhưng theo xu hướng tiêu cực đối với sự

hình thành và phát triển của các loại hình liên kết do sự lỏng lẻo trong các quy

định và hiệu quả xử lí vi phạm thấp. Người nuôi tôm không liên kết có mức chi

phí cao hơn đáng kể so với chi phí của những người nuôi tôm có liên kết. Kích

cỡ tôm bình quân thu hoạch từ khu vực nuôi có liên kết lớn hơn so với khu vực

nuôi không liên kết. Tóm lại, các yếu tố chi phí thấp hơn, chất lượng tôm thu

hoạch cao hơn và giá bán tốt hơn là những yếu tố chủ chốt thu hút sự tham gia

vào các liên kết đối với những người nuôi tôm thương phẩm ở Cà Mau.

Về giải pháp tăng cường liên kết, tập trung vào i) giải pháp về chính sách;

ii) giải pháp về đầu tư công và dịch vụ công; iii) giải pháp riêng cho tăng cường

liên kết ngang; iv) giải pháp riêng cho tăng cường liên kết dọc và v) giải pháp

khác (phòng chống rủi ro, đẩy mạnh áp dụng TBKT…) để hỗ trợ tăng cường liên

kết trong sản xuất và chế biến tôm ở Cà Mau.

xi

THESIS ABSTRACT

1. Summary

- Author: Phung Giang Hai

- Thesis title: Linkages in commercial shrimp production and processing

in Ca Mau province

- Speciality: Agricultural economics

- Code: 62 62 01 15

- Name of education institution: Vietnam Agriculture Academy

2. Contents

- Objectives of Thesis: to propose solutions for strengthening linkages between

production and processing stages of commercial shrimp in Ca Mau province

- Methodology:

+ Type of linkage (vertical and horizontal linkages) approach to analyse

the details of linkages between shrimp processing enterprises and farmer.

+ Institutional economics approach to analyze the relationships of benefits

and duties inside inkages.

+ Data is collected from gorvernmental offices, research bodies and field

survey at Ca Mau province.

+ Description analysis and quatitative analysis are all used in the thesis.

- Key findings:

+ On theoretical side, the shrimp production areas have to be large enough

(average areas of aquaculture in linkages with enterprises are all 3 ha, at least) to

directly link to the processing enterprises. In the horizontal linkage, the position

of ponds has to be closed to facilitate the seasonal calendar and infrastructure

development. The formulation of linkage should be a contract which is ensured

by the Authority to confirm its effectiveness. In the structure of vertical linkage,

enterprises are always a key factor to ensure the right direction for the whole

linkage.

+ On practical side, analysis results show that the small scale and scattered

characteristics of shrimp production areas are the key constrains with linkage

xii

development. So, impacts of planning to the development of linkages is also

stronger. About the infrastructure, transportation is not significant but is quite fit

with the reality when showing a supported impact to possibility of linkage

development. Legal framework has big impacts but following a negative way to

the establishment and development of linkages due to the lack and

ineffectiveness of regulations. Production cost of the shrimp farmer with linkages

is quite lower than of shrimp farmer without linkages. Size of harvested shrimp

from shrimp production areas with linkages is much bigger than shrimp size of

production areas without linkages. In brief, lower production cost, size of

harvested shrimp and higher price of shrimp are main factors supporting linkage

development in shrimp production of Ca Mau province.

+ On the solutions to strengthen linkage, it is specially focus on the

measures to develop the horizontal linkage to making bases for vertical linkages’

development. Besides, the measure of legal supports should be an emphasized to

ensure legality of the linkages.

xiii

PHẦN 1. MỞ ĐẦU

1.1. TÍNH CẤP THIẾT CỦA ĐỀ TÀI

Ngành tôm của Việt Nam đã và vẫn đang tiếp tục gặt hái được nhiều thành

công đáng kể, đóng góp không nhỏ cho sự phát triển chung của đất nước (Tổng

cục Thủy sản, 2012). Tuy nhiên, ngành này hiện cũng đang phải đối mặt với

nhiều vấn đề nghiêm trọng, trong đó vấn đề cấp thiết nhất trong trước mắt cũng

như dài hạn là phải đảm bảo khả năng cung cấp tôm nguyên liệu ổn định, có chất

lượng cao cho chế biến. Số liệu thống kê của tỉnh Cà Mau - tỉnh có nghề nuôi

tôm lớn hàng đầu Việt Nam, nguồn tôm nguyên liệu vào thời điểm chính vụ cũng

chỉ đáp ứng tối đa 60% công suất các nhà máy chế biến trong tỉnh (Hội Chế biến

và Xuất khẩu thủy sản Cà Mau - CASEP, 2013). Nguyên nhân được xác định là

do phần lớn các diện tích nuôi tôm hiện nay vẫn phát triển tự phát, manh mún với

cơ sở hạ tầng (CSHT) ít được đầu tư bài bản, quy trình nuôi không thống nhất

nên dịch bệnh nhiều, chất lượng tôm thấp.

Bên cạnh đó, sự thiếu kết nối giữa khu vực chế biến và khu vực sản xuất

nguyên liệu trong ngành tôm cũng góp phần tạo nên sự mất cân đối nghiêm trọng

về cung cầu giữa 2 khu vực này. Vùng đồng bằng sông Cửu Long hiện có 206

nhà máy chế biến thủy sản, chủ yếu là chế biến cá tra và tôm, với tổng công suất

chế biến hơn 1,1 triệu tấn/năm (Viện Kinh tế và Quy hoạch thủy sản, 2011). Tuy

nhiên, sự phát triển quá nhanh số lượng các nhà máy chế biến trong khi nguồn

nguyên liệu có hạn và ngày càng bị hạn chế do sự gia tăng các rủi ro từ thiên

nhiên, dịch bệnh… khiến cho các nhà máy chế biến ngày càng lâm vào cảnh

thiếu nguyên liệu triền miên. Tại Cà Mau, năm 2013 sản lượng chế biến của toàn

tỉnh Cà Mau là khoảng 85 ngàn tấn tương đương với 40% tổng công suất thiết kế

của các nhà máy chế biến tại Cà Mau (CASEP, 2014). Điều này cho thấy sự bất

cập trong nhiều khâu đã dẫn đến tình trạng phát triển tự phát của cả về cung cấp

nguyên liệu và chế biến, đe dọa đến tính bền vững của cả chuỗi sản phẩm với

tình trạng “khát nguyên liệu” thường xuyên. Mặt khác, thiếu liên kết còn tạo ra

khoảng trống lớn trong giám sát chất lượng nguyên liệu đưa vào chế biến - theo

thống kê, chỉ trong 10 tháng đầu năm 2014, các doanh nghiệp chế biến tôm của

Cà Mau đã phải bị trả lại hơn 1,1 ngàn tấn sản phẩm do vi phạm các quy định về

1

dư lượng kháng sinh, ước tính thiệt hại khoảng 12,3 triệu USD (UBND tỉnh Cà

Mau, 2014). Tuy nhiên, con số thiệt hại này mới chỉ là bề nổi của tảng băng vì

những thiệt hại về uy tín của sản phẩm tôm Việt Nam cộng với những chi phí

phát sinh do tỷ lệ tôm Việt Nam bị đưa vào kiểm nghiệm trước khi nhập khẩu

tăng lên (có thời gian 100% sản phẩm tôm Việt Nam phải bị kiểm soát về dư

lượng kháng sinh khi nhập khẩu vào Nhật Bản) sẽ còn lớn hơn gấp nhiều lần -

hàng chục, thậm chí hàng trăm triệu USD.

Trong khi thiếu liên kết giữa khâu chế biến với khâu nuôi tôm là một

trong những nguyên nhân chính gây mất cân đối cung cầu thì thiếu liên kết giữa

những người nuôi tôm cũng làm mất đi khả năng tạo ra được một lượng cung

tôm đủ lớn và ổn định, đủ tiêu chuẩn chất lượng. Tính đến hết năm 2013, toàn

tỉnh Cà Mau có hơn 266 ngàn ha nuôi tôm, chủ yếu theo hình thức quảng canh và

mô hình tổ chức sản xuất chính là các hộ gia đình cá thể (Sở NN&PTNT Cà

Mau, 2013). Chính hình thức sản xuất này đã tạo nên tính manh mún, nhỏ lẻ và

phân tán của hoạt động sản xuất, dẫn đến khả năng phát triển CSHT đồng bộ và

hiệu quả là rất thấp ảnh hưởng lớn đến sản lượng tôm nuôi do năng suất thấp và

rủi ro cao - năng suất bình quân tôm nuôi của vùng Cà Mau năm 2013 chỉ đạt

khoảng 500 kg/ha (UBND tỉnh Cà Mau, 2013).

Thời gian gần đây, nhiều nỗ lực của Chính phủ nhằm khuyến khích, thúc

đẩy tăng cường liên kết trong sản xuất và chế biến, tiêu thụ nông sản vẫn chưa

thực sự đi vào cuộc sống. Một trong những nguyên nhân chính làm cho liên kết

chưa phát triển được là do thiếu sự rõ ràng trong việc xác định “quyền, lợi và

trách nhiệm của người tham gia liên kết - tức là phải có lợi mới làm, có quyền

mới làm được và phải gắn với trách nhiệm mới thành công” (Hà Xuân Thông,

2010). Quyết định số 80/2002/QĐ-TTg ngày 24 tháng 06 năm 2002 của Thủ

tướng Chính phủ là bước đột phá theo hướng hình thành liên kết 4 nhà tuy nhiên

Quyết định này lại chỉ “khuyến khích” các doanh nghiệp kí hợp đồng tiêu thụ sản

phẩm với người sản xuất chứ không yêu cầu bắt buộc nên đã dẫn tới nhiều sai

lệch trong quá trình thực hiện, làm giảm tác dụng của Quyết định. Báo cáo tổng

kết 5 năm thực hiện Quyết định số 80/2002/QĐ-TTg của Bộ NN&PTNT đã chỉ

ra rằng nhiều địa phương mặc dù đã triển khai mô hình liên kết 4 nhà nhưng thực

chất chỉ là những mối quan hệ lỏng lẻo giữa doanh nghiệp và nông dân và chính

việc ký kết hợp đồng chỉ là khuyến khích, không bắt buộc nên trách

nhiệm giữa các bên không có sự ràng buộc chặt chẽ làm nảy sinh một số bất cập

2

và khó khăn trong việc triển khai việc liên kết, mặc dù ai cũng biết việc kí kết

hợp đồng là có lợi cho cả các bên.

Đã có nhiều nghiên cứu về phát triển liên kết trong sản xuất và chế biến

nông sản bao gồm cả ngành sản xuất và chế biến tôm. Trong đó, đặc biệt phải kể

đến nghiên cứu “Phân tích chuỗi giá trị tôm sú ở đồng bằng sông Cửu Long” của

tác giả Lê Xuân Sinh và cộng sự năm 2010 đã đề xuất một số giải pháp liên quan

đến tăng cường năng lực và vai trò cho từng tác nhân trong chuỗi để hỗ trợ phát

triển liên kết chuỗi. Nghiên cứu “Liên kết nông dân trong ngành tôm ở đồng

bằng sông Cửu Long” của tác giả Hồ Thị Minh Hợp năm 2012 đã kiến nghị một

số giải pháp liên quan đến quy hoạch, dự báo, phát triển tổ chức nông dân…

nhằm hỗ trợ phát triển liên kết trong ngành này. Nghiên cứu “Phân tích chuỗi giá

trị trong sản xuất, chế biến và tiêu thụ cá tra, tôm sú” của tác giả Lê Văn Gia Nhỏ

và cộng sự năm 2012 cũng tiếp cận sâu về các vấn đề liên kết trong ngành tôm ở

đồng bằng sông Cửu Long. Tuy nhiên, đến nay chưa có một nghiên cứu nào cụ

thể và toàn diện về phát triển liên kết theo cả chiều ngang và dọc trong sản xuất

và chế biến tôm ở Cà Mau - địa bàn cung cấp đến hơn 30% cả về sản lượng và

diện tích nuôi tôm nước lợ của cả nước. Các kết quả nghiên cứu trước đây chưa

chỉ rõ và phân tích được về các yếu tố ảnh hưởng để có thể xây dựng các giải

pháp tăng cường liên kết trong lĩnh vực này một cách hiệu quả và bền vững.

Trong bối cảnh như vậy, đề tài luận án là rất cần thiết và cấp bách nhằm

đề xuất các giải pháp tăng cường liên kết trong sản xuất và chế biến tôm ở

tỉnh Cà Mau và góp phần xây dựng cơ sở khoa học đề xuất các giải pháp,

chính sách hỗ trợ phát triển bền vững cả ngành sản xuất, chế biến và xuất

khẩu tôm Việt Nam.

1.2. MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU CỦA ĐỀ TÀI

1.2.1. Mục tiêu tổng quát

Nghiên cứu nhằm đề xuất các giải pháp tăng cường liên kết trong sản xuất

và chế biến tôm thương phẩm ở tỉnh Cà Mau.

1.2.2. Mục tiêu cụ thể

 Hệ thống hóa và phát triển hệ thống lý luận và thực tiễn về liên kết

trong sản xuất và chế biến tôm thương phẩm;

 Đánh giá được thực trạng liên kết trong sản xuất và chế biến tôm

thương phẩm ở Cà Mau;

3

 Đề xuất giải pháp tăng cường liên kết trong sản xuất và chế biến tôm

thương phẩm ở Cà Mau.

1.3. PHẠM VI NGHIÊN CỨU

1.3.1. Đối tượng nghiên cứu

 Các chính sách về liên kết trong sản xuất và chế biến tôm thương phẩm;

 Các vấn đề lý luận và thực tiễn trong liên kết trong sản xuất và chế

biến tôm thương phẩm;

 Các tác nhân tham gia liên kết trong ngành tôm thương phẩm.

1.3.2. Phạm vi nghiên cứu

Về không gian: Nghiên cứu chỉ tập trung trong địa bàn tỉnh Cà Mau - tỉnh

đứng đầu về nuôi tôm của cả nước.

Về thời gian: Các số liệu thống kê thứ cấp được thu thập trong khoảng thời

gian 5 năm từ 2008-2013 và thu thập số liệu sơ cấp tại thời điểm năm 2014.

Về đối tượng: Nghiên cứu chỉ tập trung vào tôm thương phẩm (tôm làm nguyên

liệu chế biến hoặc tiêu dùng), tôm giống không thuộc phạm vi nghiên cứu này.

Về nội dung: Nghiên cứu sẽ chỉ tập trung phân tích, đánh giá về các liên kết

theo chiều ngang giữa những người nuôi tôm, giữa các doanh nghiệp chế biến và

liên kết theo chiều dọc giữa người nuôi và doanh nghiệp chế biến tôm ở Cà Mau.

Nghiên cứu sẽ chỉ tập trung vào đề xuất các giải pháp nhằm tăng cường

liên kết giữa sản xuất và chế biến tôm thương phẩm ở Cà Mau. Các giải pháp

nhằm phát triển ngành hàng tôm nói chung không thuộc phạm vi nghiên cứu này.

1.4. NHỮNG ĐÓNG GÓP MỚI CỦA ĐỀ TÀI

Về lí luận, luận án đã xác định bản chất của liên kết trong sản xuất và chế

biến tôm thương phẩm không khác nhiều so với các liên kết khác trong nông

nghiệp. Tuy nhiên, do đặc trưng của “con tôm” là đối tượng sản xuất có giá trị

cao, độ nhạy cảm với dịch bệnh lớn, yêu cầu về mặt bằng sản xuất phức tạp…

nên liên kết trong sản xuất và chế biến cần có thêm một số điều kiện: i) Diện tích

nuôi tôm phải đủ lớn để tham gia liên kết dọc trực tiếp với các doanh nghiệp chế

biến; ii) Vị trí các ao nuôi tôm phải gần nhau để có thể tham gia liên kết ngang;

iii) Nhà nước phải có vai trò thường xuyên và quan trọng (chứng thực, trọng tài,

hỗ trợ…) để đảm bảo các hợp đồng liên kết luôn có hiệu lực và hỗ trợ kịp thời

cho các liên kết trong trường hợp cần thiết.

4

Về thực tiễn, luận án đã xác định diện tích nhỏ lẻ, manh mún là một trong

những yếu tố quan trọng cản trở sự phát triển của các liên kết và do vậy ảnh

hưởng của quy hoạch đối với sự phát triển của các liên kết cũng đáng kể hơn. Về

CSHT, giao thông mặc dù không có ý nghĩa thống kê nhưng vẫn cho thấy tác