Luận án Phát triển hệ thống thủy lợi phục vụ sản xuất nông nghiệp trên địa bàn tỉnh Nam Định
HỌC VIỆN NÔNG NGHIỆP VIỆT NAM
BÙI ANH TÚ
PHÁT TRIỂN HỆ THỐNG THỦY LỢI
PHỤC VỤ SẢN XUẤT NÔNG NGHIỆP
TRÊN ĐỊA BÀN TỈNH NAM ĐỊNH
LUẬN ÁN TIẾN SĨ
NHÀ XUẤT BẢN HỌC VIỆN NÔNG NGHIỆP - 2021
HỌC VIỆN NÔNG NGHIỆP VIỆT NAM
BÙI ANH TÚ
PHÁT TRIỂN HỆ THỐNG THỦY LỢI
PHỤC VỤ SẢN XUẤT NÔNG NGHIỆP
TRÊN ĐỊA BÀN TỈNH NAM ĐỊNH
Ngành:
Kinh tế nông nghiệp
Mã số:
9.62.01.15
Người hướng dẫn khoa học: TS. Lê Ngọc Hướng
PGS.TS. Phạm Hùng
HÀ NỘI - 2021
LỜI CAM ĐOAN
Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, các kết quả nghiên
cứu được trình bày trong luận án là trung thực, khách quan và chưa từng dùng để bảo vệ
lấy bất kỳ học vị nào.
Tôi xin cam đoan rằng mọi sự giúp đỡ cho việc thực hiện luận án đã được cám ơn,
các thông tin trích dẫn trong luận án này đều được chỉ rõ nguồn gốc.
Hà Nội, ngày… tháng… năm 2021
Tác giả luận án
Bùi Anh Tú
i
LỜI CẢM ƠN
Trong suốt thời gian học tập, nghiên cứu và hoàn thành luận án, tôi đã nhận được
sự hướng dẫn, chỉ bảo tận tình của các thầy cô giáo, sự giúp đỡ, động viên của bạn bè,
đồng nghiệp và gia đình.
Nhân dịp hoàn thành luận án, cho phép tôi được bày tỏ lòng kính trọng và biết
ơn sâu sắc TS. Lê Ngọc Hướng và PGS.TS. Phạm Hùng đã tận tình hướng dẫn, dành
nhiều công sức, thời gian và tạo điều kiện cho tôi trong suốt quá trình học tập và thực
hiện đề tài.
Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành tới Ban Giám đốc, Ban Quản lý đào tạo, Bộ
môn Phân tích định lượng, Khoa Kinh tế và Phát triển nông thôn - Học viện Nông
nghiệp Việt Nam đã tận tình giúp đỡ tôi trong quá trình học tập, thực hiện đề tài và hoàn
thành luận án.
Tôi xin chân thành cảm ơn tập thể lãnh đạo, cán bộ và người dân trên địa bàn tỉnh
Nam Định đã giúp đỡ và tạo điều kiện cho tôi trong suốt quá trình thực hiện đề tài.
Xin chân thành cảm ơn gia đình, người thân, bạn bè, đồng nghiệp đã tạo mọi điều
kiện thuận lợi và giúp đỡ tôi về mọi mặt, động viên khuyến khích tôi hoàn thành luận án./.
Hà Nội, ngày ... tháng ... năm 2021
Nghiên cứu sinh
Bùi Anh Tú
ii
MỤC LỤC
Lời cam đoan .....................................................................................................................i
Lời cảm ơn........................................................................................................................ii
Mục lục ...........................................................................................................................iii
Danh mục chữ viết tắt......................................................................................................vi
Danh mục bảng ...............................................................................................................vii
Danh mục hình.................................................................................................................ix
Danh mục hộp................................................................................................................... x
Trích yếu luận án .............................................................................................................xi
Thesis abstract................................................................................................................xiii
Phần 1. Mở đầu ............................................................................................................... 1
1.1.
1.2.
1.3.
Tính cấp thiết của đề tài...................................................................................... 1
Câu hỏi nghiên cứu............................................................................................. 3
Mục tiêu nghiên cứu ........................................................................................... 3
1.3.1. Mục tiêu chung ................................................................................................... 3
1.3.2. Mục tiêu cụ thể ................................................................................................... 4
1.4.
Đối tượng và phạm vi nghiên cứu ...................................................................... 4
1.4.1. Đối tượng nghiên cứu......................................................................................... 4
1.4.2. Phạm vi nghiên cứu ............................................................................................ 4
1.5.
1.6.
Đóng góp mới của đề tài..................................................................................... 5
Ý nghĩa lý luận và thực tiễn................................................................................ 5
Phần 2. Tổng quan nghiên cứu về phát triển hệ thống thủy lợi phục vụ sản
xuất nông nghiệp............................................................................................... 7
2.1.
Cơ sở lý luận....................................................................................................... 7
2.1.1. Các khái niệm cơ bản ......................................................................................... 7
2.1.2. Đặc điểm của hệ thống thủy lợi phục vụ sản xuất nông nghiệp....................... 12
2.1.3. Nội dung nghiên cứu phát triển hệ thống thủy lợi phục vụ sản xuất nông
nghiệp ............................................................................................................... 14
2.1.4. Các yếu tố ảnh hưởng đến phát triển hệ thống thủy lợi phục vụ sản xuất
nông nghiệp ...................................................................................................... 21
iii
2.2.
Cơ sở thực tiễn.................................................................................................. 25
2.2.1. Thực trạng phát triển hệ thống thủy lợi phục vụ sản xuất nông nghiệp
trên thế giới....................................................................................................... 25
2.2.2. Thực trạng phát triển hệ thống thủy lợi phục vụ sản xuất nông nghiệp tại
Việt Nam........................................................................................................... 27
2.2.3. Bài học kinh nghiệm cho phát triển hệ thống thủy lợi phục vụ sản xuất
nông nghiệp trên địa bàn tỉnh Nam Định ......................................................... 30
2.2.4. Tổng quan một số công trình nghiên cứu liên quan và khoảng trống
nghiên cứu ........................................................................................................ 31
Tóm tắt phần 2 ................................................................................................................ 38
Phần 3. Phương pháp nghiên cứu ............................................................................... 39
3.1.
Phương pháp tiếp cận và khung phân tích........................................................ 39
3.1.1. Phương pháp tiếp cận ....................................................................................... 39
3.1.2. Khung phân tích................................................................................................ 41
3.2.
Phương pháp nghiên cứu .................................................................................. 42
3.2.1. Đặc điểm địa bàn nghiên cứu ........................................................................... 42
3.2.2. Chọn điểm nghiên cứu...................................................................................... 47
3.2.3. Phương pháp thu thập dữ liệu........................................................................... 48
3.2.4. Phương pháp xử lý dữ liệu................................................................................ 53
3.2.5. Phương pháp phân tích dữ liệu......................................................................... 54
3.3.
Hệ thống chỉ tiêu nghiên cứu............................................................................ 62
3.3.1. Nhóm chỉ tiêu thể hiện thực trạng sản xuất nông nghiệp và đặc điểm của
hộ sử dụng dịch vụ thủy lợi .............................................................................. 62
3.3.2. Nhóm chỉ tiêu thể hiện thực trạng phát triển hệ thống thủy lợi........................ 62
3.3.3. Nhóm chỉ tiêu thể hiện các yếu tố ảnh hưởng đến sự phát triển hệ thống
thủy lợi phục vụ sản xuất nông nghiệp............................................................. 63
Tóm tắt phần 3 ................................................................................................................ 64
Phần 4. Kết quả nghiên cứu và thảo luận................................................................... 65
4.1.
Thực trạng phát triển hệ thống thủy lợi phục vụ sản xuất nông nghiệp
trên địa bàn tỉnh Nam Định .............................................................................. 65
4.1.1. Quy hoạch phát triển hệ thống thủy lợi ............................................................ 65
4.1.2. Phân cấp quản lý phát triển hệ thống thủy lợi .................................................. 68
iv
4.1.3. Triển khai quy hoạch phát triển hệ thống thủy lợi............................................ 73
4.2.
Các yếu tố ảnh hưởng đến phát triển hệ thống thủy lợi phục vụ sản xuất
nông nghiệp trên địa bàn tỉnh Nam Định ......................................................... 98
4.2.1. Điều kiện tự nhiên ............................................................................................ 98
4.2.2. Chính sách hỗ trợ phát triển hệ thống thủy lợi ............................................... 104
4.2.3. Nguồn nhân lực vận hành hệ thống thủy lợi................................................... 114
4.2.4. Ý thức của người dân...................................................................................... 118
4.3.
Giải pháp phát triển hệ thống thủy lợi phục vụ sản xuất nông nghiệp trên
địa bàn tỉnh Nam Định.................................................................................... 120
4.3.1. Định hướng sản xuất nông nghiệp trong tương lai......................................... 120
4.3.2. Quan điểm, định hướng phát triển hệ thống thủy lợi phục vụ sản xuất
nông nghiệp trên địa bàn tỉnh Nam Định ....................................................... 121
4.3.3. Căn cứ đề xuất giải pháp ................................................................................ 123
4.3.4. Các giải pháp cụ thể........................................................................................ 131
Tóm tắt phần 4 .............................................................................................................. 147
Phần 5. Kết luận và kiến nghị.................................................................................... 148
5.1.
5.2.
Kết luận........................................................................................................... 148
Kiến nghị ........................................................................................................ 149
Danh mục các công trình đã công bố liên quan đến luận án ....................................... 151
Tài liệu tham khảo ........................................................................................................ 152
Phụ lục ........................................................................................................................ 152
v
DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT
Chữ viết tắt
Nghĩa tiếng Việt
CBNV
CSHT
CT
Cán bộ nhân viên
Cơ sở hạ tầng
Công trình
CTTL
Công trình thủy lợi
CVM
Phương pháp đánh giá ngẫu nhiên
Đại học chính quy
ĐHCQ
ĐBSH
EFA
Đồng bằng sông Hồng
Phân tích nhân tố khám phá
Tổng sản phẩm trên địa bàn
Hội đồng nhân dân
GRDP
HĐND
HTTL
Hệ thống thủy lợi
HTX
Hợp tác xã
HTXDV
HTXNN
KTCTTL
NN&PTNT
QĐ
Hợp tác xã dịch vụ
Hợp tác xã nông nghiệp
Khai thác công trình thủy lợi
Nông nghiệp và phát triển nông thôn
Quyết định
SPDVTL
SXNN
TLCS
Sản phẩm dịch vụ thủy lợi
Sản xuất nông nghiệp
Thủy lợi cơ sở
TSCĐ
Tài sản cố định
TNHH MTV
UBND
WTP
Trách nhiệm hữu hạn một thành viên
Ủy ban nhân dân
Mức sẵn lòng chi trả
vi
DANH MỤC BẢNG
TT
3.1.
3.2.
3.3.
3.4.
3.5.
3.6.
3.7.
3.8.
3.9.
4.1.
4.2.
4.3.
Tên bảng
Trang
Nội dung thu thập dữ liệu thứ cấp .................................................................. 49
Các biến trong mô hình nghiên cứu................................................................ 57
Số lượng hợp tác xã có dịch vụ nước ............................................................. 72
Số lượng công trình thủy lợi do công ty trách nhiệm hữu hạn một thành
4.4.
4.5.
Giá trị tài sản kết cấu hạ tầng thủy lợi ............................................................ 75
Số lượng kênh mương trong hệ thống thủy lợi do các công ty trách
4.6.
4.7.
Mức độ đáp ứng nhu cầu sản xuất nông nghiệp của hệ thống thủy lợi
trên địa bàn tỉnh Nam Định hiện nay.............................................................. 79
4.8.
Mức độ phục vụ sản xuất nông nghiệp của các hệ thống thủy lợi do
công ty phụ trách đối với phần diện tích tưới tiêu được hỗ trợ tiền sử
4.9.
4.10.
Chỉ số đánh giá chung kết quả vận hành khai thác của các hệ thống
4.11.
4.12.
4.13.
vii
4.14.
4.15.
4.16.
4.17.
4.18.
4.19.
Kết quả phân tích nhân tố khám phá .............................................................. 95
Bảng giải thích mô hình hồi quy..................................................................... 95
Kết quả hồi quy............................................................................................... 96
Kết quả chính sách dồn điền đổi thửa và dịch vụ tưới tiêu phục vụ sản
4.20.
4.21.
4.22.
4.23.
4.24.
Kết quả nghiên cứu mức sẵn lòng chi trả của hộ dân sử dụng nước tới
phí thủy lợi nội đồng..................................................................................... 110
4.25.
Kịch bản tăng phí thủy lợi nội đồng tại hợp tác xã nông nghiệp Toàn
Thắng ............................................................................................................ 112
4.26.
4.27.
4.28.
4.29.
4.30.
4.31.
Trình độ của cán bộ nhân viên...................................................................... 115
Ý thức và hành vi của người dân đối với hệ thống thủy lợi phân tổ theo
vùng địa lý .................................................................................................... 119
4.32.
4.33.
4.34.
Hạn chế, nguyên nhân, các yếu tố ảnh hưởng đến phát triển hệ thống
Ma trận giải pháp trong phát triển hệ thống thủy lợi phục vụ sản xuất
Tiêu chí lựa chọn công trình ưu tiên............................................................. 140
viii
DANH MỤC HÌNH
TT
2.1.
2.2.
3.1.
3.2.
3.3.
3.4.
3.5.
4.1.
4.2.
Tên hình
Trang
Khung phân tích .......................................................................................... 41
Bản đồ tỉnh Nam Định ................................................................................ 43
Sơ đồ phân tích SWOT ............................................................................... 55
Diện tích được phục vụ tưới tiêu từ hệ thống công trình thủy lợi sẵn
có hiện nay .................................................................................................. 78
4.3.
4.4.
Mối quan hệ giữa chi phí sửa chữa công trình và số lượng công trình
xuống cấp .................................................................................................. 106
4.5.
Mô tả mức giá người dân sẵn lòng chi trả cho dịch vụ cung cấp nước
tưới ............................................................................................................ 111
4.6.
4.7.
4.8.
Quy trình hướng dẫn người hưởng lợi tham gia vào quá trình vận
4.9.
ix
DANH MỤC HỘP
TT
Tên Hộp
Trang
4.1.
4.2.
4.4.
4.4.
4.5.
4.6.
DANH MỤC SƠ ĐỒ
TT
4.1.
4.2.
4.3.
Tên Sơ đồ
Trang
Phân loại tổ chức thủy lợi cơ sở ................................................................ 71
x
TRÍCH YẾU LUẬN ÁN
Tên tác giả: Bùi Anh Tú
Tên luận án: Phát triển hệ thống thủy lợi phục vụ sản xuất nông nghiệp trên địa bàn
tỉnh Nam Định
Ngành: Kinh tế nông nghiệp
Mã số: 9.62.01.15
Tên cơ sở đào tạo: Học viện Nông nghiệp Việt Nam
Mục đích nghiên cứu
Trên cơ sở đánh giá thực trạng hệ thống thủy lợi ở tỉnh Nam Định, nghiên cứu này
đã đề xuất các giải pháp nhằm phát triển hệ thống thủy lợi phục vụ sản xuất nông
nghiệp trên địa bàn tỉnh Nam Định trong thời gian tới.
Phương pháp nghiên cứu
Nghiên cứu áp dụng các phương pháp tiếp cận bao gồm: Kinh tế nông nghiệp;
Tiếp cận hệ thống; Tiếp cận theo vùng; Tiếp cận có sự tham gia.
Nghiên cứu sử dụng các phương pháp thu thập dữ liệu thông tin như khảo sát
bằng bảng hỏi, phỏng vấn sâu các tác nhân liên quan đến sự phát triển hệ thống thủy lợi
phục vụ sản xuất nông nghiệp trên địa bàn tỉnh. Nghiên cứu tiến hành điều tra 420 hộ
nông dân ở các huyện, các xã nghiên cứu. Nghiên cứu thực hiện phỏng vấn sâu 10 cán
bộ xã, 21 cán bộ trong các công ty thủy nông, 1 cán bộ Sở NN&PTNT, 2 cán bộ thuộc
Chi cục Thủy lợi tỉnh.
Các phương pháp phân tích được sử dụng bao gồm: Phương pháp thống kê mô tả
và thống kê so sánh; Phân tích nhân tố khám phá EFA; Phương pháp hồi quy đa biến;
Phương pháp phân tích SWOT. Các số liệu được nhập và xử lý bằng phần mềm
Microsoft Excel, ước lượng mô hình kinh tế lượng hồi quy đa biến bằng phần mềm
SPSS 22.0.
Kết quả chính và kết luận
Luận án đã hệ thống hóa và góp phần hoàn thiện những vấn đề lý luận về phát
triển hệ thống thủy lợi phục vụ sản xuất nông nghiệp, đưa ra được khung lý thuyết, làm
rõ nội dung cơ bản của phạm trù phát triển hệ thống thủy lợi phục vụ sản xuất nông
nghiệp làm cơ sở nghiên cứu thúc đẩy phát triển hệ thống thủy lợi phục vụ sản xuất
nông nghiệp ở tỉnh Nam Định.
Vấn đề phát triển hệ thống thủy lợi phục vụ sản xuất nông nghiệp ở tỉnh Nam
Định thể hiện ở hai khía cạnh: quy mô hệ thống công trình và chất lượng dịch vụ tưới
tiêu. Quy mô hệ thống công trình thủy lợi ở tỉnh Nam Định đã được đầu tư trong nhiều
xi
năm, tương đối đảm bảo khả năng cung cấp nước tưới và thoát nước. Chất lượng dịch
vụ tưới tiêu phục vụ sản xuất nông nghiệp được người sử dụng nước trên địa bàn đánh
giá tốt, đã đáp ứng cơ bản nhu cầu sản xuất của người dân. Tuy nhiên trong quá trình
vận hành, khai thác và quản lý hệ thống thủy lợi còn gặp nhiều khó khăn, thách thức
như: số lượng công trình bị xuống cấp vẫn còn lớn; cơ chế tài chính cho các công ty
thủy nông chưa đáp ứng được nhu cầu thực tế để vận hành toàn bộ hệ thống thủy lợi
theo đúng kế hoạch; trình độ và chất lượng nguồn lao động còn thấp; áp dụng tiến bộ
khoa học kỹ thuật trong công tác vận hành, quản lý hệ thống thủy lợi chưa cao; ý thức
giữ gìn an toàn công trình và bảo vệ hành lang an toàn công trình thủy lợi của người dân
còn thấp; hiện tượng xả rác thải, nước thải trực tiếp vào hệ thống kênh mương còn diễn
ra nhiều.
Nghiên cứu đã xác định và phân tích ảnh hưởng của các yếu tố: điều kiện tự
nhiên, chính sách, nguồn kinh phí, nguồn nhân lực, ý thức của người dân đến sự phát
triển của hệ thống thủy lợi trên địa bàn tỉnh Nam Định.
Dựa trên cơ sở các kết quả, nghiên cứu đề xuất các giải pháp nhằm phát triển hệ
thống thủy lợi phục vụ sản xuất nông nghiệp ở tỉnh Nam Định, bao gồm: hoàn thiện cơ
chế chính sách (chính sách quy hoạch, chính sách về vận hành hệ thống thủy lợi, chính
sách về phân cấp quản lý khai thác công trình; giải pháp nâng cao năng lực đội ngũ cán
bộ nhân viên; tăng cường kiên cố hóa kênh mương và cơ sở hạ tầng; đẩy mạnh công tác
duy tu, bảo dưỡng và đảm bảo an toàn công trình; đẩy mạnh sự tham gia của người
hưởng lợi vào công tác quản lý vận hành hệ thống thủy lợi nội đồng; tăng cường áp
dụng tiến bộ khoa học kỹ thuật vào quản lý vận hành khai thác hệ thống thủy lợi; giảm
thiểu ô nhiễm môi trường trong quá trình vận hành hệ thống thủy lợi.
xii
THESIS ABSTRACT
PhD Candidate: Bui Anh Tu
Thesis title: Development of irrigation systems for agricultural production in Nam Dinh
province.
Major: Agricultural Economics
Code: 9.62.01.15
Name of institution: Vietnam National Univerity of Agriculture
Research objectives
Based on the assessment of the current state of the irrigation system in Nam Dinh
province, The study proposed solutions to develop the irrigation system for agricultural
production in Nam Dinh province in the coming time.
Research methods
Applying research approaches including: Agricultural Economics; System
approach; Regional access; Participatory approach.
The study used methods of data collection such as surveys by questionnaires, in-
depth interviews with actors related to the development of irrigation systems for
agricultural production in the province. The study surveyed 420 farmer households in
the studied districts and communes. The study in-depth interviewed 10 commune
officials, 21 officers in the irrigation companies, 1 officer from the Department of
Agriculture and Rural Development, 2 officers from the Provincial Water Resources
Department.
The analytical methods used include: Descriptive statistical methods and
comparative statistics; Explore factor analysis EFA; Multi-variable regression method;
SWOT analysis method. The data were entered and processed using Microsoft Excel
software, estimating the econometric model of multivariate regression using SPSS 22.0
software.
Main findings and conclusions
The thesis systematized and contributed to completing theoretical issues about
developing irrigation systems for agricultural production, giving a theoretical
framework, clarifying the basic content of the irrigation system development as a basis
for research to promote the development of irrigation systems for agricultural
production in Nam Dinh province.
The development of irrigation systems for agricultural production in Nam Dinh
province was reflected in two aspects: size of the work system and quality of irrigation
xiii
services. The scale of the irrigation system in Nam Dinh province was invested for
many years, relatively ensuring the ability to supply water for irrigation and drainage.
The quality of irrigation services serving agricultural production was well assessed by
the local water users, which was basically met the production needs of the people.
However, in the process of operating, exploiting and managing the irrigation system,
there are still many difficulties and challenges such as a large number of degraded
structures; the financial mechanism for the irrigation companies has not yet met the
actual needs to operate the entire irrigation system as planned; The qualifications and
quality of labor resources were still low; the application of scientific and technical
advances in irrigation system operation and management was not high; awareness of
keeping works safe and protecting the safety corridor of irrigation works of the people
remains low; discharging garbage and wastewater directly into the canal system was
still pervasive.
The study was identified and analyzed the effects of these factors: natural
conditions, policies, funding sources, human resources, and people's awareness on the
development of the irrigation system in the province.
Based on the results, the study proposed solutions to develop irrigation systems
for agricultural production in Nam Dinh province, including: completing policy
mechanisms (planning policies, policies operating the irrigation system, policies on
decentralization of management and exploitation of works; solutions to improve the
capacity of the staff; strengthening the solidification of canals and infrastructure;
promoting work maintenance, maintenance and safety of the project; promoting the
participation of beneficiaries in the management and operation of inland irrigation
systems; enhancing the application of scientific and technical advances to management
and operation of the irrigation system; minimizing environmental pollution during
irrigation system operation.
xiv
PHẦN 1. MỞ ĐẦU
1.1. TÍNH CẤP THIẾT CỦA ĐỀ TÀI
An ninh lương thực và an toàn nguồn nước là vấn đề cơ bản trong phát triển
kinh tế. Trong đó, hệ thống thủy lợi đóng vai trò hết sức quan trọng đối với sản
xuất nông nghiệp. Để phát huy hiệu quả của hệ thống thủy lợi nhằm tăng cường
sức mạnh cho sản xuất nông nghiệp, tư tưởng chỉ đạo của Đảng và Chính phủ
Việt Nam được cụ thể hóa trong Pháp lệnh Khai thác và Bảo vệ công trình thủy
lợi năm 2001, Quyết định phê duyệt định hướng chiến lược phát triển thủy lợi
Việt Nam năm 2009 và mới nhất là Luật Thủy lợi năm 2017. Trong suốt quá
trình đó, việc cung cấp dịch vụ tưới tiêu đã chuyển từ hình thức truyền thống
(quản lý nhu cầu nước) sang quản lý dịch vụ (tương tác hai chiều giữa chủ thể
quản lý và người sử dụng dịch vụ). Bên cạnh đó, định hướng phát triển của ngành
thủy lợi trong thời gian tới là nâng cao hiệu quả quản lý, khai thác công trình thủy
lợi; nâng cấp hệ thống cơ sở hạ tầng nội đồng và củng cố các tổ chức quản lý thủy
nông cơ sở, từng bước chuyển đổi cơ chế quản lý vận hành công trình và dịch vụ
thủy lợi theo cơ chế thị trường, gắn lợi ích với quyền, trách nhiệm của người sử
dụng nước. Do vậy cần có cách tiếp cận mới trong quản lý dịch vụ tưới tiêu để
nâng cao hoạt động hệ thống thủy lợi. Ngoài ra, phát triển hệ thống thủy lợi hiện
nay đang tiếp cận theo hướng hiện đại hóa, chủ động phòng, chống và giảm nhẹ
thiệt hại do thiên tai gây ra, thích ứng với điều kiện biến đổi khí hậu. Do ảnh
hưởng của biến đổi khí hậu trong những năm gần đây (như năm 2016, 2017) đã
gây thiệt hại về kinh tế, làm giảm diện tích sản xuất nông nghiệp và làm tăng số
lượng công trình bị hỏng hóc. Vì vậy, rất cần phải phải nghiên cứu cách thức
hoạt động để nâng cao hiệu quả sử dụng hệ thống công trình sẵn có, tiết kiệm chi
phí xây dựng của Nhà nước và sử dụng hợp lý các nguồn lực của địa phương.
Trong tình hình tái cơ cấu nông nghiệp và xu thế công nghiệp hóa – hiện
đại hóa đang diễn ra mạnh mẽ tại địa phương, ngành thủy lợi tỉnh Nam Định cần
thực hiện đổi mới căn bản, bền vững để phát huy tối đa tiềm năng và lợi thế của
hệ thống công trình thủy lợi sẵn có nhằm đáp ứng yêu cầu bảo đảm an ninh
nguồn nước quốc gia, bảo vệ hoạt động sản xuất nông nghiệp, phục vụ dân sinh
(Nguyễn Hoàng Hiệp, 2020).
1
Nam Định là một tỉnh lớn thuộc vùng duyên hải Bắc Bộ, quy mô GRDP
theo giá hiện hành đạt 70.625 tỷ đồng; GRDP bình quân đầu người đạt 39,7 triệu
đồng, tương đương 1.707 USD, tăng 212 USD so với năm 2018. Khu vực nông,
lâm nghiệp và thủy sản chiếm tỷ trọng 20,60% trong cơ cấu nền kinh tế (Cục
Thống kê Nam Định, 2019). Nam Định cũng là tỉnh có vai trò trọng tâm trong
phát triển sản xuất nông nghiệp ở đồng bằng sông Hồng. Để đảm bảo nước tưới
phục vụ cho các hoạt động sản xuất nông nghiệp, tính đến năm 2020 hệ thống
công trình thủy lợi của tỉnh gồm có 282 cống đầu mối, 609 trạm bơm điện tưới
tiêu, 245 nhà quản lý công trình, 3322 cống cấp II và tổng chiều dài kênh cấp I,
cấp II là 5101km (Chi cục Thủy lợi Nam Định, 2020). Mức độ đáp ứng nhu cầu
sản xuất nông nghiệp đạt bình quân hơn 90% kế hoạch đề ra. hệ thống thủy lợi
hoạt động với công suất trung bình đạt 89% so với năng lực thiết kế. Số lượng
công trình thuộc hệ thống thủy lợi Nam Định do các công ty TNHH MTV
KTCTTL quản lý tương đối nhiều.
Hệ thống thủy lợi tỉnh Nam Định được quy hoạch nhiều năm nên đã đảm
bảo được mức độ phục vụ sản xuất nông nghiệp. Việc phân cấp quản lý hệ thống
thủy lợi từ đầu mối đến mặt ruộng tại tỉnh Nam Định đã được tỉnh thực hiện một
cách rõ ràng. Các hoạt động hỗ trợ cho công tác triển khai quy hoạch tại các cơ
quan quản lý hệ thống thủy lợi luôn được quan tâm và thực hiện theo đúng kế
hoạch như công tác quản lý vận hành khai thác, công tác tài chính, áp dụng khoa
học kỹ thuật.
Tuy nhiên vẫn còn một số hạn chế về số lượng công trình và chất lượng
dịch vụ tưới tiêu. Trong giai đoạn 2013 – 2019, số lượng các loại công trình do
tỉnh quản lý đã tăng 16,8%. Tuy nhiên về tình trạng sử dụng, tỷ lệ công trình
xuống cấp vẫn ở mức cao (tỷ lệ trung bình là 33,2%) do kết cấu hạ tầng thủy lợi
được xây dựng qua nhiều giai đoạn, trong đó có nhiều công trình thủy lợi được
xây dựng từ những năm 70 của thế kỷ trước. Các công trình đầu mối có tỷ lệ
xuống cấp khá cao, như gần 30% cống đầu mối xuống cấp, gần 40% nhà quản lý
công trình không đảm bảo quá trình vận hành khai thác. Hiện công trình thủy lợi
lớn, công trình liên vùng trên địa bàn tỉnh Nam Định đã được tập trung đầu tư và
chủ yếu phục vụ tưới tiêu cho lúa, dân sinh; công trình phục vụ cấp nước cho cây
trồng cạn, nuôi trồng thủy sản chưa được quan tâm đúng mức. Cơ chế tài chính
trong phát triển hệ thống thủy lợi chưa có bước đột phá, việc phát triển kết cấu hạ
tầng thủy lợi chủ yếu vẫn phụ thuộc lớn vào ngân sách nhà nước. Một số hệ
2
thống thủy lợi chưa đồng bộ từ đầu mối đến mặt ruộng, phần lớn hệ thống kênh
mương nội đồng chưa được hoàn thiện dẫn đến hiệu quả tưới tiêu chưa cao. Hoạt
động phát triển kinh tế - xã hội tại tỉnh Nam Định đã tạo sức ép lớn lên công tác
thủy lợi, tác động làm suy giảm nguồn nước, sụt lún đất, lấn chiếm không gian
cho tiêu thoát nước, gây sạt lở bờ sông, bờ biển. Tiêu thoát nước dân sinh, rác
thải sinh hoạt đổ trực tiếp vào hệ thống thủy lợi cũng gây tác động tiêu cực đến
việc cung cấp nước phục vụ sản xuất nông nghiệp. Đây là yêu cầu cấp bách mà
tỉnh Nam Định cần phải giải quyết để nâng cao hơn nữa hiệu quả vận hành hệ
thống thủy lợi phục vụ sản xuất nông nghiệp.
Để tỉnh Nam Định phát triển hệ thống thủy lợi phục vụ sản xuất nông
nghiệp theo hướng hiện đại, linh hoạt, góp phần phục vụ phát triển kinh tế - xã
hội bền vững, bảo đảm an ninh nguồn nước, cần có một nghiên cứu cụ thể để đưa
ra các giải pháp nhằm làm nguồn thông tin tham khảo có cơ sở khoa học.
Nghiên cứu này sẽ xem xét tổng quát và toàn diện hệ thống thủy lợi trên địa
bàn tỉnh Nam Định về các mặt như quy hoạch hệ thống thủy lợi, hiện trạng về
quy mô số lượng công trình thủy lợi và công tác quản lý vận hành khai thác trong
điều kiện triển khai Luật Thủy lợi đi vào cuộc sống nhằm phục vụ sản xuất nông
nghiệp ở tỉnh Nam Định.
1.2. CÂU HỎI NGHIÊN CỨU
(1) Phát triển hệ thống thủy lợi cấp tỉnh phục vụ sản xuất nông nghiệp bao
gồm những nội dung gì?
(2) Thực trạng phát triển hệ thống thủy lợi phục vụ sản xuất nông nghiệp
trên địa bàn tỉnh Nam Định trong thời gian qua như thế nào?
(3) Các yếu tố nào ảnh hưởng đến sự phát triển hệ thống thủy lợi phục vụ
sản xuất nông nghiệp trên địa bàn tỉnh Nam Định?
(4) Giải pháp gì được đưa ra để phát triển hệ thống thủy lợi phục vụ sản
xuất nông nghiệp trên địa bàn tỉnh Nam Định trong thời gian tới?
1.3. MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU
1.3.1. Mục tiêu chung
Trên cơ sở đánh giá thực trạng hệ thống thủy lợi ở tỉnh Nam Định, nghiên
cứu sẽ đề xuất các giải pháp nhằm phát triển hệ thống thủy lợi phục vụ tốt cho
sản xuất nông nghiệp trên địa bàn tỉnh Nam Định trong thời gian tới.
3
1.3.2. Mục tiêu cụ thể
(1) Nghiên cứu sẽ luận giải, làm rõ hơn cơ sở lý luận và thực tiễn về phát
triển hệ thống thủy lợi phục vụ sản xuất nông nghiệp trong giai đoạn hiện nay.
(2) Nghiên cứu sẽ đánh giá thực trạng và phân tích các yếu tố ảnh hưởng
đến phát triển hệ thống thủy lợi phục vụ sản xuất nông nghiệp trên địa bàn tỉnh
Nam Định giai đoạn 2017 – 2020.
(3) Nghiên cứu sẽ đề xuất giải pháp nhằm phát triển hệ thống thủy lợi phục
vụ sản xuất nông nghiệp trên địa bàn tỉnh Nam Định định hướng đến năm 2030.
1.4. ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU
1.4.1. Đối tượng nghiên cứu
Đối tượng nghiên cứu của đề tài tập trung vào hệ thống thủy lợi công ích
phục vụ sản xuất nông nghiệp ở tỉnh Nam Định bao gồm cả vấn đề lý luận và
thực tiễn về phát triển hệ thống thủy lợi phục vụ sản xuất nông nghiệp, các yếu tố
ảnh hưởng sự phát triển hệ thống thủy lợi trên địa bàn tỉnh Nam Định.
Đối tượng thu thập thông tin chủ yếu của đề tài là các tổ chức hợp tác dùng
nước, hộ nông dân có sản xuất nông nghiệp; các cơ quan quản lý có liên quan
trên địa bàn tỉnh Nam Định như Sở NN&PTNT Nam Định, Chi cục Thủy lợi
Nam Định, một số công ty TNHH MTV KTCTTL thuộc tỉnh Nam Định.
1.4.2. Phạm vi nghiên cứu
- Phạm vi nội dung: Đề tài tập trung phân tích, đánh giá sự phát triển hệ
thống thủy lợi cung cấp sản phẩm dịch vụ công ích phục vụ sản xuất nông nghiệp
trên địa bàn tỉnh Nam Định. Đề tài thực hiện phân tích các yếu tố ảnh hưởng, đề
xuất các giải pháp nhằm phát triển hệ thống thủy lợi phục vụ sản xuất nông
nghiệp, giới hạn ở tiểu ngành trồng trọt trên địa bàn tỉnh Nam Định.
- Phạm vi không gian: Luận án được tiến hành nghiên cứu trên phạm vi tỉnh
Nam Định, trong đó tập trung khai thác sâu 5 huyện đại diện là Mỹ Lộc, Ý Yên,
Xuân Trường, Nghĩa Hưng, Giao Thủy.
- Phạm vi thời gian: Nghiên cứu thực trạng phát triển hệ thống thủy lợi tỉnh
Nam Định giai đoạn 2017 – 2020. Giai đoạn này là giai đoạn Luật Thủy lợi được
triển khai đi vào đời sống và tình hình vận hành hệ thống thủy lợi phục vụ sản
xuất nông nghiệp đã có nhiều thay đổi so với giai đoạn trước. Các dữ liệu sơ cấp
4
Tải về để xem bản đầy đủ
205 trang
23500
Free
Bạn đang xem 20 trang mẫu của tài liệu "Luận án Phát triển hệ thống thủy lợi phục vụ sản xuất nông nghiệp trên địa bàn tỉnh Nam Định", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- luan_an_phat_trien_he_thong_thuy_loi_phuc_vu_san_xuat_nong_n.pdf
- KTNN - TTLA - Bui Anh Tu.pdf
- TTT - Bui Anh Tu.pdf
