Mối quan hệ giữa văn hóa và báo chí: Trường hợp báo tiếng dân
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM TP HỒ CHÍ MINH
HO CHI MINH CITY UNIVERSITY OF EDUCATION
TẠP CHÍ KHOA HỌC
JOURNAL OF SCIENCE
KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
Tập 16, Số 2 (2019): 92-100
SOCIAL SCIENCES AND HUMANITIES
Vol. 16, No. 2 (2019): 92-100
ISSN:
1859-3100
MỐI QUAN HỆ GIỮA VĂN HÓA VÀ BÁO CHÍ:
TRƯỜNG HỢP BÁO TIẾNG DÂN
Ngô Thị Thanh Tâm
Trường Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh
Ngày nhận bài: 20-01-2019; ngày nhận bài sửa: 20-02-2019; ngày duyệt đăng: 27-02-2019
TÓM TẮT
Từ góc độ của một nghiên cứu văn hóa, qua trường hợp báo Tiếng Dân của Huỳnh Thúc
Kháng, bài viết bước đầu lí giải cách thức văn hóa tác động đến báo chí và ngược lại. Bài viết tập
trung vào mối quan hệ giữa bối cảnh văn hóa, vốn văn hóa với báo chí. Mặt khác, mối quan hệ
giữa báo chí với khả năng truyền tải và kiến tạo giá trị văn hóa cũng được làm rõ.
Từ khóa: văn hóa, báo chí, Tiếng Dân, Huỳnh Thúc Kháng.
1.
Dẫn nhập
Văn hóa có mặt trong rất nhiều lĩnh vực hoạt động của con người trong đó có báo
chí. Hall (1996) cho rằng văn hóa gắn liền với các thực hành biểu đạt, dẫn đến “nghiên cứu
văn hóa giống như thực hành biểu đạt của sự thể hiện” mà qua đó “ý nghĩa được tạo ra,
đưa vào, sử dụng và hiểu trong những bối cảnh văn hóa riêng biệt” (Chris Baker, 2011,
tr. 23). Báo chí là một hình thức biểu đạt của văn hóa theo quan điểm nêu trên. Hoạt động
báo chí rất đa dạng, nhưng trong phạm vi bài viết này, chúng tôi chỉ đề cập khái niệm báo
chí truyền thống, tức báo chí được in ấn. Trong đó, báo chí được hiểu như một quy trình từ
khâu thu thập tin, biên tập, thiết kế, phân bố… chứ không chỉ tập trung vào sản phẩm. Báo
chí có đặc điểm bản chất và nguyên tắc của nó, nhưng khi xem xét dưới góc độ một nghiên
cứu văn hóa, chúng tôi muốn nhấn mạnh báo chí như một thực hành văn hóa. Với cách tiếp
cận này, báo chí được hiểu là một “địa điểm” giả định nơi văn hóa được phôi thai, tồn tại
và kì vọng.
Bằng cách nào văn hóa tác động đến báo chí và ngược lại? Sự ra đời và tiếng vang
của tờ Tiếng Dân (1927-1943) ở Trung Kỳ do Huỳnh Thúc Kháng làm chủ bút là một
trường hợp nghiên cứu tiêu biểu. Trong bối cảnh miền Trung khi chưa có một tờ báo bằng
chữ quốc ngữ nào, Huỳnh Thúc Kháng đã vận hành Tiếng Dân ra sao? Bối cảnh văn hóa
đã ảnh hưởng thế nào đến tờ báo? Đây là những mục tiêu mà bài viết hướng đến giải quyết
bằng phương pháp phân tích tư liệu.
2.
Từ văn hóa đến báo chí
2.1. Bối cảnh văn hóa, vốn văn hóa với diện mạo của Tiếng Dân
Nền văn hóa tự thân với những đặc thù của nó, dù muốn hay không đều chi phối đến
thực hành báo chí. Văn hóa Việt Nam trọng sự học, trọng tri thức nên nghề báo được kính
92
TẠP CHÍ KHOA HỌC - Trường ĐHSP TPHCM
Ngô Thị Thanh Tâm
trọng. Những năm 1925-1930, không ít người làm báo xuất thân từ Nho sĩ như Hoàng
Tăng Bí, Dương Bá Trạc, Nhượng Tống, Huỳnh Thúc Kháng… Họ “được dân chúng nể
nang, được quan niệm như những người hiểu biết rộng với phong thái trang nghiêm”, được
kính nể như “những nhà luân lí đem kiến thức ra để giáo dục dân chúng” (Huỳnh Văn
Tòng, 2016, tr. 310). Độc giả yêu kính người làm báo vì vai trò tinh thần của họ. Chính
lòng yêu chuộng tri thức của người Việt nói chung và người dân Trung Kỳ nói riêng đã
nuôi dưỡng tờ Tiếng Dân từ những ngày đầu tiên. Kể từ sau Gia Định báo (1865), báo chí
ở cả Nam Kỳ lẫn Bắc Kỳ đều khởi sắc. Trong khi báo chí phát triển ở Bắc, Nam thì Trung
Kỳ vẫn im hơi lặng tiếng. Dư luận Trung Kỳ từ lâu đã trông ngóng một tờ báo đích thực.
Đương khi ấy, Tiếng Dân ra đời (tháng 8/1927). Tiếng Dân dẫu ra đời trong hoàn cảnh khó
khăn nhưng vẫn trụ được bên cạnh rất nhiều tờ báo yểu mệnh ở Trung Kỳ như Tân Thế kỉ
(11/1926 – 4/1927), Dân báo (15 ngày tuổi – 1927). Tiếng Dân được đón nhận nồng nhiệt
trước hết phải kể đến uy tín của chủ nhiệm kiêm chủ bút Huỳnh Thúc Kháng: một nhà nho,
một nhà duy tân với quá trình đấu tranh không mệt mỏi cho quyền lợi dân tộc. Thứ nữa là
tôn chỉ của tờ báo: chủ nhiệm kiêm chủ bút Huỳnh Thúc Kháng xác định rõ Tiếng Dân “là
sự vui sự buồn, sự thương sự ghét, sự mừng sự giận, sự ham muốn, sự trông mong từ trong
trái tim hai mươi triệu đồng bào tự nhiên mà phát lộ ra…” (Chương Thâu, Phạm Ngô Minh
tuyển tập, 2010, tr. 203). Người đọc hân hoan chờ đợi từng số Tiếng Dân. Những độc giả
tiến bộ hoan nghênh nhiệt liệt, rồi làm thơ gửi tặng báo, làm câu đối mừng sinh nhật báo
suốt mười mấy năm tồn tại.
Điều đáng nói là ngôn ngữ của tờ báo. Trong phạm vi cả nước thì Tiếng Dân là
“phần em út” (chữ dùng của Cụ Huỳnh), nhưng ở Trung Kỳ lại là tờ báo đầu tiên bằng
quốc ngữ. Tờ báo không dùng chữ Nho, không dùng Pháp ngữ, cũng không chủ trương
dùng quốc ngữ song song với Pháp ngữ. Huỳnh Thúc Kháng muốn tờ báo thật xứng đáng
để mang tên Tiếng Dân nên dù phải đối mặt với khó khăn về dân trí nhưng cụ vẫn mạnh
dạn lựa chọn chữ quốc ngữ là ngôn ngữ chính thức cho tờ báo. Mong muốn dân ta phải có
chữ viết thống nhất, thông qua từng trang báo, cụ Huỳnh tích cực cổ động học chữ quốc
ngữ vì đó là tiếng nói của dân tộc. Chữ quốc ngữ là hệ thống ghi âm nên người không đọc
được có thể nghe được, hiểu được. Việc làm này là một hướng đi đúng đắn và thiết thực
trong bối cảnh văn hóa – chính trị Việt Nam lúc bấy giờ và đúng với phương châm duy tân
“khai dân trí, chấn dân khí” mà cụ theo đuổi.
Người làm báo đóng vai trò như những người “kể chuyện” tin tức và họ cố gắng thiết
kế sao cho câu chuyện của họ phù hợp với môi trường văn hóa của độc giả. Điều này giải
thích cho cách mà tòa soạn lựa chọn hình thức, cách thức truyền đạt… Nguồn tin tức có
thể giống nhau nhưng do đặc thù văn hóa mà sản phẩm báo chí mang những sắc thái không
giống nhau. Văn hóa vùng miền/ quốc gia cung cấp cho người làm báo dữ liệu để phân tích
về độc giả, bao gồm sở thích, thái độ và khả năng tiếp nhận… Ở một nền văn hóa ưa
93
TẠP CHÍ KHOA HỌC - Trường ĐHSP TPHCM
Tập 16, Số 2 (2019): 92-100
chuộng văn học và văn học cũng đóng vai trò quan trọng như Việt Nam thì báo chí sẽ ưu
tiên cho thơ ca và cho các mục báo thiên về văn học. Tiếng Dân có tất cả các mục của một
tờ báo từ bài xã luận, bản tin, phóng sự… nhưng những bài về văn học thì chiếm ưu thế rõ
ràng. Hầu như số nào ra cũng có bài về văn học: thơ phú, truyện, tiểu thuyết, nghị luận và
phê bình văn chương… Hơn nữa, báo còn được học giả Đào Duy Anh làm cộng tác viên
và cũng là người chuyên trách việc giới thiệu các trào lưu mới trong văn chương. Với thiết
kế như vậy, tờ báo ngày càng có thêm nhiều độc giả hơn, đảm bảo sự hoạt động của báo.
Ngoài ảnh hưởng trực tiếp của bối cảnh văn hóa, vốn văn hóa cũng đóng vai trò quan
trọng trong việc tạo ra các biến thể (variation) trong việc tiếp nhận những thông điệp văn
hóa (cultural messages) từ báo chí. Độc giả của báo sẽ hiểu thế nào, sẽ quan tâm, chọn lọc
những gì và thay đổi nhận thức, tư tưởng và hành vi ra sao? Trình độ, sở thích của độc giả,
cách họ chia sẻ kiến thức, mức độ ảnh hưởng của dư luận… cũng là yếu tố cần xem xét
đến hoạt động của báo. Pierre Bourdier cho rằng dựa trên nền tảng giáo dục, nền tảng gia
đình và các loại hình học tập khác vốn văn hóa được hình thành (Bùi Minh Hào, 2016).
Đến lượt mình, vốn văn hóa có xu hướng xác định những gì con người ta thích, những gì
người ta có thể sử dụng và có thể hiểu được. Phân tích cơ sở này, Tiếng Dân quả có một
hoạch định chiến lược về đề tài thu hút độc giả. Trừ những biến cố chính trị, xã hội nóng
bỏng thường gặp trong những bài xã luận, tờ báo khéo chọn những chủ đề gần gũi trong
cuộc sống thường ngày mà người Việt đặc biệt quan tâm như chuyện học hành, thi cử,
chuyện văn chương, chuyện gia đình: “Cảm tưởng đối với chế độ thi cử” (TD số 194, 198),
“Chuyện thú trong làng thi” (TD số 1095), “Cái tánh ham làm thi của người Nam ta” (TD
số 745), “Mặt trái của sự mê tín” (TD số 522)… Về ngôn ngữ, cách diễn đạt của bài báo
chẳng khác gì cuộc chuyện trò, nhẹ nhàng mà thấu đáo, dễ đi vào lòng người. Trong “Quốc
dân cần có những gì?”, cụ Huỳnh nói về chữ “dân” một cách giản dị mà tinh tế: “Người ta
ở đời, những đồ ăn áo mặc, chỗ ở, nơi nằm, có phải tạo hóa đem sẵn đến ta đâu! Muốn có
đủ các thứ ấy, nghãi là muốn sinh tồn thì ta phải làm việc […]. Ai cũng có nghề thì thành
dân có nghiệp, dân đã có nghiệp thì nền kinh tế tự nhiên phát đạt, trăm công nghìn việc,
cũng gốc từ nơi ấy mà ra” (TD số 8). Nắm bắt được tâm lí độc giả, hiểu được những gì độc
giả cần và chọn được cách truyền đạt phù hợp là một thành công của Tiếng Dân.
2.2. Nút giao văn hóa với sứ mệnh duy tân của Tiếng Dân
Xã hội Việt Nam thời Pháp thuộc có nhiều sự chuyển biến và sắc thái mới mẻ. “Sự
diễn biến kinh tế đã đảo lộn cơ cấu truyền thống, cho phép giới trung lưu đạt một vai trò
quan trọng hơn trong tổ chức xã hội. Sự diễn biến chính trị cũng đưa tới nhiều sự đổi thay:
sự phế bỏ các khoa thi Hương năm 1918 để cải cách nền đại học theo lối Tây phương đã
chấm dứt ưu thế cũ của giới sĩ phu” (Nguyễn Thế Anh, 2017, tr. 166). Quá trình tiếp xúc,
tiếp biến văn hóa diễn ra mạnh mẽ dẫn đến sự thay đổi diện mạo văn hóa từ cấp độ cá nhân
đến cấp độ dân tộc. Những ranh giới giữa cũ và mới, cựu và tân, hiện đại và lạc hậu… đặt
94
TẠP CHÍ KHOA HỌC - Trường ĐHSP TPHCM
Ngô Thị Thanh Tâm
ra những vấn đề cấp thiết cho hệ giá trị Việt Nam. Người Việt rất ham thích cái mới nhưng
lại cũng thích sự ổn định và ngại thay đổi. Giới sĩ phu nghiêng về khuynh hướng thủ cựu
nhiều hơn, “trong khi các lưu phẩm truyền thống không biến đi ngay lập tức, giới sĩ phu
vẫn giữ lại uy tín cũ của nó” (Nguyễn Thế Anh, 2017, tr. 166). Với tham vọng gây cuộc
“tấn hóa”, từ tiêu đề đến nội dung, báo Tiếng Dân đều nhắm vào sự đối lập giữa những giá
trị mới và những giá trị vốn gắn liền với vốn văn hóa đã có của độc giả: “Trong cuộc tân
cựu giao thừa có cái trạng huống gì? Bảo thủ và cải cách” (TD số 230); “Hán học ở trong
xã hội ta ngày nay” (TD số 375); “Thời đại mới có thể dùng chánh sách cũ được không?”
(TD số 275); “Trong xã hội ta ngày nay có nên giữ cái rãnh phân biệt tân và cựu nữa
không?” (TD số 484)… Để có thể thu nhận những yếu tố mới và bổ sung vào hệ giá trị,
Tiếng Dân phải tập trung vào những sự kiện, vấn đề như là kết quả của những “nút giao”
trong tiếp biến văn hóa.
Đặc biệt trong trường hợp thực tiễn Việt Nam nói chung và Trung Kỳ nói riêng đang
diễn ra quá trình chuyển đổi giá trị (transformation), nơi mà sự “trở mình” của những giá
trị văn hóa truyền thống đang đối mặt với những thách thức mới, chưa phân định được.
Các bài viết trên trang nhất Tiếng Dân liên tục bị thách thức bởi yêu cầu về chất lượng
thông tin, và ràng buộc với tôn chỉ của báo (Tiếng nói của Dân). Tiếng Dân tập trung đánh
mạnh vào các giá trị văn hóa đang chuyển đổi và định hình. Thông điệp văn hóa của mỗi
số báo Tiếng Dân thể hiện ngay từ trang nhất. Ở góc trên bên phải trang đầu của mỗi số
báo, toàn soạn lúc nào cũng chọn một câu châm ngôn, cách ngôn hoặc một câu triết lí như
kim chỉ nam cho số báo đó. Theo đó, hầu hết các đề tài được đề cập trong số đó đều nhằm
làm sáng tỏ thông điệp. Dưới đây là một số trường hợp minh họa.
Triết lí
Bài xã luận tương ứng
Số báo
TD số 1461
Dùng đức phục người thì Còn một chiến thuật mầu nhiệm mà đời
người ta mới tâm phục
nay ít dùng đến – đánh cái lòng
Hai dân tộc mà ở chung, Những điều ngộ điểm trong các dân tộc
cần phải hiểu thấu tâm lí Ý tưởng về chủ nghĩa dân tộc
nhau, mới mong tránh được
TD số 349
những sự ngộ giải
Không có nghề gì hèn, chỉ Có nên khinh rẻ phường chăn trâu không?
có người hèn
TD số 407
TD số 432
TD số 514
Người không xứ sở như Vì sao người mình thiếu cái quan niệm
một cái điểm lạc loài trong quốc gia?
không gian và thời gian
Cây có gốc, nước có nguồn, Quốc ngữ với chữ Hán có dứt cái dây quan
chữ nghĩa cũng thế
hệ được không?
(Nguồn: Tác giả sưu tầm từ báo Tiếng Dân – Thư viện Khoa học Tổng hợp Đà Nẵng)
95
TẠP CHÍ KHOA HỌC - Trường ĐHSP TPHCM
Tập 16, Số 2 (2019): 92-100
Thực tiễn văn hóa, những thách thức của quá trình tiếp xúc, tiếp biến văn hóa đặt ra
cho Tiếng Dân những mục tiêu ngắn hạn và dài hạn. Từng số báo của Tiếng Dân ngoài
nhiệm vụ ngắn hạn là cung cấp thông tin mô tả còn giải trình, bình luận vừa giúp độc giả
hiểu biết tình hình trong và ngoài nước; còn hướng đến mục tiêu dài hạn là giúp củng cố
bản sắc dân tộc, hình thành và nuôi dưỡng ý thức dân tộc. Sứ mệnh duy tân của tờ báo có
cơ sở dựa trên sự chắt lọc, gìn giữ những giá trị truyền thống của dân tộc, đồng thời không
ngừng tiếp thu, học hỏi cái mới, cái hiện đại.
Có thể thấy chính thực tiễn văn hóa Trung Kỳ đã đặt ra những thách thức và định
hình cách thức vận hành của tờ báo từ việc lựa chọn ngôn ngữ, chủ đề đến yêu cầu chất
lượng thông tin.
3.
Từ báo chí đến văn hóa
3.1. Tiếng Dân với việc bảo lưu giá trị văn hóa truyền thống
Theo Bill Kocach và Tom Rosenstiel (2013), mục tiêu chính yếu nhất của báo chí là
cung cấp cho công dân thông tin mà họ cần để có thể trở thành tự do và dân chủ. Điều quan
trọng là, “trao đổi thông tin trở thành nền tảng cho việc tạo dựng cộng đồng, kiến tạo
những mối quan hệ nhân văn” (Bill Kocach & Tom Rosenstiel, 2013, tr. 29). Sở hữu số
lượng độc giả đông đảo và tương đối ổn định của Trung Kỳ cùng tính chất công khai và
khả năng xâm nhập và lan tỏa nhanh trong cộng đồng, Tiếng Dân tỏ ra là một phương tiện
hữu hiệu để truyền tải những thông điệp, trong đó có thông điệp văn hóa. Cách thức chọn
tin, tần suất xuất hiện của các chủ đề đều nằm trong một thiết kế có chủ đích văn hóa. Hơn
lúc nào hết, Huỳnh Thúc Kháng ý thức rất cao về sứ mệnh của tờ báo: “Mục đích của bản
báo là theo tâm lí chân chính của quốc dân mà phô bày trên tờ giấy, cốt giữ gìn cái nền đạo
đức sẵn có của ông bà…” (Chương Thâu & Phạm Ngô Minh tuyển tập, 2010, tr. 203).
Nền đạo đức của ông bà là chính là những giá trị truyền thống, là thuần phong mĩ tục
bao đời truyền lại. Nhưng Tiếng Dân luôn cẩn trọng chuyển trọng tâm vào truyền thống
dựng nước và giữ nước. Dễ dàng tìm thấy trong Tiếng Dân hình ảnh những anh hùng dân
tộc với đức độ và công trạng được ngợi ca. Đơn cử khi nói về Trần Hưng Đạo, báo có bài:
“… Non Kiếp hoa lau cờ xấp xới
Sông Đằng ngọn sóng trống lung lung
Nghìn năm đất tổ ghi bia đá,
Một cõi trời Nam vững cột đồng…”
(Miếu Trần Hưng Đạo – TD số 9)
Từ rất sớm tờ báo đã có ý thức tôn vinh những nhà chí sĩ, bậc anh hùng. Nguyễn Lộ
Trạch được nhắc đến rất nhiều lần trên Tiếng Dân: “Một ít dật sự ông Nguyễn Lộ Trạch”
(TD số 453), “Điều tiên kiến của một nhà học giả nước ta – nhân chuyện Nhật Trung xung
96
TẠP CHÍ KHOA HỌC - Trường ĐHSP TPHCM
Ngô Thị Thanh Tâm
đột mà nhớ đến câu nói trong một bài đại luận trước đây 40 năm” (TD số 424); “Phê bình
hai bài Thời vụ sách trong bản Quỳ ưu lục của ông Nguyễn Lộ Trạch” (TD số 491, 492).
Nhiều bài xã luận chỉ bàn về Phan Bội Châu “Một ít dật sự của cụ Phan Sào Nam trong
khoảng 20 năm ở nước ngoài” (TD số 803, 805, 806). Khi Phan Bội Châu mất (1940), báo
dành nhiều số và phụ trương để thông tin về đám tang, để đăng hàng trăm bài ca, câu đối
viếng Phan Bội Châu:
“Trời già sao nỡ phụ Phan anh
Để lại đàn em dạ khó đành
…
Kiếp sống đem thân thờ tổ quốc
Thác về chín suối thác mà vinh”
(TD số 1530)
Báo ngợi ca các vị anh hùng như những nhân vật văn hóa vĩ đại. Vì sao chọn những
nhân vật này mà không chọn nhân vật khác? Tờ báo hẳn có sự sắp xếp để chọn viết và
đăng bài những nhân vật với ý nghĩa là biểu tượng của tinh thần dân tộc, là kết tinh của giá
trị văn hóa Việt. Từ đây, thông điệp về giá trị văn hóa được tô đậm, truyền tải…
3.2. Tiếng Dân với việc kiến tạo giá trị văn hóa mới
Cũng trong lời phi lộ của Tiếng Dân, Huỳnh Thúc Kháng nhấn mạnh mục đích của
bản báo còn là “dung hợp với tư tưởng mới, để mở mang đường trí thức, đường kinh tế
trong nước, công lí là hướng đường đi, công lợi là nơi quy túc”. Dày đặc các trang báo là
những bài viết kêu gọi đổi mới, nói chuyện xu thế bởi tờ báo quan niệm cách tân chính là
vị thuốc chữa bệnh cho xã hội: “Cách tân là sự nhu yếu trong hoàn cảnh sinh hoạt” (TD
số 229), “Cuộc cách tân với lớp thanh niên” (TD số 304), “ Muốn hiểu chân tướng hai
chữ tấn bộ (TD số 757), “Ai là người có trách nhiệm trong cuộc tiến hóa?” (TD số 105),
“Xu thế sư phạm giáo dục ở xứ văn minh trên thế giới” (TD số 869), “Thời đại ta hiện
nay nên học gì?”. Cụ Huỳnh bàn rất kĩ về từng lĩnh vực: giáo dục (học Tây học nên học
như thế nào, học quốc ngữ ra sao thì hữu dụng); kinh tế (nên trồng cây gì, nuôi con gì và
làm như thế nào?)…
Điều đáng nói là ngoài những vấn đề thời sự, Tiếng Dân còn thường xuyên đăng
những bài về lịch sử dân tộc, cội nguồn dân tộc Việt. Như bài “Đặc tính của dân tộc Việt
Nam ta” (TD số 1632). Trong đó, nhắc đi nhắc lại: Xã hội Việt Nam ta, theo học thuyết, lễ
giáo và cả sanh nghiệp lưu truyền đã lâu đời, vẫn lấy gia đình làm bản vị/ Gia đình là nền
tảng của dân tộc và quốc gia/ Ai đã đọc lịch sử Cồ Việt ta đều công nhận như thế và có thể
nói một cách xác thực: Không gia đình không phải tánh cách cố hữu của dân Việt Nam…
(Chương Thâu & Phạm Ngô Minh tuyển tập, 2010, tr. 470). Song song với những bài như
thế, Huỳnh Thúc Kháng còn dịch và cho đăng nhiều kì trên Tiếng Dân tác phẩm “Gia đình
giáo dục” (nguyên tác Hán văn của tác giả Trung Quốc – Qua Bằng Vân). Tác phẩm này
97
TẠP CHÍ KHOA HỌC - Trường ĐHSP TPHCM
Tập 16, Số 2 (2019): 92-100
được đăng nhiều kì từ số 221 đến số 267. Trích vài đoạn như: “Gia đình giáo dục là một
thứ giáo dục mà toàn cả người nước giàu sang hèn ai ai cũng đều được hưởng cả”, “Gia
đình với học hiệu quan hệ với nhau rất là to tát và mật thiết” (Chương Thâu & Phạm Ngô
Minh tuyển tập, 2010, tr. 1513 và 1566). Tiếng Dân chủ động chọn các sự kiện/ chủ đề để
xây dựng chúng thành các khung giải thích văn hóa và mang lại ý nghĩa cho chúng.
Có thể thấy Huỳnh Thúc Kháng đặc biệt đánh trọng tâm vào ý muốn hiểu biết về cội
nguồn – một nhu cầu thẳm sâu trong mỗi con người. Càng khắc sâu cội nguồn và những
giá trị cùng chia sẻ, người Việt càng cảm thông, càng gắn kết nhau nhiều hơn. Việc nói về
nguồn gốc dân tộc cho người ta cảm giác an toàn, tự hào vì cảm giác sở thuộc. Nhưng mặt
khác cũng có thể khiến người ta không ngừng ám ảnh, truy vấn về thân phận. Vậy từ sự
đồng thuận dẫn đến sự thay đổi nhận thức. Và rồi, độc giả hiểu rằng sự phân chia ba miền
với chế độ chính trị khác nhau chỉ là tạm thời, chỉ là giả tạo. Họ vẫn là một gia đình. Dần
dần, tiềm năng hình thành ý thức dân tộc ngày càng mạnh mẽ hơn. Đây chính là tính đa
nghĩa của văn bản. Ý nghĩa được tạo ra bởi chính độc giả. Có thể thấy khi chuyển chú ý
vào “những huyền thoại và hệ tư tưởng gắn liền trong các văn bản” (tức báo chí), “đặc tính
được xây dựng của văn bản văn hóa sẽ được làm sáng tỏ” (Chris Baker, 2011, tr. 608). Bài
báo không nói trực tiếp nhưng khi liên kết các văn bản, chính độc giả đã giải mã thông
điệp và sản sinh giá trị văn hóa mới. Dưới sự thôi thúc của nhu cầu/ bản năng nhận thức,
vốn văn hóa của cộng đồng được chuyển đổi mạnh mẽ và sản sinh những giá trị mới. Kí ức
lịch sử của cộng đồng, bản sắc văn hóa của cộng đồng thông qua báo chí có thể biến thành
sức mạnh tạo sự đồng thuận và cố kết cộng đồng.
Để báo chí có thể truyền tải – kiến tạo những giá trị được cộng đồng chấp nhận và
chia sẻ, cần xét đến khâu trung gian là phản biện (bao gồm cả thái độ ủng hộ lẫn thái độ
phản đối). Diễn đàn báo chí (nơi đăng thư và trả lời thư của độc giả) đóng vai trò là không
gian giao tiếp để thể hiện ý kiến và tăng cường thái độ đối với một sự kiện nào đó và từ đó
thông điệp được đưa ra. Chính người đọc cũng tham gia vào cơ chế tạo nghĩa của văn bản
văn hóa. Sự tương tác thường xuyên và mạnh mẽ giữa tờ báo với công chúng tạo hiệu ứng
hỗ trợ, là chất men xúc tác để giải mã thông điệp văn hóa.
Trong bối cảnh Trung Kỳ lúc bấy giờ, Tiếng Dân còn vấp phải một áp lực phản biện
lớn hơn nữa. Đó chính là khâu xét duyệt của nhà cầm quyền. Mỗi số báo, cụ Huỳnh phải
nộp cho Sở Liêm phóng hai “bản vỗ” bằng hai thứ tiếng Việt và tiếng Pháp để họ kiểm
duyệt. Khi nhà cầm quyền không chấp nhận bài nào, đoạn nào và yêu cầu phải đục bỏ
hoặc chỉnh sửa thì cụ Huỳnh lại kiên quyết để trang trắng. Trong lời phi lộ của báo, cụ
Huỳnh nói rất rõ “Nếu không có quyền nói tất cả những điều mình muốn nói, thì ít ra
cũng giữ cái quyền không nói những điều người ta ép buộc nói” (Chương Thâu & Phạm
Ngô Minh tuyển tập, 2010, tr. 204). Một thao thác nhỏ của chủ nhiệm báo cũng mang
98
TẠP CHÍ KHOA HỌC - Trường ĐHSP TPHCM
Ngô Thị Thanh Tâm
một chủ đích văn hóa. Huỳnh Thúc Kháng cố ý để trống những phần bị kiểm duyệt như
một cách tỏ thái độ với nhà cầm quyền, nhưng sâu xa hơn đó là tiếng chuông cảnh tỉnh
với độc giả về quyền tự do ngôn luận và mức độ của quyền ấy ở xứ ta lúc bấy giờ.
Thông điệp về tự do ngôn luận của tờ báo hoàn toàn có thể nhắc nhở người đọc về tự do
cá nhân lẫn tự do dân tộc.
4.
Kết luận
Như trên đã đề cập, qua trường hợp báo Tiếng Dân, bài viết xem xét mối quan hệ
giữa văn hóa và báo chí trên cơ sở lí thuyết nghiên cứu văn hóa. Chúng tôi tập trung vào cơ
chế tạo nghĩa của văn bản văn hóa chứ không tập trung vào khả năng truyền tải hàm lượng
văn hóa. Từ đó, có thể thấy văn hóa đóng vai trò như “nội dung” để định hướng “phương
pháp” (của sự thể hiện/biểu đạt trên báo chí), và rồi đến lượt mình, “phương pháp” có khả
năng kiến tạo “nội dung” mới/ “nội dung” tiềm năng, trên cơ sở “nội dung” đã có. Văn hóa
vừa là nguồn vừa là đích, vừa là điểm xuất phát hiện hữu, vừa là điểm đến mong đợi. Điều
này tái khẳng định một đặc tính của văn hóa với tư cách là một hệ thống mở, năng động, có
thể vận động, biến đổi và tái tạo. Hơn nữa, văn hóa có thể được “lập trình theo một quy
trình văn hóa” và kết quả đem lại là “sự cố kết văn hóa – xã hội” (Itamar Even-Zohar,
2014, tr. 232-235). Cách hiểu này mở ra nhiều định hướng nghiên cứu để trả lời cho câu
hỏi bằng cách nào con người ở một nền văn hóa có thêm nhiều lựa chọn hơn hiện tại và
cách thức để đi đến tiến bộ của một nền văn hóa dựa trên nền tảng văn hóa đã có.
Tuyên bố về quyền lợi: Tá c giả xá c nhận hoàn toàn không có xung đột về quyền lợi.
TÀI LIỆU THAM KHẢO
Bill Kocach & Tom Rosenstiel. (2013). Những yếu tố của báo chí. (Huỳnh Hoa & Sơn Tùng dịch).
Hà Nội: NXB Thông tấn.
Bùi Minh Hào. (2016). Khái niệm “vốn văn hóa” của Pierre Bourdieu.
hoa/khai-niem-von-van-hoa-cua-pierre-bourdieu
Chris Baker. (2011). Nghiên cứu văn hóa – Lí thuyết và thực hành. Hà Nội: NXB Văn hóa
thông tin.
Chương Thâu & Phạm Ngô Minh (sưu tầm và biên soạn). (2010). Huỳnh Thúc Kháng tuyển tập,
NXB Đà Nẵng.
Huỳnh Văn Tòng. (2016). Báo chí Việt Nam từ khởi thủy đến 1945. TPHCM: NXB Tổng hợp.
Itamar Even-Zohar. (2014). Lí thuyết đa hệ thống trong nghiên cứu văn hóa, văn chương. (Trần
Hải Yến, Nguyễn Đào Nguyên dịch). Hà Nội: NXB Thế giới.
Nguyễn Thế Anh. (2017). Việt Nam thời Pháp đô hộ, TPHCM: NXB Khoa học xã hội.
99
TẠP CHÍ KHOA HỌC - Trường ĐHSP TPHCM
Tập 16, Số 2 (2019): 92-100
THE RELATIONSHIP BETWEEN CULTURE AND JOURNALISM:
THE CASE OF TIENG DAN NEWSPAPER
Ngo Thi Thanh Tam
Ho Chi Minh City University of Education
Corresponding author: Email: [email protected]
Received: 20/01/2019; Revised: 20/02/2019; Accepted: 27/02/2019
ABSTRACT
The article shows the relationship between culture and journalism from the perspective of a
cultural study. In the case of Tieng Dan newspaper (Huynh Thuc Khang), the article explains the
relationship between the cultural context, cultural capital and the newspaper. On the other hand,
the relationship between the newspaper and the ability to transmit and create cultural values is
also clarified.
Keywords: culture, journalism, Tieng Dan, Huynh Thuc Khang.
100
9 trang
12/01/2024
16020
Free
Bạn đang xem tài liệu "Mối quan hệ giữa văn hóa và báo chí: Trường hợp báo tiếng dân", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- moi_quan_he_giua_van_hoa_va_bao_chi_truong_hop_bao_tieng_dan.pdf
