Luận án Nghiên cứu thực trạng sử dụng đất nông nghiệp và kinh tế hộ dưới tác động của đô thị hóa trên địa bàn thành phố Hà Tĩnh

HỌC VIỆN NÔNG NGHIỆP VIỆT NAM

¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯

HỒ HUY THÀNH

NGHIÊN CỨU THỰC TRẠNG SỬ DỤNG ĐẤT NÔ NG NGHIỆP

VÀ KINH TẾ HỘ DƯỚI TÁ C ĐỘNG CỦA ĐÔ THỊ HÓ A

TRÊN ĐỊA BÀN THÀNH PHỐ HÀ TĨNH

LUẬN ÁN TIẾN SĨ

NHÀ XUẤT BẢN ĐẠI HỌC NÔNG NGHIỆP - 2018

HỌC VIỆN NÔNG NGHIỆP VIỆT NAM

¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯

HỒ HUY THÀNH

NGHIÊN CỨU THỰC TRẠNG SỬ DỤNG ĐẤT NÔNG NGHIỆP

VÀ KINH TẾ HỘ DƯỚI TÁC ĐỘNG CỦA ĐÔ THỊ HÓA

TRÊN ĐỊA BÀN THÀNH PHỐ HÀ TĨNH

Chuyên nga

̀

nh: Quản lý đất đai

Ma số:

̃

9.85.01.03

Người hướng dẫn khoa học:

1. PGS.TS. Đào Châu Thu

2. TS. Mai Văn Phấn

HÀ NỘI, NĂM 2018

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, các kết quả nghiên

cứu được trình bày trong Luận án trung thực, khách quan và chưa từng dùng để bảo vệ

ở bất kỳ học vị nào.

Tôi xin cam đoan rằng mọi sự giúp đỡ cho việc thực hiện Luận án đã được cảm

ơn, các thông tin trích dẫn trong Luận án này đều được ghi rõ nguồn gốc.

Hà Nội, ngày tháng năm 2018

Tác giả Luận án

Hồ Huy Thành

i

LỜI CẢM ƠN

Để hoàn thành Luận án này, tôi xin trân trọng bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới các

tập thể, cá nhân:

- PGS.TS. Đào Châu Thu - Hội Khoa học đất Việt Nam; TS. Mai Văn Phấn - Tổng

cục Quản lý đất đai đã tận tình hướng dẫn, giúp đỡ tôi thực hiện hoàn thành Luận án này.

- Ban Giám đốc Học viện, Ban Quản lý đào tạo và các thầy cô Khoa Quản lý đất

đai - Học viện Nông nghiệp Việt Nam đã góp ý kiến và tạo điều kiện giúp đỡ trong suốt

thời gian tôi thực hiện và hoàn thành Luận án này;

- Lãnh đạo và các phòng, đơn vị chức năng thuộc Sở Tài nguyên và Môi trường

Hà Tĩnh, Sở Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn Hà Tĩnh, Lãnh đạo và các phòng,

đơn vị chức năng thuộc UBND thành phố Hà Tĩnh; Lãnh đạo và cán bộ chuyên môn các

xã Thạch Hạ, Thạch Môn và phường Thạch Quý; các nông hộ thuộc địa bàn nghiên cứu

đã giúp đỡ tạo điều kiện thuận lợi cho tôi trong quá trình nghiên cứu, thực hiện Luận án

tại địa phương.

- Vợ, con và gia đình đã đầu tư, hỗ trợ, gánh vác công việc cho tôi trong suốt hơn

6 năm học tập, nghiên cứu và thực hiện Luận án.

- Cơ quan và các đồng nghiệp đã tạo điều kiện giúp đỡ, cổ vũ động viên tôi trong

suốt quá trình học tập nghiên cứu.

Xin trân trọng cảm ơn !

Hà Nội, ngày tháng năm 2018

Tác giả Luận án

Hồ Huy Thành

ii

MỤC LỤC

L ời cam đoan .....................................................................................................................i

L ờ i c ảm ơ n ........................................................................................................................i i

M ụ c l ụ c ............................................................................................................................iii

Danh m ụ c ch ữ vi ế t t ắ t ......................................................................................................v i

Danh m ụ c b ả ng ..............................................................................................................viii

Danh m ụ c hình.................................................................................................................. x

Trích y ế u lu ậ n án .............................................................................................................x i

Thesis abstract................................................................................................................xiii

Ph ầ n 1. M ở đầ u .............................................................................................................. 1

1.1. Tính c ấ p thi ế t c ủa đề tà i ........................................................................................ 1

1.2. M ụ c tiêu nghiên c ứ u ............................................................................................. 3

1.3. Đối tượ ng và ph ạ m vi nghiên c ứ u ........................................................................ 3

1.3.1. Đối tượ ng nghiên c ứ u ........................................................................................... 3

1.3.2. Ph ạ m vi nghiên c ứ u .............................................................................................. 3

1.4. Nh ững đóng góp mớ i c ủa đề tài............................................................................ 3

1.5. Ý nghĩa khoa họ c và th ự c ti ễ n .............................................................................. 4

1.5.1. Ý nghĩa khoa họ c .................................................................................................. 4

1.5.2. Ý nghĩa thự c ti ễ n................................................................................................... 4

Ph ầ n 2. T ổ ng quan tài li ệ u ............................................................................................. 5

2.1. Cơ sở lý lu ậ n v ề v ấn đề nghiên c ứ u...................................................................... 5

2.1.1. Đấ t nông nghi ệ p và ti ềm năng sử d ụng đấ t nông nghi ệ p...................................... 5

2.1.2. Đô thị hóa và v ấn đề s ử d ụng đấ t nông nghi ệ p khu v ực đô thị và ven đô ............ 10

2.1.3. Kinh t ế nông h ộ dưới tác độ ng c ủa đô thị hóa vùng đô thị và ven đô ................ 20

2.2. S ử d ụng đấ t nông nghi ệ p và kinh t ế nông h ộ dưới tác độ ng c ủa đô thị hóa

t ạ i m ộ t s ố nướ c trên th ế gi ớ i và t ạ i Vi ệ t Nam..................................................... 24

2.2.1. S ử d ụng đấ t nông nghi ệ p và kinh t ế nông h ộ dưới tác độ ng c ủa đô thị hóa

t ạ i m ộ t s ố nướ c trên trên th ế gi ớ i ........................................................................ 24

2.2.2. S ử d ụng đấ t nông nghi ệ p và kinh t ế nông h ộ dưới tác độ ng c ủa đô thị hóa

t ạ i Vi ệ t Nam và t ỉnh Hà Tĩnh .............................................................................. 33

2.3. Nh ữ ng nghiên c ứ u v ề s ử d ụng đấ t và kinh t ế nông h ộ dưới tác độ ng c ủ a

đô thị hóa vùng đô thị và ven đô ......................................................................... 39

2.4. Nh ận xét, đánh giá chung, định hướ ng nghiên c ứ u ............................................ 41

iii

Ph ầ n 3. N ội dung và phương pháp nghiên cứ u .......................................................... 44

3.1. N ộ i dung nghiên c ứ u........................................................................................... 44

3.1.1. Đặc điểm điề u ki ệ n t ự nhiên, kinh t ế - xã h ội trong điề u ki ện ĐTH ở

thành ph ố Hà Tĩnh .............................................................................................. 44

3.1.2. S ử d ụng đấ t và công tác qu ản lý đấ t nông nghi ệp giai đoạ n 2000 - 2015

t ạ i thành ph ố Hà Tĩnh ......................................................................................... 44

3.1.3. S ử d ụng đấ t nông nghi ệ p và kinh t ế nông h ộ dưới tác độ ng c ủa ĐTH ở

thành ph ố Hà Tĩnh .............................................................................................. 44

3.1.4. Kinh t ế nông h ộ c ủ a m ộ t s ố mô hình s ử d ụng đấ t nông nghi ệp dướ i tác

độ ng c ủa ĐTH vùng n ội đô và ven đô thành phố Hà Tĩn h ................................. 44

3.1.5. Định hướ ng s ử d ụng đất và đề xu ấ t các gi ả i pháp nâng cao hi ệ u qu ả s ử

d ụng đấ t nông nghi ệ p thành ph ố Hà Tĩnh ........................................................... 45

3.2. Phương pháp nghiên cứ u .................................................................................... 45

3.2.1. Phương pháp thu thậ p thông tin th ứ c ấ p ............................................................. 45

3.2.2. Phương pháp chọn điể m nghiên c ứ u................................................................... 45

3.2.3. Phương pháp thu thập thông tin sơ cấ p............................................................... 47

3.2.4. Phương pháp đánh giá đấ t theo FAO.................................................................. 48

3.2.5. Phương pháp đánh giá hiệ u qu ả s ử d ụng đấ t ...................................................... 48

3.2.6. Phương pháp đánh giá t ổ ng h ợ p hi ệ u qu ả kinh t ế , xã h ộ i, môi trườ ng............... 51

3.2.7. Phương pháp ứ ng d ụ ng GIS trong xây d ự ng b ản đồ .......................................... 51

3.2.8. Phương pháp phân tích đấ t.................................................................................. 52

3.2.9. Phương pháp phân cấ p xây d ự ng b ản đồ độ ph ì ................................................ 52

3.2.10. Phương pháp phân tích SWO T ........................................................................... 53

3.2.11. Phương pháp tổ ng h ợ p, x ử lý s ố li ệ u và minh h ọ a k ế t qu ả nghiên c ứ u............. 54

Ph ầ n 4. K ế t qu ả và th ả o lu ậ n....................................................................................... 55

4.1. Đặc điểm điề u ki ệ n t ự nhiên, kinh t ế - xã h ội dưới tác độ ng c ủa đô thị hóa

ở thành ph ố Hà Tĩnh ........................................................................................... 55

4.1.1. Điề u ki ệ n t ự nhiên............................................................................................... 55

4.1.2. Th ự c tr ạ ng phát tri ể n kinh t ế - xã h ội dưới tác độ ng c ủa đô thị hóa ở

thành ph ố Hà Tĩnh .............................................................................................. 60

4.1.3. Đánh giá chung về điề u ki ệ n t ự nhiên, kinh t ế - xã h ộ i thành ph ố Hà Tĩn h ............ 66

4.2. S ử d ụng đấ t và công tác qu ản lý đấ t nông nghi ệp giai đoạ n 2000 - 2015

t ạ i thành ph ố Hà Tĩnh ......................................................................................... 68

iv

4.2.1. Đặc điể m tình hình s ử d ụng đấ t nông nghi ệ p ở thành ph ố Hà Tĩn h ................... 68

4.2.2. Tình hình s ử d ụng đấ t nông nghi ệp qua các giai đoạ n ....................................... 69

4.2.3. Bi ến độ ng di ện tích đấ t nông nghi ệ p giai đoạ n 2000 - 2015 ở thành ph ố

Hà Tĩn h ............................................................................................................... 71

4.2.4. Công tác qu ản lý đất đai và chính sách phát triể n s ả n xu ấ t nông nghi ệ p ở

thành ph ố Hà Tĩnh .............................................................................................. 77

4.3. S ử d ụng đấ t nông nghi ệ p và kinh t ế nông h ộ dưới tác độ ng c ủa đô thị hóa

ở thành ph ố Hà Tĩnh ........................................................................................... 81

4.3.1. Đánh giá bổ sung tính ch ất đấ t nông nghi ệp sau tác độ ng c ủa quá trình đô

th ị hóa t ại 3 xã, phườ ng nghiên c ứ u.................................................................... 81

4.3.2. Đánh giá thích hợp đất đai củ a các lo ạ i s ử d ụng đấ t theo yêu c ầ u s ử d ụ ng

đấ t thành ph ố Hà Tĩnh ........................................................................................ 85

4.3.3. Hi ệ u qu ả s ử d ụng đấ t nông nghi ệ p và kinh t ế nông h ộ dưới tác độ ng c ủ a

đô thị hóa .......................................................................................................... 104

4.4. Hi ệ u qu ả m ộ t s ố mô hình s ử d ụng đấ t nông nghi ệp dưới tác độ ng c ủ a

đô thị hóa thành ph ố Hà Tĩn h ......................................................................... 123

4.4.1. Cơ sở để l ự a ch ọ n mô hình s ử d ụng đất để theo dõi, đánh giá .................... 123

4.4.2. Hi ệ u qu ả s ả n xu ấ t mô hình tr ồng hoa đào ........................................................ 124

4.4.3. Hi ệ u qu ả s ả n xu ấ t mô hình tr ồ ng L ạ c - Dưa hấ u - B ắ p c ả i .......................... 125

4.4.4. Hi ệ u qu ả s ả n xu ấ t mô hình tr ồ ng Hoa ly - Dưa hấ u - Súp lơ ....................... 127

4.4.5. Hi ệ u qu ả s ả n xu ấ t mô hình nuôi cá Ch ẽ m, cá Chim ..................................... 129

4.4.6. Đánh giá chung về hi ệ u qu ả s ử d ụng đấ t c ủ a các mô hìn h ............................... 130

4.5. Định hướ ng s ử d ụng đất và đề xu ấ t các gi ả i pháp nâng cao hi ệ u qu ả s ử

d ụng đấ t nông nghi ệ p thành ph ố Hà Tĩnh ......................................................... 132

4.5.1. Căn cứ định hướ ng s ử d ụng đấ t ........................................................................ 132

4.5.2. Các gi ả i pháp nâng cao hi ệ u qu ả s ử d ụng đấ t nông nghi ệ p nh ằ m ổn đị nh

và phát tri ể n kinh t ế nông h ộ ............................................................................ 139

Ph ầ n 5. K ế t lu ậ n và ki ế n ngh ị .................................................................................... 148

5.1. K ế t lu ậ n............................................................................................................. 148

5.2. Đề ngh ị .............................................................................................................. 149

Các công trình khoa h ọc đã công bố ............................................................................. 150

Tài li ệ u tham kh ả o ........................................................................................................ 151

Ph ụ l ụ c .......................................................................................................................... 160

v

DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT

Từ viết tắt

BĐKH

BVTV

CCHC

CNH

Nghĩa tiếng Việt

Biến đổi khí hậu

Bảo vệ thực vật

Cải cách hành chính

Công nghiệp hóa

CPTG

CSHT

DT

Chi phí trung gian

Cơ sở hạ tầng

Diện tích

DTTN

ĐTH

Diện tích tự nhiên

Đô thị hóa

ĐVĐĐ

FAO

Đơn vị đất đai

Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hiệp Quốc

(Food and Agriculture Organization of the United Nations)

Giấy chứng nhận quyền sử dụng

Giấy chứng nhận

GCN QSD

GCN

GPMB

GTGT

GTSX

GIS

Giải phóng mặt bằng

Giá trị gia tăng

Giá trị sản xuất

Hệ thống thông tin địa lý (Geographic Information System)

Hiện đại hóa

HĐH

HĐND

HQĐV

HTX

Hội đồng nhân dân

Hiệu quả đồng vốn

Hợp tác xã

KCN

Khu công nghiệp

KHCN

KHSD

LĐ

Khoa học công nghệ

Kế hoạch sử dụng

Lao động

LMU

Đơn vị đất đai (Land Mapping Unit)

Loại sử dụng đất (Land Use Types)

Phân tích đa tiêu chuẩn (Multi Criteria Analysis)

LUT

MCA

vi

Từ viết tắt

NCS

Nghĩa tiếng Việt

Nghiên cứu sinh

NN

Nông nghiệp

NTTS

QHSD

SXKD

SXNN

TNHH

TTCN

UBND

Nuôi trồng thủy sản

Quy hoạch sử dụng

Sản xuất kinh doanh

Sản xuất nông nghiệp

Thu nhập hỗn hợp

Tiểu thủ công nghiệp

Ủy ban nhân dân

vii

DANH MỤC BẢNG

STT

Tên bảng

Trang

So sánh nông nghi ệp đô thị và nông nghi ệ p nông thôn...................................... 13

Di ệ n tích các lo ại đấ t qua các th ờ i k ỳ ở Nh ậ t B ả n ............................................. 31

Di ệ n tích các lo ại đấ t ở Hàn Qu ốc giai đoạ n 2003 - 2011.................................. 32

Các ch ỉ tiêu phân c ấp đánh giá hiệ u qu ả kinh t ế các lo ạ i hình s ử d ụng đấ t

nông nghi ệ p ........................................................................................................ 50

Phân c ấp đánh giá hiệ u qu ả xã h ộ i ..................................................................... 50

Các ch ỉ tiêu phân tích đấ t ................................................................................... 52

Ch ỉ tiêu đánh giá độ phì...................................................................................... 53

M ức lũ củ a sông Rào Cái ................................................................................... 58

Di ệ n tích các lo ại đất trên đị a bàn thành ph ố Hà Tĩnh ....................................... 60

Di ện tích, cơ cấu nhóm đấ t chính thành ph ố Hà Tĩnh từ 2000 - 2015 ............... 69

Di ện tích, cơ cấ u các lo ại đấ t nông nghi ệ p thành ph ố Hà Tĩnh từ 2000 - 201 5 ...... 70

Chu chuy ể n di ệ n tích m ộ t s ố lo ại đất chính giai đoạ n 2000 - 2015 ................... 74

M ộ t s ố d ự án tr ọng điểm có tác động đế n s ả n xu ấ t nông nghi ệ p ....................... 75

Tính ch ấ t lý, hóa h ọc đấ t c ủ a ph ẫ u di ệ n HT 0 8 .................................................. 82

So sánh tính ch ấ t lý, hóa h ọc đấ t t ầ ng m ặ t gi ữ a ph ẫ u di ệ n phúc tra HT08

năm 2015 và phẫ u di ệ n xây d ự ng b ản đồ đấ t TPHT02 năm 2010 ..................... 83

Tính ch ấ t lý, hóa h ọc đấ t c ủ a ph ẫ u di ệ n HT 1 0 .................................................. 84

4.10. Các y ế u t ố , ch ỉ tiêu phân c ấp xác định đơn vị đất đai thành phố Hà Tĩnh ........ 86

4.11. T ổ ng h ợ p di ệ n tích lo ại đất theo đơn vị hành chín h ........................................... 87

4.12. T ổ ng h ợ p di ện tích địa hình tương đối theo đơn vị hành chính ......................... 88

4.13. T ổ ng h ợ p di ện tích độ dày t ầng canh tác theo đơn vị hành chín h ...................... 89

4.14. T ổ ng h ợ p di ệ n tích thành ph ần cơ giới theo đơn vị hành chín h ......................... 90

4.15. T ổ ng h ợ p di ện tích độ phì theo đơn vị hành chính............................................. 91

4.16. T ổ ng h ợ p di ệ n tích ch ế độ tưới theo đơn vị hành chín h ..................................... 92

4.17. T ổ ng h ợp các đơn vị đất đai thành phố Hà Tĩnh ................................................ 94

4.18. M ức độ thích h ợp đất đai mộ t s ố lo ạ i s ử d ụng đấ t chính ................................... 96

4.19. T ổ ng h ợ p các m ức độ thích h ợp đất đai củ a LM U ............................................. 97

4.20. T ổ ng h ợ p di ệ n tích thích h ợp đất chuyên lúa theo đơn vị hành chính................ 98

viii

4.21. T ổ ng h ợ p di ệ n tích thích h ợp đất lúa màu theo đơn vị hành chính .................... 99

4.22. T ổ ng h ợ p di ệ n tích thích h ợp đấ t chuyên màu theo đơn vị hành chính............ 100

4.23. Di ệ n tích các lo ạ i s ử d ụng đất trên đị a bàn thành ph ố Hà Tĩnh ....................... 104

4.24. Các lo ạ i s ử d ụng đấ t chính ở phườ ng Th ạ ch Quý ............................................ 105

4.25. Hi ệ u qu ả kinh t ế c ủ a các lo ạ i s ử d ụng đất phườ ng Th ạ ch Qu ý ........................ 106

4.26. T ổ ng h ợ p phân c ấ p hi ệ u qu ả kinh t ế phườ ng Th ạ ch Quý ................................ 107

4.27. Các lo ạ i s ử d ụng đấ t chính ở xã Th ạ ch Mô n .................................................... 107

4.28. Hi ệ u qu ả kinh t ế c ủ a các lo ạ i s ử d ụng đấ t xã Th ạ ch Môn................................ 108

4.29. T ổ ng h ợ p phân c ấ p hi ệ u qu ả kinh t ế xã Th ạ ch Môn ........................................ 109

4.30. Các lo ạ i s ử d ụng đấ t chính ở xã Th ạ ch H ạ ....................................................... 109

4.31. Hi ệ u qu ả kinh t ế c ủ a các lo ạ i s ử d ụng đấ t xã Th ạ ch H ạ ................................... 110

4.32. T ổ ng h ợ p phân c ấ p hi ệ u qu ả kinh t ế xã Th ạ ch H ạ ........................................... 111

4.33. Đánh giá hiệ u qu ả xã h ộ i c ủ a các ki ể u s ử d ụng đấ t l ự a ch ọ n........................... 112

4.34. So sánh m ức đầu tư phân bón vớ i tiêu chu ẩn bón phân cân đố i và h ợ p lý....... 114

4.35. Di ễ n bi ế n m ộ t s ố ch ỉ tiêu môi trường đấ t t ạ i các mô hình s ử d ụng đấ t ............ 117

4.36. T ổ ng h ợ p hi ệ u qu ả kinh t ế - xã h ộ i - môi trườ ng c ủ a các LUT .................. 118

4.37. K ế t qu ả điề u tra nông h ộ v ề s ả n xu ấ t nông nghi ệp dưới tác độ ng c ủa đô

th ị hóa t ại các điể m nghiên c ứ u ........................................................................ 120

4.38. Hi ệ u qu ả c ủ a mô hình s ả n xu ấ t tr ồng hoa Đào ................................................. 125

4.39. Hi ệ u qu ả c ủ a mô hình s ả n xu ấ t tr ồ ng L ạ c - Dưa hấ u - B ắ p c ả i........................ 127

4.40. Hi ệ u qu ả c ủ a mô hình s ả n xu ấ t tr ồ ng hoa Ly - Dưa hấ u - Súp lơ ................... 129

4.41. Hi ệ u qu ả c ủ a mô hình cá (Ch ẽ m, Chim) nuôi ao ............................................. 130

4.42. Quy ho ạ ch s ử d ụng đấ t đế n 2020 thành ph ố Hà Tĩnh ...................................... 135

4.43. Phân tích SWOT............................................................................................... 135

4.44. Định hướ ng s ử d ụng đấ t nông nghi ệ p thành ph ố Hà Tĩnh ........................... 137

4.45. Quy ho ạ ch phát tri ển đô thị (l ấy trên đấ t thích h ợ p s ả n xu ấ t nông nghi ệ p:

chuyên lúa, lúa màu, chuyên màu) ................................................................... 140

ix

DANH MỤC HÌNH

STT

Tên hình

Trang

Quy trình đánh giá đấ t theo FAO ......................................................................... 9

Sơ đồ minh h ọ a khu v ực đô thị và ven đô .......................................................... 16

T ỷ l ệ đô thị hóa c ủ a Trung Qu ố c th ờ i k ỳ 1953 - 2015 ....................................... 25

Cơ cấ u giá tr ị s ả n xu ấ t nông nghi ệp đô thị c ủ a Nh ậ t B ả n (2003)....................... 30

Sơ đồ v ị trí điể m nghiên c ứ u ở thành ph ố Hà Tĩnh ............................................ 46

V ị trí đị a lý thành ph ố Hà Tĩnh ........................................................................... 55

Nhi ệt độ, lượng mưa và lượ ng b ốc hơi trung bình 2000 -2016.......................... 56

T ổ ng GDP thành ph ố Hà Tĩnh giai đoạ n 2010-2015 ......................................... 63

Bi ến động cơ cấu lao động giai đoạ n 2010-2015 ............................................... 64

Bi ến độ ng s ử d ụng đấ t nông nghi ệ p ở thành ph ố Hà Tĩnh giai đoạ n

2000 - 2015 ........................................................................................................ 73

T ỷ l ệ di ệ n tích các lo ại đấ t nông nghi ệ p gi ảm sang đấ t phi nông nghi ệ p

giai đoạ n 2000 - 201 5 ......................................................................................... 75

Ph ẫ u di ệ n HT 0 8 ................................................................................................. 82

Ả nh ph ẫ u di ệ n HT 10 ......................................................................................... 83

Sơ đồ đơn vị đất đai ............................................................................................ 93

4.10. Sơ đồ phân h ạ ng thích h ợp đấ t chuyên lú a ....................................................... 101

4.11. Sơ đồ phân h ạ ng thích h ợp đấ t lúa màu............................................................ 102

4.12. Sơ đồ phân h ạ ng thích h ợp đấ t chuyên mà u ..................................................... 103

4.13. Xu hướ ng bi ến độ ng c ủ a các kim lo ạ i n ặ ng t ạ i hai điể m l ấ y m ẫ u nông hóa ... 116

4.14. Xu hướ ng bi ến độ ng c ủ a các kim lo ạ i n ặ ng t ại điể m ph ẫ u di ệ n .................. 117

4.15. Mô hình tr ồng đào củ a h ộ ông Tr ầ n H ữ u S ỹ .................................................... 124

4.16. Mô hình tr ồ ng L ạ c - Dưa hấ u - B ắ p c ả i c ủ a h ộ ông Nguy ễ n Ti ế n Trình ........ 126

4.17. Cánh đồ ng rau

ở Thôn Quy ế t Ti ế n, xã Th ạ ch Môn ....................................... 126

4.18. H ộ ông Đặng Hào Quang làm nhà lưới để tr ồ ng Hoa Ly ............................ 128

4.19. Hoa Ly giai đoạ n thu ho ạ ch.............................................................................. 128

4.20. Ao nuôi cá (Ch ẽ m, Chim) c ủ a h ộ ông Lê Huy Chươn g ................................... 129

4.21. Phân vùng ki ến trúc đô thị đến năm 2030 thành phố Hà Tĩn h ......................... 141

4.22. Phân vùng nông nghi ệp đô thị đến năm 2030 thành phố Hà Tĩnh ................... 142

x

TRÍCH YẾU LUẬN ÁN

Tên tác giả: Hồ Huy Thành

Tên luận án: "Nghiên cứu thực trạng sử dụng đất nông nghiệp và kinh tế hộ dưới

tác động của đô thị hóa trên địa bàn thành phố Hà Tĩnh"

Chuyên ngành: Quản lý đất đai;

Mã số: 9.85.01.03

Tên cơ sở đào tạo: Học viện Nông nghiệp Việt Nam

Mục đích nghiên cứu

- Đánh giá hiệu quả, tiềm năng sử dụng đất nông nghiệp và kinh tế hộ dưới tác

động của ĐTH.

- Đề xuất mô hình sử dụng đất nông nghiệp hợp lý và các giải pháp để nâng cao

hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp, kinh tế nông hộ cho khu vực nội đô, ven đô thành

phố Hà Tĩnh.

Phương pháp nghiên cứu

Các phương pháp nghiên cứu bao gồm: Phương pháp thu thập thông tin thứ cấp;

Phương pháp chọn điểm nghiên cứu; Phương pháp thu thập thông tin sơ cấp; Phương

pháp đánh giá đất theo FAO; Phương pháp đánh giá hiệu quả sử dụng đất; Phương pháp

đánh giá tổng hợp hiệu quả kinh tế, xã hội, môi trường; Phương pháp ứng dụng GIS

trong xây dựng bản đồ; Phương pháp phân tích đất; Phương pháp phân cấp xây dựng

bản đồ độ phì; Phương pháp phân tích SWOT; Phương pháp tổng hợp, xử lý số liệu và

minh họa kết quả nghiên cứu.

Kết quả chính và kết luận

- Thành phố Hà Tĩnh hiện có tỷ lệ ĐTH là 72%, tốc độ ĐTH là 34,45%, trong

tương lai đất nông nghiệp tiếp tục sẽ bị giảm để phát triển đô thị. Đất nông nghiệp

Thành phố bố trí khá tập trung ở khu vực ven đô, diện tích còn 2.852,89 ha (chiếm

50,45% so với tổng diện tích tự nhiên). Quá trình ĐTH đã làm cho tổng diện tích đất

nông nghiệp giai đoạn 2000 - 2015 giảm sang đất phi nông nghiệp 646,55 ha, chiếm

18,73% so với tổng diện tích đất nông nghiệp đầu kỳ; diện tích đất khai hoang để

SXNN chỉ đáp ứng được 59,51% số bị mất do ĐTH; diện tích được tưới, tiêu chủ

động và diện tích gieo trồng đều bị giảm dần theo thời gian.

- Bản đồ đơn vị đất đai thành phố Hà Tĩnh được xây dựng từ 6 bản đồ chuyên

đề là bản đồ loại đất, bản đồ địa hình tương đối, bản đồ độ dày tầng canh tác, bản đồ

xi

thành phần cơ giới, bản đồ độ phì và bản đồ chế độ tưới. Thành phố Hà Tĩnh có 51

đơn vị đất đai, từ chất lượng đất đai của các LMU, đã xác định có 1.031,79 ha đất

thích hợp trồng lúa (chiếm 41,7%); có 1.570,19 ha đất thích hợp trồng lúa - màu

(chiếm 63,45%) và 1.253,90 ha đất thích hợp trồng màu (chiếm 50,67%) trên trên

tổng số 2.474,59 ha diện tích đất điều tra. Tuy nhiên, vẫn còn có 57,03 ha đất không

thích hợp cho SXNN.

- Thành phố Hà Tĩnh có 7 LUT chính có hiệu quả kinh tế, xã hội, môi trường

xếp theo thứ tự cao - thấp là: chuyên hoa, chuyên màu, hoa - màu, nuôi trồng thủy

sản, cây ăn quả, lúa màu và chuyên lúa. Trong đó, các kiểu sử dụng đất có hiệu quả

cao là Hoa đào, Lạc - Dưa hấu - Bắp cải, Dưa hấu - Dưa hấu - Rau cải, Lạc - Dưa hấu -

Su hào và Lạc - Dưa hấu - Súp lơ. Mặc dù LUT NTTS cho hiệu quả trung bình nhưng

để góp phần cải thiện kinh tế hộ cần khuyến cáo chuyển phần diện tích đất trồng lúa ở

vùng trũng, nhiễm mặn, năng suất thấp sang NTTS mặn lợ với các bờ bao trồng cây ăn

quả, cây cảnh.

- Kết quả theo dõi, đánh giá mô hình thực nghiệm trong 3 năm 2013, 2014 và

2015 với 4 kiểu sử dụng đất gồm: Hoa Ly (vụ Đông) - Dưa Hấu (vụ Xuân Hè) - Súp

lơ (vụ Đông) có GTGT 1.680,83 triệu đồng/ha/năm; trồng hoa Đào có GTGT 770,06

triệu đồng/ha/năm và Lạc Xuân - Dưa Hấu (vụ Hè Thu) - Bắp cải (vụ Đông) có

GTGT 221,23 triệu đồng/ha/năm và mô hình NTTS gồm cá Chẽm, cá Chim nuôi ao

đất với GTGT 542,38 triệu đồng/ha/năm. Trong thời gian tới để góp phần cải thiện

kinh tế hộ, thành phố Hà Tĩnh cần nhân rộng các mô hình mang lại hiệu quả cao là:

chuyên hoa (Hoa đào), chuyên màu (Lạc - Dưa hấu - Bắp cải, Dưa hấu – Dưa hấu –

Rau cải, Lạc – Dưa hấu – Su hào, Lạc - Dưa hấu - Súp lơ) và NTTS (cá Chẽm, cá chim

nuôi ao).

- Đối với khu vực đô thị và ven đô thành phố Hà Tĩnh đề xuất thực hiện đồng

bộ 7 nhóm giải pháp cho công tác quản lý đất đai và 5 nhóm giải pháp, biện pháp sử

dụng đất nông nghiệp nhằm nâng cao hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp và ổn định

kinh tế hộ trong điều kiện ĐTH tại địa phương.

xii

THESIS ABSTRACT

PhD candidate: Ho Huy Thanh

Thesis title: “Study on the status of agricultural land use and household economy

under the influence of urbanization in Ha Tinh city”

Major: Land Management

Code: 9.85.01.03

Educational organization: Vietnam National University of Agriculture (VNUA)

Research Objectives

- To assess the efficiency, potential of agricultural land use and household

economy under the impact of urbanization;

- To propose models of appropriate agricultural land use and solutions to improve

the efficiency of agricultural land use, household economy in the urban and peri-urban

areas of Ha Tinh city.

Materials and Methods

Study methods include: method of secondary data collection; method of site

selection; method of primary data collection; land evaluation method of FAO; method

of land use efficiency assessment; The method of integrated economic, social and

environmental efficiency; method of application of GIS in mapping; method of soil

analysis; SWOT analysis method; decentralization method for mapping fertility;

methods of data aggregation, data processing and illustration of study results.

Main findings and conclusions

- Ha Tinh currently has urbanization ratio of 72%, urbanization rate of 34.45%,

then in the future agricultural land will continue to decline for urban development. The

agricultural land of Ha Tinh city was quite concentrated in the peri-urban area, with area

of 2852.89 hectares after urbanization process (accounting for 50.45% of total natural

area). Urbanization process caused 646.55 ha of agricultural area in the period 2000 -

2015 transfered to non-agricultural land, accounting for 18.73% of the total agricultural

land at the beginning of the period; The area of land reclaimed for agricultural

production only fulfilled 59.51% of the lost land area due to urbanization. The area

under active irrigation and drainage and the planted area have been reduced over time.

- Land unit map of Ha Tinh city was built by 6 thematic maps as follows: map of

soil type, map of relative terrain, map of top soil depth, map of soil fertility and map of

irrigation regime. The map of land units at the study site had 51 land units, LMU had

xiii

the smallest area was LMU No. 19, with the area of 9.68 ha; LMU had the largest area

was LMU No. 30, with the area of 166.13 ha. From the land quality of the LMUs,

1.031,79 hectares of land were considered suitable for rice (accounting for 41,7%),

1.570,19 hectares of land were considered suitable for growing rice - cash crop

(accounting for 63,45%), and 1.253,90 hectares of land was suitable for cash crop

(accounting for 50,67%) on the total 2.474,59 ha of surveyed land area. However, there

were still 57,03hectares of land less suitable for agricultural production.

3) Ha Tinh city has 7 main LUTs that ranked by efficeient order from high to low

as follows: flower only; cash crop only; flower - cash crop; aquaculture; Fruit tree; Rice

- cash crop; Rice only. In particular, LUTs are highly effective incude: sakura flower,

peanut - watermelon - cabbage, watermelon - watermelon - vegetables, penut -

watermelon - kohlrabi, peanut - watermelon 0 cauliflower. Although LUT aquaculture

gives a medium efficiency, it is recommended to expand in lowland, salinity and low

productivity.

- The results of the monitoring and evaluation of the experimental models in the

three years 2013, 2014, and 2015 for 4 sub land use types including: lily flower (Winter

crop) - watermelon (Spring - Summer crop) - cauliflower (Winter crop) was VND

1.680,83 million VND/ha/year, sakura flower was 770,06 million VND/ha/year, and

spring peanut - watermelon (Summer - Autumn crop) - Cabbage (Winter crop) was

221,23 million VNĐ/ha/year and aquaculture with Barramundi and Pomfret in pond

was 542,38 millions VNĐ/ha/year. In the next time, it is nessesary to expand the models

of high efficiency as follow: Flower only (sakura flower), cash crop only (peanut -

watermelon - cauliflower; watermelon - watermelon - vegetables.; penut - watermelon -

kohlrabi; peanut - watermelon - cabbage), and aquaculture (Barramundi and Pomfret in

pond).

- In order to improve the efficiency of agricultural land use and household

economic stabilization in urban and peri ban areas in Ha Tinh province, it is nessesary

to conduct 7 solutions for land management and 5 solutions for agricultural land use.

xiv

PHẦN 1. MỞ ĐẦU

1.1. TÍNH CẤP THIẾT CỦA ĐỀ TÀI

Đô thị hóa là một quy luật tất yếu, tỷ lệ đô thị hóa được xem là một chỉ

báo về sự phát triển của một quốc gia, vùng miền, địa phương. Không có quốc

gia nào có thể trở thành nước thu nhập cao và tăng trưởng kinh tế mạnh mà

không có đô thị hóa đi trước và hầu như tất cả các nước đạt đô thị hóa ít nhất

50% trước khi đạt đến mức thu nhập trung bình (dẫn theo Nguyễn Lưu Bảo

Đoan, 2016). Đô thị hóa trên thế giới diễn ra ở tốc độ nhanh và có phạm vi khá

rộng lớn. Năm 2007 đánh dấu lần đầu tiên dân số thế giới sinh sống trong các

khu vực đô thị chiếm 50% tổng dân số (United Nations, 2013). Dự báo là số dân

sinh sống trong các khu vực đô thị tiếp tục tăng và sẽ chiếm 70% vào năm 2050.

Việt Nam có lịch sử phát triển đô thị từ rất lâu đời. Đến thập kỷ 90, số

lượng đô thị đã lên đến khoảng 500 đô thị, kể từ đó đến nay, số lượng đô thị tiếp

tục tăng lên nhanh chóng. Tính đến tháng 12 năm 2016, cả nước đã có 795 đô thị

với tỷ lệ đô thị hóa đạt 35,2%, gồm 02 đô thị đặc biệt (Hà Nội và thành phố Hồ

Chí Minh), 17 đô thị loại I trong đó có 3 đô thị trực thuộc Trung Ương (Hải

Phòng, Đà Nẵng và Cần Thơ), 25 đô thị loại II, 41 đô thị loại III, 84 đô thị loại

IV và 626 đô thị loại V (Bộ Tài nguyên và Môi trường, 2016b). Theo Bộ Kế hoạch

và Đầu tư và nhóm Ngân hàng thế giới (2014), từ năm 1991 đến 2014, dân số đô

thị chính thức của Việt Nam đã tăng từ gần 14 triệu lên 30 triệu người và tỷ lệ

dân số đô thị tăng từ mức 1/5 lên 1/3 trong tổng dân số, với tốc độ tăng dân số đô

thị hàng năm của Việt Nam cao hơn nhiều so với mức bình quân thế giới.

Quá trình đô thị hoá (ĐTH) ở các nước cũng như ở Việt Nam đã là động lực

thúc đẩy phát triển kinh tế, văn hoá xã hội, kinh tế đô thị chiếm tỷ trọng chi phối

trong tổng GDP, góp phần tăng giá trị sản xuất công nghiệp, giá trị xuất nhập

khẩu, tạo điều kiện thuận lợi tiếp cận tiến bộ khoa học công nghệ, đã góp phần

nâng cao chất lượng sống cho người dân… Song bên cạnh tác động tích cực cũng

nảy sinh nhiều vấn đề nan giải như: áp lực dân số, giao thông, môi trường, bất

cập giữa khu vực đô thị với khu vực nông thôn… Bên cạnh đó, việc tăng dân số

đô thị đều đi đôi với tăng diện tích đất đô thị, tức là nhiều diện tích đất nông

nghiệp và đất chưa sử dụng sẽ được chuyển đổi thành đất đô thị. Theo Bộ Tài

nguyên và Môi trường (2016a), trong giai đoạn 2000 - 2015, đất phi nông

1

nghiệp cả nước ta tăng 1.199 ngàn ha, đất trồng lúa giảm 437,43 ngàn ha (bình

quân giảm khoảng 29 ngàn ha/năm). Theo đó, cơ cấu sử dụng đất cũng được

chuyển đổi phù hợp với quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế, chuyển dịch lực

lượng lao động từ nông nghiệp sang công nghiệp, dịch vụ (so với năm 2000, cơ

cấu nông, lâm, ngư nghiệp giảm từ 24,53% xuống 17,39%; công nghiệp và xây

dựng tăng từ 36,73% lên 82,61% vào năm 2015. Lao động nông, lâm, ngư

nghiệp giảm từ 68,24% năm 2000 xuống còn 44,69% vào năm 2015). Đặc biệt,

đã tạo điều kiện để kinh tế nông thôn thoát khỏi tình trạng tự cung, tự cấp và

chuyển sang sản xuất hàng hóa, thúc đẩy nhanh quá trình chuyển đổi cơ cấu sử

̣

dụng đất trong nông nghiệp, nông thôn phù hợp với nền kinh tế thi trương.

̀

Thành phố Hà Tĩnh bắt đầu tập trung phát triển đô thị kể từ năm 1991 (Thời

điểm chia tách thành 2 tỉnh Nghệ An và Hà Tĩnh). Quá trình ĐTH đã hình thành

nên nhiều khu đô thị hiện đại; cơ sở hạ tầng kỹ thuật, hạ tầng xã hội được đầu tư

xây dựng khá đồng bộ. Thành phố hiện có tỷ lệ ĐTH là 72%, tốc độ ĐTH là

34,45% (Tỷ lệ ĐTH của tỉnh Hà Tĩnh là 21,59%; tỷ lệ ĐTH toàn quốc là 35,2%).

Đến nay Thành phố cơ bản đạt 47/49 tiêu chuẩn đô thị loại II (đạt 91 điểm/100

điểm). Tốc độ tăng trưởng bình quân cả giai đoạn 2010 - 2015 của Thành phố đạt

12%; giai đoạn 2005 - 2010 đạt 8%. Cơ cấu kinh tế của Thành phố trong những

năm qua chuyển dịch theo hướng kinh tế đô thị (tăng tỷ trọng khu vực kinh tế

thương mại - dịch vụ; giảm tỷ trọng khu vực kinh tế công nghiệp - xây dựng và

nông - lâm nghiệp - thủy sản) (UBND thành phố Hà Tĩnh, 2017). Ngoài những

tác động tích cực thì quá trình ĐTH đã làm cho tổng diện tích đất nông nghiệp

thời kỳ 2000 - 2015 giảm sang đất phi nông nghiệp 646,55 ha, chiếm 18,73% so

với tổng diện tích đất nông nghiệp đầu kỳ (Đất lúa chuyển sang đất phi nông

nghiệp 574,13 ha, chiếm 16,63%); trong đó, giai đoạn 2000 - 2005 giảm 248,31

ha, chiếm 7,19%; giai đoạn 2005 - 2010 giảm 246,89 ha, chiếm 7,40% và giai

đoạn 2010 - 2015 giảm 151,35 ha, chiếm 4,91% so với tổng diện tích đất nông

nghiệp đầu kỳ (UBND thành phố Hà Tĩnh, 2015a). Mặc dù, diện tích đất sản xuất

của nông hộ giảm dần do quá trình ĐTH, tỷ lệ lao động trong ngành nông nghiệp

giảm nhưng để thích ứng phát triển trong điều kiện ĐTH các nông hộ đã biết dứt

bỏ tập quán sản xuất lạc hậu, thay đổi cơ cấu sản xuất, đa dạng hóa ngành nghề,

chú trọng áp dụng các tiến bộ khoa học công nghệ; theo đó đời sống kinh tế của

các nông hộ ngày một được nâng cao, nhiều nông hộ đã biết chuyển đổi loại sử

dụng đất, hướng đến sản xuất các sản phẩm có giá trị kinh tế cao hơn.

2

Quá trình ĐTH gây mất dần diện tích đất SXNN là tất yếu nhưng không thể

chuyển hết đất nông nghiệp sang sử dụng vào mục đích phi nông nghiệp trong một

thời điểm mà phải chuyển dần theo lộ trình các kỳ quy hoạch. Vấn đề đặt ra là

phần diện tích đất nông nghiệp còn lại sau quá trình ĐTH (sau khi thực hiện

QHSD đất theo mỗi kỳ quy hoạch) phải được tổ chức quản lý, sử dụng làm sao

cho hợp lý, hiệu quả nhất, phù hợp với các kỳ QHSD đất tiếp theo trong tương lai,

nhằm góp phần đáp ứng nhu cầu về các sản phẩm nông nghiệp cho xã hội và cải

thiện tình hình kinh tế nông hộ khu vực đô thị và ven đô, đó là lý do cần phải tiến

hành nghiên cứu đề tài.

1.2. MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU

- Đánh giá hiệu quả, tiềm năng sử dụng đất nông nghiệp và kinh tế hộ dưới

tác động của ĐTH.

- Đề xuất mô hình sử dụng đất nông nghiệp hợp lý và các giải pháp để nâng

cao hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp, kinh tế nông hộ cho khu vực nội đô, ven

đô thành phố Hà Tĩnh.

1.3. ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU

1.3.1. Đối tượng nghiên cứu

Đất sản xuất nông nghiệp và đất nuôi trồng thuỷ sản của thành phố Hà Tĩnh

giai đoạn 2000 - 2015; hộ gia đình, cá nhân đang sử dụng hai loại đất trên.

1.3.2. Phạm vi nghiên cứu

Phạm vi không gian: Trong ranh giới hành chính thành phố Hà Tĩnh; có

nghiên cứu đại diện tại địa bàn 02 xã khu vực nông thôn (ven đô) và 01 phường

thuộc khu vực nội đô thị của thành phố Hà Tĩnh.

Giới hạn nội dung: Đánh giá hiệu quả, tiềm năng sử dụng đất nông nghiệp

và kinh tế nông hộ dưới tác động của đô thị hóa thành phố Hà Tĩnh.

1.4. NHỮNG ĐÓNG GÓP MỚI CỦA ĐỀ TÀI

- Xác định hiệu quả, tiềm năng các loại sử dụng đất nông nghiệp dưới tác

động của đô thị hóa thành phố Hà Tĩnh.

- Đề xuất các mô hình sử dụng đất nông nghiệp thích hợp, hiệu quả và bền

vững cho khu vực nội đô, ven đô thành phố Hà Tĩnh gồm Chuyên hoa (Hoa đào);

Chuyên màu (bao gồm các kiểu sử dụng đất: Lạc - Dưa hấu - Súp lơ; Dưa hấu -

3

Dưa hấu - Rau cải; Lạc - Dưa hấu - Su hào, Lạc - Dưa hấu - Bắp cải) và nuôi

trồng thủy sản (cá Chẽm, cá Chim nuôi ao) để nâng cao thu nhập cho nông hộ

thành phố Hà Tĩnh.

1.5. Ý NGHĨA KHOA HỌC VÀ THỰC TIỄN

1.5.1. Ý nghĩa khoa học

̂

Luận án góp phần bổ sung co sơ khoa hoc

̣

cho viẹc sư dun

̣

g đâ

̂

̉

̣ ́

nghiẹp hơp lý, hiẹu qua góp phần phát triên kinh tê nông họ cho các khu vực đô

̉

́

t nông

̉

̉

̛

̂

̂

thị và ven đô.

1.5.2. Ý nghĩa thực tiễn

Đề tài luận án đã đề xuất các kiểu sử dụng đất thích hợp, hiệu quả và bền

vững trong sử dụng đất nông nghiệp để tạo ra các sản phẩm nông nghiệp an toàn

nhằm đáp ứng nhu cầu tiêu dùng ngày càng cao ở thành phố Hà Tĩnh; nâng cao

hiệu quả sử dụng đất cho nông hộ khu vực đô thị và ven đô thành phố Hà Tĩnh.

4

Tải về để xem bản đầy đủ

pdf

243 trang myanh 29340 Free

Download

Bạn đang xem 20 trang mẫu của tài liệu "Luận án Nghiên cứu thực trạng sử dụng đất nông nghiệp và kinh tế hộ dưới tác động của đô thị hóa trên địa bàn thành phố Hà Tĩnh", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên

File đính kèm:

luan_an_nghien_cuu_thuc_trang_su_dung_dat_nong_nghiep_va_kin.pdf
QLDD - TTLA - Ho Huy Thanh.pdf
TTT - Ho Huy Thanh.pdf