Luận án Phát triển sản xuất ngô hàng hóa gắn với bảo vệ môi trường ở vùng Tây Bắc Việt Nam

HỌC VIỆN NÔNG NGHIỆP VIỆT NAM

ĐỖ VĂN NGỌC

PHÁT TRIỂN SẢN XUẤT NGÔ HÀNG HÓA

GẮN VỚI BẢO VỆ MÔI TRƯỜNG

Ở VÙNG TÂY BẮC VIỆT NAM

LUẬN ÁN TIẾN SĨ

NHÀ XUẤT BẢN ĐẠI HỌC NÔNG NGHIỆP - 2015

HỌC VIỆN NÔNG NGHIỆP VIỆT NAM

ĐỖ VĂN NGỌC

PHÁT TRIỂN SẢN XUẤT NGÔ HÀNG HÓA

GẮN VỚI BẢO VỆ MÔI TRƢỜNG

Ở VÙNG TÂY BẮC VIỆT NAM

CHUYÊN NGÀNH : KINH TẾ PHÁT TRIỂN

MÃ SỐ

: 62 31 01 05

NGƢỜI HƢỚNG DẪN KHOA HỌC:

PGS.TS. TRẦN ĐÌNH THAO

HÀ NỘI, NĂM 2015

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, các kết quả nghiên

cứu đƣợc trình bày trong luận án là trung thực, khách quan và chƣa từng dùng bảo vệ để

lấy bất kỳ học vị nào.

Tôi xin cam đoan rằng mọi sự giúp đỡ cho việc thực hiện luận án đã đƣợc cám ơn,

các thông tin trích dẫn trong luận án này đều đƣợc chỉ rõ nguồn gốc.

Hà Nội, ngày 20 tháng 10 năm 2015

Tác giả luận án

Đỗ Văn Ngọc

i

LỜI CẢM ƠN

Để hoàn thành đề tài này tôi đã nhận đƣợc sự giúp đỡ của nhiều cơ quan, cá nhân,

cán bộ quản lý các địa phƣơng, các thầy cô giáo và bạn bè.

Tôi xin chân thành cảm ơn:

- Cố GS.TS Trần Đình Đằng, thầy đã định hƣớng và giúp đỡ tôi ngay từ ngày đầu

bắt tay vào nghiên cứu thực hiện đề tài.

- PGS.TS Trần Đình Thao đã trực tiếp hƣớng dẫn, giúp đỡ tận tình để giúp tôi có

thể hoàn thành đề tài này.

- Ban chỉ đạo Tây Bắc; Ủy ban nhân dân, Sở Nông nghiệp và PTNT, Sở Tài

nguyên và Môi trƣờng các tỉnh Tây Bắc; Ủy ban nhân dân, phòng Nông nghiệp và PTNT,

phòng Tài nguyên và Môi trƣờng … các huyện; Ủy ban nhân dân, Hợp tác xã và các hộ

sản xuất trên địa bàn tỉnh Hòa Bình, tỉnh Sơn La đã hỗ trợ và giúp đỡ cung cấp thông tin

điều tra trong quá trình thực hiện đề tài.

- Các cơ quan thuộc Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn: Vụ Khoa học Công

nghệ và Môi trƣờng, Cục Trồng trọt, Tổng cục Lâm nghiệp, Trung tâm Khuyến nông Quốc

Gia, Cục Chăn nuôi; Lãnh đạo Viện Nghiên cứu Ngô, các bộ môn, phòng chức năng, các

nhà khoa học, chuyên gia về cây ngô - Viện Nghiên cứu Ngô.

- Tôi xin chân thành cảm ơn Học viện Nông nghiệp Việt Nam, Ban Quản lý Đào

tạo, tập thể các thầy cô giáo Bộ môn Phân tích định lƣợng; Bộ môn Kế hoạch và Đầu tƣ;

các thầy cô giáo Khoa Kinh tế và PTNT đã tạo mọi điều kiện thuận lợi, giúp đỡ tôi trong

suốt thời gian học tập và hoàn thành luận án.

Cuối cùng, tôi xin gửi lời biết ơn sâu sắc đến bố, mẹ, anh, chị, em, vợ và các con đã

luôn ở bên tôi, kịp thời động viên, ủng hộ về vật chất và tinh thần, tạo điều kiện thuận lợi về

thời gian để tôi dồn tâm sức vào nghiên cứu và hoàn thiện luận án này.

Một lần nữa xin chân thành cảm ơn đến tất cả mọi ngƣời, sự giúp đỡ đóng góp đó

tạo nên sự thành công của đề tài./.

Hà Nội, ngày 20 tháng 10 năm 2015

Tác giả luận án

Đỗ Văn Ngọc

ii

MỤC LỤC

Danh mục chữ viết tắt

Trích yếu luận án tiến sĩ

Thesis Extract

xi

xiii

xv

Tính cấp thiết của đề tài

Mục tiêu nghiên cứu

1

3

Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu

Câu hỏi nghiên cứu

3

4

Những đóng góp mới của luận án

4

PH Ầ N 2. T ỔNG QUAN CƠ SỞ LÝ LU Ậ N VÀ TH Ự C TI Ễ N PHÁT TRI Ể N S Ả N

XU Ấ T NGÔ HÀNG HÓA G Ắ N V Ớ I B Ả O V Ệ MÔI TRƢỜ NG

5

9

2.1

Lý lu ậ n v ề phát tri ể n s ả n xu ấ t ngô hàng hóa g ắ n v ớ i b ả o v ệ môi trƣờ ng

M ộ t s ố khái ni ệm cơ bả n

2.1.1

2.1.2

2.1.3

Phát tri ể n s ả n xu ấ t ngô hàng hóa g ắ n v ớ i b ả o v ệ môi trƣờ ng

Các y ế u t ố ảnh hƣởng đế n phát tri ể n s ả n xu ấ t ngô hàng hóa g ắ n v ớ i b ả o v ệ

C ơ sở th ự c ti ễ n s ả n xu ấ t ngô hàng hóa g ắ n v ớ i b ả o v ệ môi trƣờ ng

T ổ ng quan tình hình s ả n xu ấ t ngô trên th ế gi ớ i

S ả n xu ấ t ngô và v ấn đề môi trƣờ ng ở m ộ t s ố nƣớ c trên th ế gi ớ i

S ả n xu ấ t, tiêu th ụ ngô ở Vi ệ t Nam và m ộ t s ố v ấn đề v ề môi trƣờ ng

Bài h ọ c kinh nghi ệ m rút ra t ừ phát tri ể n s ả n xu ấ t ngô hàng hóa g ắ n v ớ i b ả o

v ệ môi trƣờ ng ở m ộ t s ố nƣớ c trên th ế gi ớ i và Vi ệ t Nam

M ộ t s ố chính sách v ề phát tri ể n s ả n xu ấ t ngô ở Vi ệ t Nam

PH Ầ N 3. PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨ U

iii

3.1

Khái quát v ề điề u ki ệ n t ự nhiên, xã h ộ i vùng Tây B ắ c

Điề u ki ệ n t ự nhiên

Phƣơng pháp nghiên cứ u

Phƣơng pháp tiế p c ậ n

Phƣơng pháp thu t h ậ p d ữ li ệ u

Phƣơng pháp phân tích dữ li ệ u

H ệ th ố ng các ch ỉ tiêu nghiên c ứ u

PH Ầ N 4. TH Ự C TR Ạ NG PHÁT TRI Ể N S Ả N XU Ấ T NGÔ HÀNG HÓA G Ắ N V Ớ I

B Ả O V Ệ MÔI TRƢỜ NG Ở VÙNG TÂY B Ắ C

51

54

4.1

Th ự c tr ạ ng phát tri ể n s ả n xu ấ t và tiêu th ụ ngô hàng hóa ở vùng Tây B ắ c

Tình hình s ả n xu ấ t ngô hàng hóa ở vùng Tây B ắ c

Tình hình phát tri ể n s ả n xu ấ t ngô hàng hóa c ủ a các h ộ ở vùng Tây B ắ c

Th ự c tr ạng môi trƣờ ng và b ả o v ệ môi trƣờ ng trong s ả n xu ấ t ngô hàng hóa ở

Th ự c tr ạ n g môi trƣờ ng trong s ả n xu ấ t ngô hàng hóa ở vùng Tây B ắ c

Tình hình b ả o v ệ môi trƣờ ng trong s ả n xu ấ t ngô hàng hóa ở vùng Tây B ắ c

K ế t qu ả và hi ệ u qu ả c ủ a mô hình s ả n xu ấ t ngô g ắ n v ớ i b ả o v ệ môi trƣờ ng ở

K ế t qu ả c ủ a các mô hình ch ống xói mòn đấ t trong s ả n xu ấ t ngô

Hi ệ u qu ả s ả n xu ấ t ngô trong vi ệ c áp d ụ ng các bi ệ n pháp ch ố ng xói mòn

Các y ế u t ố ảnh hƣởng đế n phát tri ể n s ả n xu ấ t ngô hàng hóa g ắ n v ớ i b ả o v ệ

môi trƣờ ng ở vùng Tây B ắ c

Điề u ki ệ n t ự nhiên

Trình độ h ọ c v ấ n và nh ậ n th ứ c c ủa ngƣờ i s ả n xu ấ t

Các y ế u t ố ảnh hƣởng đến năng suấ t ngô

91

96

Ngu ồ n l ự c c ủ a h ộ

98

Ti ế n b ộ khoa h ọ c k ỹ thu ậ t

99

S ự phát tri ể n c ủ a h ệ th ố ng d ị ch v ụ s ả n xu ấ t

H ệ th ố ng thông tin

iv

4.4.9

4.5

Chính sách c ủa Nhà nƣớ c

109

114

Đ ánh giá nh ữ ng thu ậ n l ợi và khó khăn trong phát triể n s ả n xu ấ t ngô hàng

hóa g ắ n v ớ i b ả o v ệ môi trƣờ ng ở vùng Tây B ắ c

PH Ầ N 5. GI Ả I PHÁP PHÁT TRI Ể N S Ả N XU Ấ T NGÔ HÀNG HÓA G Ắ N V Ớ I

B Ả O V Ệ MÔI TRƢỜ NG Ở VÙNG TÂY B Ắ C

118

5.1

Định hƣớ ng phát tri ể n s ả n xu ấ t ngô hàng hóa g ắ n v ớ i b ả o v ệ môi trƣờ ng

M ụ c tiêu phát tri ể n s ả n xu ấ t ngô hàng hóa g ắ n v ớ i b ả o v ệ môi trƣờ ng

Định hƣớ ng phát tri ể n s ả n xu ấ t ngô hàng hóa g ắ n v ớ i b ả o v ệ môi trƣờ ng ở

M ộ t s ố căn cứ đƣa ra giả i pháp trong phát tri ể n s ả n xu ấ t ngô hàng hóa g ắ n

v ớ i b ả o v ệ môi trƣờ ng ở vùng Tây B ắ c

Gi ả i pháp phát tri ể n s ả n xu ấ t ngô hàng hóa g ắ n v ớ i b ả o v ệ môi trƣờ ng ở

Quy ho ạ ch, m ở r ộ ng di ệ n tích s ả n xu ấ t ngô

Nâng cao năng suấ t ngô

Ch ế bi ế n và b ả o qu ả n s ả n ph ẩ m sau thu ho ạ ch

T ổ ch ứ c s ả n xu ấ t và th ị trƣờ ng tiêu th ụ s ả n ph ẩ m

Chính sách

Gi ả i pháp b ả o v ệ môi trƣờ ng trong phát tri ể n s ả n xu ấ t ngô

PH Ầ N 6. K Ế T LU Ậ N VÀ KI Ế N NGH Ị

6.1

6.2

K ế t lu ậ n

Ki ế n ngh ị

Danh mục các công trình đã công bố liên quan đến luận án

Tài liệu tham khảo

Phụ lục

v

DANH MỤC BẢNG

STT

2.1

Tên bảng

Trang

21

S ả n xu ấ t ngô c ủ a m ộ t s ố nƣớ c trong khu v ực năm 2013

Tình hình s ả n xu ấ t ngô ở Vi ệt Nam giai đoạ n 1975 - 2013

Tình hình s ả n xu ấ t và nh ậ p kh ẩu ngô năm 2005 - 2013

Tình hình dân s ố , dân t ộ c và giáo d ụ c vùng Tây B ắ c

S ố lƣợ ng m ẫu đạ i di ệ n th ự c hi ện điề u tra

Thu th ậ p thông tin th ứ c ấ p

4.1

Di ện tích, năng suấ t, s ản lƣợ ng ngô vùng Tây B ắ c (2009 - 2013)

M ộ t s ố công th ứ c luân canh cây tr ồ ng chính có ngô vùng Tây B ắ c

Tình hình s ử d ụng đấ t c ủ a các h ộ điề u tra

4.2

4.3

4.4

Thông tin cơ bả n c ủ a các h ộ điề u tra

4.5

Các công th ứ c luân canh cây tr ồ ng có ngô c ủ a h ộ điề u tra

4.6

Bi ến độ ng di ệ n tích, năng suấ t, s ản lƣợ

ủ a h ộ

4.7

Tình hình th ự c hi ệ n các bi ệ n pháp k ỹ thu ậ t canh tác c ủ a h ộ

T ỷ l ệ h ộ áp d ụ ng các hình th ứ c s ấ y ngô

4.8

4.9

T ỷ l ệ hao h ụ t trong s ả n xu ấ t ngô c ủ a các h ộ điề u tra

Th ời điể m bán và lý do ch ọ n th ời điể m bán ngô c ủ a h ộ

Di ệ n tích ngô và t ỷ l ệ s ả n ph ẩ m bán ra th ị trƣờ ng c ủ a h ộ

Ch ủ đị nh bán s ả n ph ẩ m c ủ a h ộ trong quá trình s ả n xu ấ t

M ứ c chuyên môn hóa c ủa lao độ ng trong s ả n xu ấ t ngô

So sánh m ức độ s ả n xu ấ t ngô hàng hóa ở 2 nhóm h ộ

K ế t qu ả và hi ệ u qu ả kinh t ế s ả n xu ấ t ngô theo th ờ i v ụ

K ế t qu ả và hi ệ u qu ả kinh t ế s ả n xu ấ t ngô c ủ a nhóm h ộ theo quy mô di ệ n

tích (tính bình quân cho 1 ha gieo tr ồ ng)

Di ễ n bi ế n di ện tích đấ t lâm nghi ệ p và di ệ n tích ngô vùng Tây B ắ c giai

Danh m ụ c thu ố c b ả o v ệ th ự c v ậ t s ử d ụ ng ph ổ bi ế n ở vùng Tây B ắ c

Tình hình s ử d ụ ng thu ố c b ả o v ệ th ự c v ậ t và thu ố c tr ừ c ỏ c ủ a h ộ

Nh ữ ng bi ệ n pháp ch ống xói mòn đang đƣợ c áp d ụ ng

vi

Tình hình áp d ụ ng các bi ệ n pháp ch ố ng xói mòn ở h ộ điề u tra

Xu hƣớ ng s ử d ụ ng thu ố c b ả o v ệ th ự c v ậ t c ủ a h ộ điề u tra

So sánh năng suấ t ngô v ớ i các m ứ c che ph ủ khác nhau

So sánh năng suấ t ngô có che ph ủ và không che ph ủ

K ế t qu ả và hi ệ u qu ả kinh t ế s ả n xu ấ t ngô c ủ a 2 nhóm h ộ có áp d ụ ng và

không áp d ụ ng các bi ệ n pháp ch ố ng xói mòn (tính bình quân 1 ha)

Ảnh hƣở ng c ủa lƣợng mƣa đế n kh ả năng gieo trồ ng

Ảnh hƣở ng c ủ a lo ại đất và độ d ốc đế n v ụ s ả n xu ấ t ngô

M ứ c ảnh hƣở ng c ủa trình độ h ọ c v ấn đế n phát tri ể n s ả n xu ấ t ngô hàng hóa

g ắ n v ớ i b ả o v ệ môi trƣờ ng c ủ a h ộ

Đánh giá củ a cán b ộ qu ả n lý và k ỹ thu ậ t v ề ảnh hƣở ng c ủa trình độ đế n phát

tri ể n tri ể n s ả n xu ấ t ngô hàng hóa g ắ n v ớ i b ả o v ệ môi trƣờ ng

Căn cứ ra quy ết đị nh trong s ả n xu ấ t ngô hàng hóa c ủ a h ộ

Nh ậ n th ứ c c ủ a h ộ v ề b ả o v ệ môi trƣờ ng trong s ả n xu ấ t ngô

Nh ậ n th ứ c c ủa ngƣờ i dân v ề tác độ ng c ủ a thu ố c b ả o v ệ th ự c v ậ t trong s ả n

K ế t qu ả ƣớc lƣợ ng mô hình các y ế u t ố ảnh hƣởng đến năng suấ t ngô c ủ a h ộ

M ức độ đáp ứ ng các ngu ồ n l ự c c ủ a h ộ

Đánh giá về m ức độ ảnh hƣở ng c ủ a ngu ồ n l ực đế n s ả n xu ấ t ngô

T ỷ l ệ h ộ tham gia t ậ p hu ấ n k ỹ thu ậ t s ả n xu ấ t ngô

Ngu ồ n cung ứ ng d ị ch v ụ gi ố ng và phân bón

Đánh giá củ a các h ộ v ề ch ất lƣợ ng và giá gi ố ng ngô

T ỷ l ệ các h ộ có m ứ c hao h ụ t ngô qua các khâu

Đánh giá củ a h ộ v ề m ức độ đáp ứ ng c ủa cơ sở h ạ t ầ ng

Đánh giá củ a các h ộ v ề thu ậ n l ợ i c ủa các chính sách Nhà nƣớ c trong s ả n

M ứ c ti ế p c ậ n các chính sách h ỗ tr ợ s ả n xu ấ t ngô c ủ a h ộ

Đánh giá củ a các h ộ v ề chính sách vay v ố n

Phân tích SWOT trong phát tri ể n s ả n xu ấ t ngô hàng hóa g ắ n v ớ i b ả o v ệ môi

trƣờ ng ở vùng Tây B ắ c

115

116

4.45

Đánh giá củ a các h ộ v ề khó khăn trong sả n xu ấ t ngô hàng hóa

vii

DANH MỤC BIỂU ĐỒ

STT

2.1

Tên biểu đồ

Trang

19

S ản lƣợ ng ngô c ủa các nƣớ c trên th ế gi ớ i (2012 - 2013)

Tiêu dùng ngô c ủa các nƣớ c trên th ế gi ớ i (2012 - 2013)

Di ệ n tích s ả n xu ấ t ngô c ủ a M ỹ t ừ năm 1932 - 2012

Năng suấ t ngô c ủ a M ỹ t ừ năm 1932 - 2012

Bi ến độ ng giá ngô c ủ a M ỹ t ừ năm 1932 - 2012

Di ệ n tích c ủ a ngô so v ớ i lúa g ạ o và lúa mì (1990 - 2011)

Năng suấ t ngô trung bình c ủ a Trung Qu ố c và M ỹ (1990-2012)

Di ện tích, năng suấ t, s ản lƣợng ngô nƣớ c ta (1995-2013)

T ỷ l ệ ngô hàng hóa ở các t ỉ nh vùng Tây B ắ c

Doanh thu trung bình c ủ a h ộ s ả n xu ất ngô (tr.đ)

Cơ cấ u ngu ồ n thu trung bình c ủ a h ộ s ả n xu ấ t ngô (%)

Công th ức luân canh trên đấ t d ố c c ủ a các h ộ điề u tra

Công th ức luân canh trên đấ t b ằ ng c ủ a các h ộ điề u tra

Năng suấ t ngô theo th ờ i v ụ c ủ a các h ộ điề u tra

Cơ cấ u m ộ t s ố gi ố ng ngô lai ở Sơn La năm 2013

ủ a h ộ tiêu th ụ

Cách th ứ c s ử d ụng đấ t s ả n xu ấ t ngô c ủ a các h ộ điề u tra

Các bi ệ n pháp ch ố ng xói mòn theo t ỷ l ệ di ệ n tích

Tình hình áp d ụ ng các bi ệ n pháp k ỹ thu ậ t s ử d ụ ng phân bón và thu ố c b ả o

v ệ th ự c v ậ t trong s ả n xu ấ t ngô ở h ộ

T ỷ l ệ h ộ đƣợc hƣớ ng d ẫ n k ỹ thu ậ t s ử d ụ ng thu ố c

Bi ến độ ng di ệ n tích ngô và di ệ n tích r ừ ng b ị phá

Phƣơng pháp chố ng xói mòn trong s ả n xu ấ t ngô

Cơ cấ u gi ống ngô đang sử d ụ ng c ủ a các h ộ điề u tra

Đánh giá củ a h ộ s ả n xu ấ t v ề các y ế u t ố ảnh hƣởng đế n phát tri ể n s ả n xu ấ t

ngô hàng hóa g ắ n v ớ i b ả o v ệ môi trƣờ ng

ix

DANH MỤC SƠ ĐỒ

STT

3.1

Tên sơ đồ

Trang

39

V ị trí 4 t ỉ nh Tây B ắ c phân theo vùng nông nghi ệ p

Khung phân tích nghiên c ứ u phát tri ể n s ả n xu ấ t ngô g ắ n v ớ i b ả o v ệ môi

trƣờ ng ở vùng Tây B ắ c

Kênh tiêu th ụ ngô trên đị a bàn các t ỉ nh Tây B ắ c

Qu ản lý Nhà nƣớ c v ề thu ố c b ả o v ệ th ự c v ậ t ở vùng Tây B ắ c

Ra quy ết đị nh trong s ả n xu ấ t ngô hàng hàng hóa

Quá trình thu ho ạ chvà tiêu th ụ ngô không qua d ị ch v ụ s ấ y

Quá trình thu ho ạ ch và tiêu th ụ ngô thông qua d ị ch v ụ s ấ y

Kênh thông tin đầu vào và đầ u ra c ủa ngƣờ i s ả n xu ấ t

Ảnh hƣở ng c ủ a chính sách t ớ i phát tri ể n s ả n xu ấ t ngô hàng hóa

x

DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT

AICRP

: Dự án nghiên cứu phối hợp Ấn Độ

(All India Coordinated Research Project)

: Bảo vệ môi trƣờng

BVMT

BVTV

: Bảo vệ thực vật

CNSH

: Công nghệ sinh học

CIMMYT

: Trung tâm cải tạo Ngô và Lúa mì Quốc tế

(International Maize and Wheat Improvement Center)

: Cơ sở hạ tầng

CSHT

IC

: Chi phí trung gian (Intermediational Cost)

: Hợp tác nghiên cứu Nông nghiệp Ấn Độ

(India Council of Agriculture Research)

: Hội đồng Ngũ cốc Quốc tế

ICAR

IGC

(International Grains Council)

IFPRI

ICM

IPM

: Viện Nghiên cứu Chính sách lƣơng thực Quốc tế

(International Food Policy Research Institute)

: Quản lý cây trồng tổng hợp

(Integrated Crop Management)

: Quản lý dịch hại tổng hợp

(Integrated Pests Management)

IRRI

: Viện Nghiên cứu Lúa Quốc tế

(The International Rice Research Institute)

: Châu Âu (European Union)

EU

FAO

: Tổ chức Lƣơng thực thế giới

(Food and Agriculture Organization)

FAOSTAT : Số liệu thống kê của Tổ chức Nông nghiệp và Lƣơng thực của Liên

hiệp quốc (Statistics of Food and Agriculture Organization of the

United Nations

GO

: Giá trị sản xuất (Gross Output)

: Khoa học công nghệ

KHCN

xi

KHKT

KTXH

PTNT

PTSX

QTSX

SXKD

SWOT

: Khoa học kỹ thuật

: Kinh tế xã hội

: Phát triển nông thôn

: Phát triển sản xuất

: Quy trình sản xuất

: Sản xuất kinh doanh

: Điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội và thách thức

(Strenghts, Weaknesses, Opportunites and Threats)

: Tiến bộ kỹ thuật

TBKT

UNEP

: Chƣơng trình môi trƣờng của Liên hợp quốc

(United Nations Environment Programme)

: Bộ Nông nghiệp Mỹ

USDA

UNDP

(United State of Deparment of Agriculture)

: Chƣơng trình phát triển của Liên hợp quốc

(United Nations Development Programme)

: Giá trị gia tăng (Value Added)

: Tổ chức thƣơng mại thế giới

(World Trade Organization)

VA

WTO

xii

TRÍCH YẾU LUẬN ÁN

I. THÔNG TIN TÓM TẮT

Họ và tên NCS:

Đỗ Văn Ngọc

Tên luận án:

Phát triển sản xuất ngô hàng hóa gắn với bảo vệ môi

trƣờng ở vùng Tây Bắc Việt Nam

Chuyên ngành:

Kinh tế phát triển; Mã số: 62 31 01 05

Ngƣời hƣớng dẫn khoa học: PGS.TS. Trần Đình Thao

Cơ sở đào tạo:

Học viện Nông nghiệp Việt Nam

II. NỘI DUNG TRÍCH YẾU

1. Mục tiêu nghiên cứu

1.1. Mục tiêu chung

Đánh giá thực trạng phát triển sản xuất ngô hàng hóa gắn với bảo vệ môi trƣờng.

Trên cơ sở đó đƣa ra hệ thống các giải pháp thích hợp nhằm phát triển sản xuất ngô hàng

hóa gắn với bảo vệ môi trƣờng ở vùng Tây Bắc, Việt Nam.

1.2 Mục tiêu cụ thể

(i) Hệ thống hóa và luận giải cơ sở lý luận và thực tiễn phát triển sản xuất ngô hàng

hóa gắn với bảo vệ môi trƣờng;

(ii) Đánh giá thực trạng sản xuất ngô hàng hóa và phát triển sản xuất ngô hàng hóa

gắn với bảo vệ môi trƣờng ở các tỉnh vùng Tây Bắc;

(iii) Phân tích các yếu tố ảnh hƣởng đến phát triển sản xuất ngô hàng hóa gắn với

bảo vệ môi trƣờng ở các tỉnh vùng Tây Bắc;

(iv) Đề xuất giải pháp kinh tế - kỹ thuật phát triển sản xuất ngô hàng hóa gắn với

bảo vệ môi trƣờng ở các tỉnh vùng Tây Bắc.

2. Đối tƣợng nghiên cứu

Phát triển sản xuất ngô hàng hóa gắn với bảo vệ môi trƣờng ở vùng Tây Bắc, cụ

thể: phát triển sản xuất ngô hàng hóa; môi trƣờng và các biện pháp bảo vệ môi trƣờng ở

vùng sản xuất ngô hàng hóa; quan hệ giữa sản xuất ngô hàng hóa và bảo vệ môi trƣờng.

Đối tƣợng điều tra là các hộ sản xuất ngô; các cơ quan quản lý, các tổ chức liên quan đến

sản xuất ngô và bảo vệ thực vật; các tác nhân tham gia sản xuất và tiêu thụ ngô hàng hóa.

3. Phƣơng pháp nghiên cứu

- Phương pháp tiếp cận: Tiếp cận hệ thống; tiếp cận thực địa, tiếp cận kinh tế - kỹ

thuật, tiếp cận xã hội học.

xiii

- Nguồn và phương pháp thu thập số liệu: Các số liệu đƣợc thu thập thông qua điều

tra, phỏng vấn trực, thảo luận nhóm;

- Phương pháp phân tích: Ngoài những phƣơng pháp truyền thống nhƣ phân tổ thống

kê, thống kê mô tả, so sánh. Nghiên cứu sử dụng phƣơng pháp phân tích SWOT (S: điểm

mạnh là thuận lợi trong phát triển sản xuất ngô; W: điểm yếu là khó khăn nội tại trong sản xuất

có thể khắc phục đƣợc; O: cơ hội là do yếu tố thuận lợi bên ngoài cho sản xuất; T: thách thức

là khó khăn khách quan ảnh hƣởng tiêu cực đến sản xuất); phân tích hồi quy để phân tích sự

ảnh hƣởng của các yếu tố đến phát triển sản xuất ngô hàng hóa gắn với BVMT.

4. Kết quả nghiên cứu

Luận án gồm 6 phần. Một số kết quả chính có thể tóm tắt nhƣ sau:

Sản xuất ngô ở các tỉnh vùng Tây Bắc tuy phát triển nhƣng năng suất vẫn chỉ đạt mức

trung bình so với cả nƣớc, điều này vẫn chƣa tƣơng xứng với tiềm năng của vùng. Sản xuất

ngô đã mang tính hàng hoá nhƣng chƣa cao (chiếm 78%), chỉ có gần 80% số hộ là có chủ ý

sản xuất ra bán sản phẩm để bán, và hơn 20% số hộ còn lại là bán sản phẩm do dƣa thừa.

Sản xuất ngô vẫn theo phƣơng thức truyền thống nhƣ: sản xuất ngô độc canh, một

vụ, ít đầu tƣ thâm canh, không áp dụng các biện pháp kỹ thuật canh tác tiên tiến dẫn đến

năng suất ngô tăng chậm, diện tích đất bị xói mòn, thoái hóa tăng nhanh, diện tích rừng bị

phá ngày càng nhiều hơn. Tuy đã có các biện pháp kỹ thuật canh tác mới góp phần tăng vụ,

nâng cao hiệu quả kinh tế, chống xói mòn rửa trôi đất nhƣ: che phủ, xen canh, luân canh, tiểu

bậc thang + che phủ , … đƣợc khẳng định nâng cao năng suất và hiệu quả kinh tế, tận dụng

diện tích đất bỏ hóa và giảm diện tích rừng bị chặt phá nhƣng tỷ lệ hộ áp dụng còn rất thấp.

Giải pháp đề xuất theo hƣớng mở rộng diện tích, đầu tƣ thâm canh, tăng vụ hay

sử dụng các TBKT về giống, kỹ thuật canh tác góp phần nâng cao năng suất, sản

lƣợng ngô, đầu tƣ hạ tầng, tổ chức thị trƣờng tiêu thụ, đồng thời bảo vệ môi trƣờng

nhƣ chống xói mòn, rửa trôi và giảm thiểu nạn phá rừng ở vùng Tây Bắc, Việt Nam.

5. Kết luận

Phát triển sản xuất ngô hàng hóa cần phải gia tăng về số lƣợng và chất lƣợng trên

cơ sở mở rộng diện tích trên đất bỏ hóa (đặc biệt là diện tích đất vụ), tăng vụ. Điều này sẽ

tác động đến việc giảm thiểu nạn phá rừng.

Giảm ảnh hƣởng của các yếu tố đến phát triển sản xuất ngô hàng hóa thông qua nâng

cao nhận thức của ngƣời dân thông qua tuyên truyền, tập huấn kỹ thuật, liên kết giữa sản xuất

và tiêu thụ và có các chính sách về giống mới, khoa học kỹ thuật, vốn, cơ sở hạ tầng...

Với việc rà soát, đánh giá thực trạng phát triển sản xuất ngô hàng hóa và vấn đề

môi trƣờng trong sản xuất ngô, nghiên cứu đã đƣa ra hệ thống giải pháp kinh tế - kỹ thuật

và phải đƣợc thực hiện đồng bộ từ phía Nhà nƣớc, địa phƣơng, doanh nghiệp, ngƣời sản

xuất,... nhằm phát triển sản xuất ngô hàng hóa gắn với BVMT ở vùng Tây Bắc, Việt Nam.

xiv

THESIS EXTRACT

I. BRIEF INFORMATION

Fulname:

Do Van Ngoc

Thesis tittle:

Develop commodity maize production associated with

environmental protection in the North West Vietnam

Specialize:

Economics and Development:

Code: 62 31 01 05

Advisor:

Assoc. Prod. Dr. Tran Dinh Thao

Educated institution:

II. ABSTRACT CONTENT

1. Objectives

Vietnam National University of Agriculture (VNUA)

1.1. General objectives

Assess reality of developing commodity maize production associate with

environmental protection, on that basis, propose appropriate integrated solutions to develop

commodity maize associated with environmental protection in the North West Vietnan.

1.2 Specific objectives

(i) Systemize and explain for theoretical basis and reality of commondity maize

production associated with environmental protection;

(ii) Asess reality and development of commodity maize production associated with

environmental protection;

(iii) Analysize factors which affected to commodity maize production associated

with environmental production in the North West provinces;

(iv) Propose technical economic solutions for developing commodity maize

production in the North West provinces.

2. Research objects

Development of commodity maize production associated with environmental

protection in the North West region, including: commodity maize production; environment

and integrated solutions of environmental protection in commodity maize production

zones; relationship commodity maize production and environmental protection.

Investigated respondents are farmer’s households who engaged in maize production; local

authorities, organization in relating to maize production and plant protection; stakeholders

who engaged in commodity maize production and consumption.

3. Methodology

- Approaches: systemamtic, field study, technical and ecnonomic, sociological

xv

approaches;

- Sources and data collection: data were collected through direct investigations,

face to face interview and group discussion;

- Analytical methodolgy: Beside traditional methodologies such as grouping

statistical data, descriptive and comparative statistics, this thesis also used SWOT

methodology (S: Strength in development of maize production; W: Weakness or

difficulties in maize production that can be solved; O: Opportunities or favorabilities from

outside of maize production; T: Threatens or objective difficulties which bring negative

impacts to maize peoduction); regressive analysis to derive the impacts of different

socioeconomic factors on commodity maize production associated with environmental

protection.

4. Results

The thesis includes 6 parts. Main results are briefly presented as the following:

Although maize production in the North West achieved high growth rate, its yields

just obtained medium level in comparision with whole country, not sour deserve potential

of maize in the region. Maize production oriented marketably but not high incentive

market (accounted for 78%), 80% of farmers households of maize production paid

attentions to produce maize for sale, more than 20% of remaining farmers households sold

maize in the market because of maize redundant.

Maize production still keep follow traditional measure such as monoculture, only

one maize cultivated season, less investment for intensive maize cultivation and non-

application of improved cultivated techniques, hence, maize yield has very slow increased,

soil from maize cultivation has eroded and degraded sharply, forest land area has destroyed

more and more. New improved practices for maize cultivation has transferred and applied,

significantly contributed to increase number of maize cultivation season and enhanced

economic benefits, e.g., mulching technique, intercropping and rotation, mini terrace +

mulching. These practices significantly increase in maize yield and economic benefits,

used effectively fallow land and reduced forest destroy but number of farmer household

who applied is still a few.

Integrated solutions of expanding maize production were proposed including

strengthening intensive cultivation, increase in cultivated season, improved technology of

seed, cultivated technique. These integrated solutions significantly contributed into

increase in maize yield and productivity, together with environmental protection such as

soil erosion prevention and reduced in forest destroyed occurrence in the North West

Vietnam.

xvi

5. Conclusion

Development of commodity maize production should increase in both productivity

and quality based on fallow land areas exploitation (especially in one season land area) and

number of intensive cultivation. All of these significantly contribute into reduce in forest

destroy.

Mitigate impacts of relevant factors on commodity maize production through

enhancing awareness from farmers by communication, information and technical trainings,

improving linkage between maize production and consumption, and active policies of new

improved maize varieties, science and technology, loan, infrastructure,…

Through review and assesment of actual commodity maize production, as well as

arising environmental issues, the study has recommended a set of technical economic

solutions and implemented sychronously by goverment, local provinces, enterprises and

producers, etc oriented to develop commodity maize production and environmental

protection in North West Vietnam.

xvii

PHẦN 1. MỞ ĐẦU

1.1. TÍNH CẤP THIẾT CỦA ĐỀ TÀI

Cây ngô (Zea mays. L) là một trong ba cây ngũ cốc có tiềm năng năng suất

cao, đƣợc trồng phổ biến ở nhiều nƣớc trên thế giới và có nhiều mục đích sử dụng

khác nhau. Trong tổng sản lƣợng ngô của toàn cầu, có khoảng 66% đƣợc sử dụng

làm thức ăn cho gia súc, gia cầm và thủy sản, khoảng 21% đƣợc dùng làm lƣơng

thực cho ngƣời (CIMMYT, 2001). Ngoài ra, ngô còn đƣợc dùng trong công nghiệp

chế biến. Theo FAOSTAT (2014) diện tích ngô thế giới năm 2013 là 177,38 triệu

ha với năng suất là 49,6 tạ/ha và sản lƣợng đạt 872,08 triệu tấn. Ƣớc tính nhu cầu

ngô năm 2020 của toàn thế giới là 852 triệu tấn (IFPRI, 2003) và dự báo đến năm

2030 nhu cầu ngô trên thế giới cần 980 triệu tấn.

Việt Nam, với dân số trên 90 triệu ngƣời và diện tích đất dành cho sản xuất

nông nghiệp ngày càng bị thu hẹp do sự phát triển mạnh mẽ của các ngành công

nghiệp, các khu đô thị. Diện tích đất nông nghiệp bình quân đạt 1.381 m²trên đầu

ngƣời vào năm 1984 và dự kiến đến năm 2020 chỉ còn 793 m²(UNEP, 2001).

Trong khi đó nhu cầu lƣơng thực và thực phẩm, thức ăn chăn nuôi và ngành công

nghiệp chế biến ngày càng tăng, đòi hỏi cần phải mở rộng diện tích và tăng năng

suất ngô.

Năm 2013, diện tích ngô nƣớc ta đạt 1.175,5 nghìn ha, năng suất bình quân

44,3 tạ/ha, sản lƣợng 5.193,5 nghìn tấn nhƣng vẫn chƣa đáp ứng đƣợc nhu cầu.

Chúng ta vẫn phải nhập khẩu 2,26 triệu tấn ngô hạt để phục vụ sản xuất thức ăn

chăn nuôi (Cục Trồng trọt, 2014). Theo kế hoạch của Bộ Nông nghiệp và Phát triển

Nông thôn (PTNT), phấn đấu đến năm 2020 tổng diện tích ngô nƣớc ta đạt 1,44

triệu ha với năng suất bình quân trên 5 tấn/ha và sản lƣợng 7,5 triệu tấn, đáp ứng

80% nguyên liệu cho công nghiệp chế biến thức ăn chăn nuôi (Bộ Nông nghiệp và

PTNT, 2012).

Các tỉnh miền núi phía Bắc nƣớc ta, diện tích trồng ngô đƣợc phân bố thành

hai vùng chính là vùng ngô Đông Bắc và vùng ngô Tây Bắc. Cùng với xu thế phát

triển chung của đất nƣớc, sản xuất nông nghiệp các tỉnh miền núi phía Bắc cũng

đang có sự chuyển biến tích cực, ngô đƣợc coi là cây trồng chủ lực ổn định lƣơng

thực và cung cấp thức ăn cho chăn nuôi (Viện Nghiên cứu Ngô và FAO, 2002).

1