Giải mã tiêu đề dạng câu hỏi trên báo chí (Trên ngữ liệu báo tiếng Nga)
GIẢI MÃ TIÊU ĐỀ DẠNG CÂU HỎI TRÊN BÁO CHÍ
(TRÊN NGỮ LIꢀU BÁO TIẾNG NGA)
Vũ Thꢅ Chín*
Khoa Ngôn ngữ và Văn hóa Nga, Trường Đại học Ngoại ngữ, ĐHQGHN,
Phạm Văn Đồng, Cầu Giấy, Hà Nội, Việt Nam
Nhận bꢁi ngꢁy 26 tháng 03 năm 2018
Chỉnh sửa ngꢁy 25 tháng 05 năm 2018; Chấp nhận đăng ngꢁy 28 tháng 05 năm 2018
Tóm tắt: Mꢂi quan hệ giữa nhꢁ báo vꢁ bạn đọc được thể hiện rất rõ trong các tiêu đề dạng câu hỏi. Các
câu hỏi trên báo chꢀ không đặt ra mục đꢀch nhận được thông tin phꢃn hồi, ngược lại bꢃn thân chúng đã chứa
đựng những thông tin quan trọng. Đó chỉ lꢁ cái cớ để các nhꢁ báo hướng tới mục đꢀch tiếp cận gần hơn với
đꢄc giꢃ, mong muꢂn đꢄc giꢃ tham gia vꢁo vấn đề của họ, lꢁ người chất vấn, đꢂi thoại cùng họ. Đó cũng lꢁ
cách nhꢁ báo chuẩn bꢅ tinh thần cho đꢄc giꢃ tiếp nhận mꢄt sꢂ thông tin, thúc giục họ tiếp cận bꢁi báo, tìm sự
đồng tình hay chung ꢆ nghĩ phꢃn đꢂi của họ. Phân tꢀch các dạng câu hỏi trong các tiêu đề vꢁ tìm ra những
thông điệp, ẩn ꢆ ngầm... mꢁ tác giꢃ muꢂn truyền tꢃi lꢁ mục đꢀch của bꢁi viết nꢁy.
Từ khóa: ngôn ngữ báo chꢀ, tiêu đề, câu hỏi, thông điệp
1
1. Đặt vấn đề
Trong mꢄt sꢂ trường hợp, câu hỏi lꢁ
cách nhꢁ báo chuẩn bꢅ tinh thần cho đꢄc giꢃ
tiếp nhận mꢄt sꢂ thông tin, thúc giục họ “đꢂi
thoại” với nhꢁ báo, tìm “lꢁn sóng” chung
với họ, tìm sự đồng tình hay chung ꢆ nghĩ
phꢃn đꢂi của họ. Câu hỏi còn tạo ra phương
thức giao tiếp sꢂng đꢄng, nhưng tự nhiên,
mꢄc mạc của nhꢁ báo với đꢄc giꢃ. Chꢀnh
vì vậy, tiêu đề dạng câu hỏi luôn được các
nhꢁ báo sử dụng như mꢄt “chiến thuật” lợi
hại, mꢄt “bꢃo bꢂi” để thu hút sự chú ꢆ, quan
tâm, theo dõi của đꢄc giꢃ.
Xu hướng chung của báo chꢀ hiện đại lꢁ
“cởi mở, thân thiện với bạn đọc”; giữa nhꢁ
báo vꢁ bạn đọc hình thꢁnh mꢂi quan hệ qua
lại khăng khꢀt. Mꢂi quan hệ nꢁy được thể hiện
rất rõ nét trên báo chꢀ trong các tiêu đề dạng
câu hỏi. Thông thường, trong giao tiếp, các câu
hỏi thường đòi hỏi câu trꢃ lời trực tiếp. Tuy
nhiên, bꢃn chất của loại hình văn viết (trong
đó có báo chꢀ) lꢁ không thể nhận được câu trꢃ
lời trực tiếp của đꢄc giꢃ, vì thế đặc tꢀnh cơ bꢃn
của các câu hỏi trên báo chꢀ không đặt ra mục
đꢀch nhận được thông tin phꢃn hồi, ngược lại
bꢃn thân các câu hỏi đã chứa đựng những thông
tin quan trọng. Các câu hỏi trong tiêu đề trên
báo chꢀ dường như chỉ lꢁ cái cớ để các nhꢁ báo
hướng tới mục đꢀch tiếp cận gần hơn với đꢄc
giꢃ, mong muꢂn đꢄc giꢃ tham gia vꢁo vấn đề
của họ, lꢁ người chất vấn, đꢂi thoại cùng họ.
Để “Giải mã câu hỏi trong các tiêu đề
báo”, chúng tôi sử dụng thủ pháp thꢂng kê,
so sánh, phương pháp miêu tꢃ để phân loại,
phân tꢀch vꢁ tổng hợp chức năng, vai trò của
các tiêu đề báo có dạng câu hỏi trong tiếng
Nga vꢁ tìm ra những thông điệp (đặc biệt lꢁ
thông điệp ngầm, ẩn ꢆ…) mꢁ tác giꢃ muꢂn
truyền tꢃi tới đꢄc giꢃ thông qua những câu
hỏi đó.
* ĐT.: 84-904511498
Email: [email protected]
Tạp chí Nghiên cꢀu Nưꢁc ngoꢂi, Tꢃp 34, Sꢄ 3 (2018) 24-33
25
2. Nội dung nghiên cứu
báo có tiêu đề lꢁ câu hỏi, chiếm hơn 73%,
(nghĩa lꢁ nhiều gấp tới 3 lần so với bꢁi có
tiêu đề dạng khác).
2.1. Tiêu đề báo: chức năng, nhiệm vụ
Ngôn ngữ báo chꢀ có đặc trưng lꢁ ngôn
ngữ của thông tin, sự kiện, ngôn ngữ đꢅnh
lượng (chứ không phꢃi đꢅnh tꢀnh). Ngôn từ
trong tiêu đề báo thường ngắn gọn, cô đọng,
súc tꢀch, nhưng đồng thời phꢃi truyền tꢃi được
lượng thông tin tꢂi đa trong khuôn khổ hạn
hẹp của tờ báo. Chức năng quan trọng vꢁ cơ
bꢃn nhất của tiêu đề lꢁ tạo ra sự khác biệt, thu
hút sự chú ꢆ của bạn đọc. Mꢄt tiêu đề tꢂt cần
đạt được các tiêu chꢀ sau:
Tiêu
đề có
câu
Tổng
số
bài
Tỉ
trọng
Ngày tháng
Số
hỏi
10/01/2018
17/01/2018
24/01/2018
31/01/2018
07/02/2018
14/02/2018
21/02/2018
28/02/2018
07/03/2018
14/03/2018
21/03/2018
Tổng cộng
№1-2
№ 3
80
79
77
73
66
71
42
62
55
74
62
62
60
60
57
55
61
27
42
30
53
35
77,5%
75,9%
77,9%
78%
№ 4
№ 5
№ 6
83,3%
85,9%
64,2%
67,7%
54,5%
71,6%
56,4%
- Tạo tò mò (đꢄc, lạ, hấp dẫn),
№ 7
- Cung cấp thông tin (trực tiếp hay gián
tiếp) về nꢄi dung, chủ đề của bꢁi báo,
№ 8
№ 9
- Hứa hẹn về mꢄt câu trꢃ lời cho mꢄt câu
hỏi/ bức xúc/ thắc mắc của đꢄc giꢃ mang tꢀnh
thời sự hoặc mꢄt giꢃi pháp cho mꢄt vấn đề…
№ 10
№ 11
№ 12
Tiêu đề chꢀnh lꢁ cầu nꢂi giữa báo chꢀ vꢁ
đꢄc giꢃ, lꢁ bꢄ mặt của bꢁi báo, lꢁ những ấn
tượng ban đầu mꢁ nhꢁ báo dꢁnh cho bạn đọc.
Sự thꢁnh công của bꢁi báo mꢄt phần lꢁ nhờ
vꢁo tiêu đề của bꢁi báo đó. Đây chꢀnh lꢁ mꢃnh
đất mầu mỡ để các nhꢁ báo-nhꢁ ngôn ngữ thỏa
sức sáng tạo. Cùng với mꢄt loạt các thủ pháp
ngôn ngữ khác (chơi chữ, điệp từ, điệp ngữ, từ
đồng nghĩa, trái nghĩa…), sử dụng câu hỏi lꢁ
mꢄt trong những thủ pháp yêu thꢀch vꢁ được
sử dụng rꢄng rãi trong các tiêu đề báo chꢀ.
12 số 741
542 73,1%
Khi đọc báo, nhiệm vụ khó khăn nhất của
đꢄc giꢃ lꢁ “giꢃi mã” tiêu đề báo - mꢄt phát
ngôn/mệnh đề/tuyên bꢂ/thông điệp ngắn gọn
(đôi khi hơi bꢀ ẩn): nó không chỉ truyền tꢃi
thông tin nꢁo đó, mꢁ còn lꢁ đánh giá riêng
của tác giꢃ về vấn đề nêu ra trong bꢁi viết.
Để có cái nhìn bao quát vꢁ chung nhất về các
câu hỏi trong tiêu đề báo chꢀ Nga vꢁ giꢃi mã
chúng, chúng tôi không chỉ nghiên cứu tiêu
đề báo AiF, mꢁ còn trong các báo khác như
Sự thật (Правда), Sự thật Thanh niên (КП –
Комсомольская Правда), Báo Văn học (ЛГ
– Литературная газета)…
2.2. Tiêu đề dạng câu hỏi trên báo chí Nga
Khꢃo sát tiêu đề trên báo chꢀ Nga chúng
tôi nhận thấy rằng, tiêu đề dạng câu hỏi có
sꢂ lượng không nhỏ. Mỗi sꢂ báo nói chung
đều có mꢄt vꢁi bꢁi có tiêu đề dạng câu
hỏi, nhưng tuần báo uy tꢀn vꢁ có sꢂ lượng
phát hꢁnh lớn nhất nước Nga Аргументы
и Факты (АиФ) – Luận chứng và Sự kiện
(AiF) phần lớn các bꢁi báo có tiêu đề lꢁ câu
hỏi. Trong 12 sꢂ báo phát hꢁnh quꢆ 1 năm
2018, trung bình mỗi sꢂ có tới vꢁi chục bꢁi
Theo quan sát của chúng tôi, câu hỏi trong
các tiêu đề báo phong phú, đa dạng về chủng loại.
2.2.1. Về cấu tạo
Câu hỏi trong các tiêu đề báo có thể lꢁ câu
đơn hoặc câu phức, câu mꢄt thꢁnh phần hay
V.T. Chín/ Tạp chí Nghiên cꢀu Nưꢁc ngoꢂi, Tꢃp 34, Sꢄ 3 (2018) 24-33
26
- Câu hỏi có từ hỏi (Câu nghi vấn có từ
nghi vấn). Các từ nghi vấn кто, что, чей,
почему, когда, зачем, сколько… thường
đứng ở đầu câu tiêu đề, cuꢂi câu thường lꢁ
dấu chấm hỏi. Ví dụ:
hai thꢁnh phần, nhiều trường hợp tiêu đề lꢁ tổ
hợp gồm 2 câu riêng biệt… Ví dụ:
- Câu mꢄt thꢁnh phần
Поворот к дню рождения? (Правда
12.10.1995)
На что вам хватает зарплаты? (РГ
14.09.2004)
Металл из нефти? (Спутник № 1, 1987)
На«Тибет»исуданет?(КП10.12.1997)
- Câu đơn
Сколько денег нужно для армии? (АиФ
17.01.2018)
Велик ли уровень ксенофобии в России
Что в новой программе вооружений?
(АиФ 30.08.2017)
(АиФ 28.02.2018)
Кто поздравил Путина с победой (АиФ
Когда пенсии повысят до 25 тысяч
рублей? (АиФ 21.02.2018)
21.03.2018)
Откуда в Россию едут мигранты?
Кого в России считают кумирами XX
(АиФ 14.02.2018)
века? (АиФ 31.01.2018)
Кто на кого жалуется на ЦИК? (АиФ
- Câu phức
31.01.2018)
Что будет, если вовремя не поверить
Trong mꢄt sꢂ trường hợp sau từ nghi vấn
đꢄng từ dùng ở dạng nguyên thể.
счетчики воды? (АиФ 31.01.2018)
С кем боевать правительству, если БАБ
Как жить, если область – банкрот?
(АиФ 31.01.2018)
в сылке, а ЧВС – в осадке? (КП 07.05.1998)
Почему звезды прощаются, но не
Зачем считать сугроб с машины?
(АиФ 14.02.2018)
уходят с сцены? (АиФ 31.01.2018)
- Tổ hợp các câu đơn hoặc phức với cấu
trúc ngữ pháp khác nhau tạo ra những tiêu đề
“đꢄc, lạ”:
- Câu hỏi không có từ hỏi (Câu nghi vấn
không có từ nghi vấn). Về cấu trúc, loại câu
nꢁy trùng với câu trần thuật/tường thuật, cuꢂi
câu bắt buꢄc có dấu chấm hỏi. Ví dụ:
Подъем – за деньги. Появятся ли в
России платные лифты? (АиФ 14.03.2018)
Русский бум на германских аукционах?
Русский человек – не Обломов, не
(НГ 11.03.2005)
Рахметов. А кто? (КП 07.05.1998)
Новая Кавказская война начнется
Инициатива, созидание… Есть ли в
нашей жизни что-н. более ценное, чем эти
человеческие проявления? (МК 24.06.1992)
в
старом московском метро? (КП
24.06.1998)
Дядя Степа – коррупционер? (КП
30.07.1998)
- Câu hỏi có tiểu từ ли, разве hoặc từ
правда:
Разве достаток – это недостаток?
Крым. Что впереди? (АиФ 05.02.1994)
Впрочем, кто сказал, что Западу
нужны наши реформы? (МК, 30.01.1996)
2.2.2. Về dạng thức
(Спутник № 9, 1987)
Các câu hỏi trong các tiêu đề báo Nga
thường có dạng sau:
Додут ли деньги до Беслана? (КП
09.09.2004)
Tạp chí Nghiên cꢀu Nưꢁc ngoꢂi, Tꢃp 34, Sꢄ 3 (2018) 24-33
27
Надежны ли наши банки? (АиФ
31.08.1995)
Кто может получить вклад умершего
человека? (АиФ 14.02.2018) –Ai có thể nhận
tiền gửi ngân hꢁng của người chết?
Правда, что за поддельный телосмотр
будутсажатьвтюрьму?(АиФ31.01.2018)
Вреден ли для печени рыбий жир?
(АиФ 14.02.2018) – Mỡ (dầu) cá có hại cho
gan hay không?
Правда,чтовМосквеможнопосмотреть
кино бесплатно? (АиФ 31.01.2018)
- Câu hỏi lựa chọn với liên từ или
Các tiêu đề có câu hỏi dạng nꢁy không
hiếm trên báo chꢀ, đꢄc giꢃ có thể dễ dꢁng tìm
được điều quan tâm trong các bꢁi báo đó. Ví
dụ, trên tuần báo AiF ngꢁy 31/01/2018 có tới
gần hai chục bꢁi báo mꢁ nꢄi dung lꢁ câu trꢃ lời
cho câu hỏi trong tiêu đề. Ví dụ:
Малина или аспирин? (АиФ 03.12.2009)
Царь или Родина? (АиФ 17.10.2010)
Лидер или неудачник? (АиФ № 44, 2010)
Hiệu ứng của các câu hỏi lựa chọn tăng
lên nhiều lần khi nhꢁ báo kết hợp hai hay
nhiều thủ pháp ngôn ngữ. Đꢄc giꢃ khó có thể
thờ ơ với những bꢁi báo có cặp từ trái nghĩa
trong tiêu đề sau:
Сколько соли можно съесть в день? –
Ăn bao nhiêu muꢂi mỗi ngꢁy lꢁ đủ?
В чем причина появление веснушек зимой?
– Tại sao tꢁn nhang xuất hiện vꢁo mùa đông?
Предатель или патриот? (НГ,
10/3/2005) – Kẻ phꢃn bꢄi hay người yêu nước
Что можно приготовить из мха? Rêu
có thể lꢁm những món gì? (Các món có thể
chế biến từ rêu?).
130 млрд ущерба от коррупции – много
или мало? (АиФ 16.08.2017) – 130 tỉ thất
thoát vì tham nhũng: nhiều hay ít?
Как правильно принимать лекарства?
Uꢂng thuꢂc thế nꢁo cho đúng? (Dùng thuꢂc
đúng cách thế nꢁo?)
Школа в России и в США: обе хуже
или обе лучше? (РГ, 14/9/2004) – Trường
phổ thông ở Nga vꢁ Mỹ: ở cꢃ hai nơi cùng tồi
đi hay tꢂt lên?
А упало, В пропало. В каких продуктах
искать витамины в зимнее время?
Сколько весит уникальный изумруд,
найденный на Урале?
2.3. Giải mã câu hỏi trong tiêu đề báo Nga
Theo Pađucheva “cần phân biệt loại câu
hỏi thực sự vꢁ câu hỏi không đòi hỏi câu trꢃ
lời” (Падучева, 2009: 252). Điều nꢁy nghĩa
lꢁ có những câu hỏi nhất thiết cần câu trꢃ lời
vꢁ có câu hỏi không cần câu trꢃ lời trực tiếp.
С чем связано частое мочеиспукание?
Câu hỏi trong các tiêu đề trên không phꢃi
lꢁ biện pháp nghệ thuật tu từ mꢁ các nhꢁ báo
sử dụng lꢁm “bꢃo bꢂi” để tạo ra hiệu quꢃ đꢀch
thực nhằm thu hút sự chú ꢆ của đꢄc giꢃ, lôi
cuꢂn họ tham gia vꢁo những vấn đề mꢁ tác
giꢃ đang bức xúc, trăn trở nên đó không phꢃi
lꢁ đꢂi tượng nghiên cứu chính trong bꢁi viết
nꢁy. Chúng tôi sẽ đi sâu xem xét, nghiên cứu
loại câu hỏi không đòi hỏi câu trꢃ lời trực tiếp
để “giꢃi mã” chúng nhằm tìm ra những thông
điệp mꢁ tác giꢃ muꢂn chuyển tꢃi tới bạn đọc.
2.3.1. Câu hỏi đòi hỏi phải có câu trả lời
Dạng câu hỏi nꢁy thường được sử dụng
trong những mục hỏi-đáp các kiến thức về luật
pháp, về khoa học thường thức, các bꢁi tư vấn
...Vꢀ dụ:
Как “ожила” планета? (Спутник,
2/1987) – Hꢁnh tinh đã “sꢂng lại” như thế nꢁo?
Почему мы живём в этой Вселенной?
(Спутник, 3/1987) – Tại sao chúng ta lại sꢂng
trên hꢁnh tinh nꢁy?
2.3.2. Câu hỏi không đòi hỏi câu trả lời trực tiếp
Dạng câu hỏi nꢁy có thể lꢁ:
V.T. Chín/ Tạp chí Nghiên cꢀu Nưꢁc ngoꢂi, Tꢃp 34, Sꢄ 3 (2018) 24-33
28
- Câu hỏi cầu khiến (вопросы-просьбы)
- Câu hỏi dạng đề nghꢅ (вопросы-
предложения)
- Câu hỏi lại (вопросы-переспросы)
a. Dùng câu hỏi lựa chọn với cặp từ trái
nghĩa dùng với nghĩa bóng. Từ trái nghĩa
ngữ cảnh lꢁ những cặp từ chỉ trong những
ngữ cꢃnh cụ thể mới xác đꢅnh đuợc sự đꢂi lập
của ngữ nghĩa, hiện tượng, sự vật hoặc bꢃn
chất của sự vật... lꢁm cho tiêu đề ấn tượng,
đꢄc đáo. Vꢀ dụ:
- Câu hỏi tu từ (риторические вопросы) …
Khꢃo sát hơn 600 tiêu đề báo dạng câu
hỏi chúng tôi hầu như không thấy ba dạng
câu hỏi đầu, trong các tiêu đề thường xuất
hiện dạng sꢂ 4 - câu hỏi tu từ. Theo Đinh
Trọng Lạc “câu hỏi tu từ về hình thức lꢁ câu
hỏi mꢁ về thực chất lꢁ câu khẳng đꢅnh hoặc
phủ đꢅnh có cꢃm xúc”. Dạng câu hỏi nꢁy
“không đòi hỏi câu trꢃ lời mꢁ chỉ nhằm tăng
cường tính diễn cꢃm của phát ngôn” (Đinh
Trọng Lạc, 2005: 194).
Недоценка или предупреждение?
(Спутник, №1, 1987) – Không đánh giá đúng
hay lꢁ sự thꢁnh kiến?
Босня: соглашение или перекур
(Правда 29/11/1995) – Bosnhia: hiệp đꢅnh
ngừng chiến hay tạm nghỉ để hút thuꢂc?
Пуля, конечно, дура. Но умно ли ее
встретить голой грудью? (КП 27.09.1995)
Trong các tiêu đề báo chí Nga chức năng
của những câu hỏi tu từ chủ yếu lꢁ:
b. Sử dụng điệp từ, điệp ngữ trong câu hỏi
lꢁ biện pháp tu từ yêu thích của nhꢁ báo “để
tạo nên ấn tượng đặc biệt vꢁ có tác dụng âm
nhạc rất cao” (Đinh Trọng Lạc, 2005: 93).
- Để lôi cuꢂn, thu hút sự chú ꢆ của đꢄc giꢃ;
- Phỏng đoán phꢃn ứng của đꢄc giꢃ, ngầm
đꢅnh hướng cho đꢄc giꢃ về thái đꢄ của họ với
thông tin đó;
Умный генерал – уволенный генерал?
(КП 24/01/1995) – Tướng thông minh hay lꢁ
tướng bꢅ bãi miễn? Phꢃi chăng họ bꢅ bãi miễn
chỉ vì nguyên nhân khó có thể chấp nhận nổi:
họ quá thông minh?
- Hꢁm chứa sự hoꢁi nghi của tác giꢃ về
tính trung thực của sự việc, tính xác đáng của
thông tin;
Хороший русский – мертвый русский?
- Kêu gọi hꢁnh đꢄng, đề xuất biện pháp
giꢃi quyết, đề nghꢅ.
(КП 24.10.1995)
Будет Дэн – будет и пища? (КП
2.3.2.1. Câu hỏi thu hút sự chú ý của độc giả
12.04.1995)
Theo E.C.Traianxkaia, “Câu hỏi trong các
văn bꢃn viết thực sự chỉ lꢁ nhân tꢂ gây chú ꢆ.
Câu hỏi lꢁ ngữ liệu trực quan vì thế tạo điều
kiện thuận lợi cho việc thu nhận vꢁ giꢃi nghĩa
thông tin của bạn đọc. Có thể vꢀ vai trò của
câu hỏi trong văn bꢃn viết như ngữ điệu vꢁ cử
chỉ trong hꢄi thoại” (Троянская, 1982: 158).
Выборы в Мытищах – выбор в
России? (КП 01.12.1995)
Đặc biệt, khi sử dụng biện pháp “thế đồng
nghĩa” – từ đồng nghĩa (Đinh Trọng Lạc,
2005: 161), nhꢁ báo không những diễn đạt
được nꢄi dung bꢁi báo theo trình tự tuyến tính
của phát ngôn, mꢁ còn tạo cꢃm giác tò mò,
gây bất ngờ. Ví dụ:
Trong thực tế, khi đặt tiêu đề cho bꢁi báo,
bất cứ người cầm bút nꢁo cũng mong muꢂn
đạt được mục đꢀch thu hút sự chú ꢆ của đꢄc
giꢃ vꢁ các tiêu đề dạng câu hỏi không phꢃi lꢁ
ngoại lệ. Để đạt được mục đꢀch nꢁy, các nhꢁ
báo đã sử dụng rất nhiều thủ pháp ngôn ngữ.
Дума отдала голоса за Кириенко. А он
отдаст жизнь за царя?
Елена Мухина знает, как выжить. А
кто поможет ей жить?
Tạp chí Nghiên cꢀu Nưꢁc ngoꢂi, Tꢃp 34, Sꢄ 3 (2018) 24-33
29
В
Сараево дождались трамваев.
hại ngꢁy 20.07.2016 tại Kiev, Ucraina).
По счету или по счетчику? (АиФ №
50, 2009)
Дождутся ли переговоров?
Ельцин спас французов. Спасёт ли
Ширак россиян?
Стоит ли продать себя, когда продать
уже нечего? (КП 14.04.1994)
Хоннекеру
возвращена
свобода.
Вернётся ли здоровье?
Мы наш, мы старый «мир» разрушили.
И зачем? (КП 18.08.1998)
c. Kết hợp cùng lúc các thủ pháp
ngôn ngữ (dấu chấm câu, đồng nghĩa, trái
nghĩa…) luôn tạo ra những điểm nhấn, lꢁm
tiêu đề có tính biểu cꢃm cao, trông “bắt mắt”.
2.3.2.2. Câu hỏi phỏng đoán phản ứng của
độc giả, đồng tình với độc giả
Хотите построить дворец? Заложите
свою хижину! (КП 06.08.1998) – Tiêu
đề được tạo nên bởi 2 câu (câu hỏi vꢁ câu
mệnh lệnh), cặp từ gần nghĩa (построить-
заложить) vꢁ cặp từ trái nghĩa (дворец –
хижина).
Trong những trường hợp nꢁy, câu hỏi
được đưa ra thường lꢁ những câu hỏi mꢁ bꢃn
thân tác giꢃ đã biết trước câu trꢃ lời vꢁ đây
chỉ lꢁ cách tác giꢃ muꢂn chia sẻ cùng đꢄc giꢃ
hay chính xác hơn lꢁ tác giꢃ muꢂn đoán ꢆ đꢄc
giꢃ. Khi quyết đꢅnh đặt tiêu đề cho bꢁi báo,
nhꢁ báo thường phꢃi cꢂ gắng tưởng tượng ra
những tình huꢂng có thể xꢃy ra, tính đến nỗi
hoꢁi nghi, sự bức xúc của đꢄc giꢃ trong quá
trình thu nhận thông tin. Thông qua câu hỏi,
tác giꢃ muꢂn truyền đạt thông điệp: nhꢁ báo
đã vꢁ đang đứng trên cùng chiến tuyến với họ,
lꢁ đồng minh đáng tin cậy của họ. Vì vậy tác
giꢃ đã đặt mình vꢁo chỗ của người thu nhận
thông tin vꢁ công khai những ưu tư, suy nghĩ
của đꢄc giꢃ thꢁnh câu hỏi trong quá trình thu
nhận vꢁ xử lꢆ thông tin.
Что наша жизнь? Фильм! Фильм?
Фильм… (КП 15.07.1995)
Русский человек – не Обломов, не
Рахметов. А кто? (КП 07.05.1998)
Инициатива, созидание… Есть ли в
нашей жизни что-н. более ценное, чем эти
человеческие проявления? (МК 24.06.1992)
Он умрет, и это интересно?... (НГ
12.04.1995)
d. Biện pháp chơi chữ trong các tiêu đề
dạng câu hỏi thường dễ gây chú ꢆ vꢁ để lại ấn
tượng cho người đọc bởi sự đặc biệt vꢁ mới lạ:
Кризис финансовой совести: нас снова
продали? (МК 19.11.1994)
Как закалялась связь (РГ 14.09.2004) –
Mượn vꢁ thay từ “thép” (сталь) thꢁnh “mối
quan hệ” (связь) trong tên tiểu thuyết nổi tiếng
của Nhicalai Oxtrơrꢂpki «Как закалялась
сталь» (Thép đã tôi thế đấy).
Образуются или нет межфракционные
блоки в думе? (МК 14.01.1996)
Выведет ли Россия войска из Сирии?
(АиФ 01.11.2017)
Кто ответит за задержки зарплат?
(АиФ 01.11.2017)
«Фиксинг» - это «фиг всем»? (КП
04.08.1998) – Dùng từ ngoại lai fixing với
nghĩa “đꢅnh vꢅ, gia cꢂ, cꢂ đꢅnh, siết chặt…”
Будут ли санкции за Крымский мост?
(АиФ 28.02.2018)
На чью сторону ШЕРЕМЕТнется
ОРГ? (КП 05.02.1998) (ШЕРЕМЕТнется
= Шеремет + метнётся) – Bꢁi báo về Pavel
Seremet - phóng viên nổi tiếng - bꢅ buꢄc tꢄi
vượt biên giới Belarus trái phép (Ông bꢅ giết
Loại tiêu đề dạng câu hỏi nꢁy có đặc điểm
lꢁ do tác giꢃ tự đặt ra nhân danh đꢄc giꢃ. Ở
đây, tác giꢃ cùng mꢄt lúc muꢂn câu hỏi thực
hiện ba chức năng:
V.T. Chín/ Tạp chí Nghiên cꢀu Nưꢁc ngoꢂi, Tꢃp 34, Sꢄ 3 (2018) 24-33
30
- Nêu thực chất vấn đề mꢄt cách rõ rꢁng,
Почему чиновники обманывают самых
беззащитных? (АиФ 14.02.2018)
rꢁnh mạch
- Tạo cơ hꢄi để đꢄc giꢃ thể hiện thái đꢄ,
quan điểm của mình về vấn đề nêu ra
Сколько Бревновых надо убрать с
дороги, ведущей в Кремль-2000? (КП
04.02.1998)
- Mời mọc đꢄc giꢃ cùng tham gia giꢃi
quyết vấn đề trên.
Bằng những câu hỏi mang tính thời sự
cao, tác giꢃ bꢁi báo chứng tỏ họ luôn có những
đồng minh thực sự lꢁ bạn đọc: họ có thể tìm
được tiếng nói chung.
Trên báo MK ngꢁy 29.11.1994 có bꢁi báo
với tiêu đề “Куда идти России? Лидеры
тоже не знают - Nước Nga sẽ đi về đâu?
Ngay cả nguyên thủ quốc gia cũng không
biết”. Đó không chỉ lꢁ sự trăn trở, lo lắng của
tác giꢃ đꢂi với tình trạng của đất nước, mꢁ còn
lꢁ sự lo ngại bất an của người dân.
2.3.2.3. Câu hỏi ẩn chứa sự hoài nghi của tác
giả vào tính chân thực của sự việc, độ chính
xác của thông tin
Để cứu những ngân hꢁng bꢅ ꢃnh hưởng
bởi lệnh cấm vận, chính phủ sẵn sꢁng tiêu tiền
tỉ, nhưng không nâng lương hưu, trợ cấp cho
người dân… nên bꢁi báo với tiêu đề “Почему
государство для банков деньги печатает,
а для простых людей – нет? (– Tạm dꢅch:
Tại sao chính phủ in tiền cho các ngân hꢁng,
còn dân thường thì không?”) có thể tìm được
sự đồng cꢃm, sự cꢄng hưởng của đꢄc giꢃ.
Thông qua câu hỏi, chính xác hơn lꢁ nhờ
sự trợ giúp của câu hỏi, tác giꢃ có thể thể hiện
sự hoꢁi nghi, không tin tưởng của mình về
mꢄt sự việc, hiện tượng nꢁo đó mꢁ vẫn tránh
được cꢃm giác áp đặt mang tính chủ quan, vẫn
được “an toꢁn”.
Ví dụ điển hình trong trường hợp nꢁy lꢁ
bꢁi trên Báo Văn học ngꢁy 21.06.1995 với
tiêu đề “Прощай оружие?” viết về chấm dứt
xung đꢄt ở Tretrnhia vꢁ sự đầu hꢁng của đꢄi
quân của Đuđaev. Tác giꢃ hoꢁi nghi, không tin
tưởng vꢁo khꢃ năng chiến sự ở đó có thể chấm
dứt, bởi vậy người ta khó có thể giꢃi trừ quân
bꢅ. Sự hoꢁi nghi không tin tưởng đó được tác
giꢃ thể hiện bằng cách “mượn” tên tác phẩm
nổi tiếng của Ernest Hemingway (A Farewell
To Arms - Giã từ vũ khí) cùng với cách sử
dụng dấu chấm câu rất ấn tượng, rất đặc biệt:
dấu chấm hỏi sau câu mệnh lệnh thức. Đây
quꢃ thực lꢁ thách đꢂ với các dꢅch giꢃ khi muꢂn
dꢅch tiêu đề nꢁy sang ngôn ngữ khác. Rõ rꢁng
kết hợp tuyệt vời nꢁy đã ngầm thông báo mꢄt
kết quꢃ trái ngược.
Chỉ cần đọc tiêu đề Игра на нервах.
Почему работодатели издеваются,
а
работники терпят? (АиФ 10.01.2018)
– (Tạm dꢅch: Trò chơi cân não. Tại sao chủ
doanh nghiệp nhạo báng, chế giễu, còn người
lꢁm công phꢃi chꢅu đựng?) bạn đọc đã hình
dung được nghꢅch cꢃnh đang diễn ra không
chỉ ở nước Nga. Nꢄi dung bꢁi báo đã chỉ ra
rằng Nga có 4 triệu dân đang tìm việc lꢁm.
Những người khác lo sợ mất việc vꢁ không có
nguồn thu nhập khác để sinh sꢂng, vì thế đôi
khi họ phꢃi thực hiện yêu cầu vô lꢆ của chủ.
Trên các mặt báo, có thể dễ dꢁng bắt gặp
những tít dạng:
Маленькие зарплаты
штрафы. На что жалуются граждане
РФ? (АиФ 14.02.2018)
и
жеские
Надежны ли наши банки? (АиФ
31.08.1995) Minh chứng để chứng minh “đꢄ
tin cậy” của mꢄt sꢂ ngân hꢁng lꢁ lời cꢃnh báo
cho người dân nên cẩn trọng khi lựa chọn.
Доходное место. Почему высшие
чиновники обходятся нам так дорого?
(АиФ 10.01.2018)
Các tiêu đề dạng câu hỏi sau đây trên thể
hiện rõ rꢁng thái đꢄ hoꢁi nghi của tác giꢃ. Đây
Tạp chí Nghiên cꢀu Nưꢁc ngoꢂi, Tꢃp 34, Sꢄ 3 (2018) 24-33
31
không còn lꢁ câu hỏi nữa mꢁ chính lꢁ sự không
đồng tình của tác giꢃ với sự kiện, thông tin nêu
ra trong bꢁi báo. “Кто сказал, что будет
лучше?”. Trong bꢁi, câu hỏi được đặt ra quá
đơn giꢃn tới mức gần như lời thách đꢂ vꢁ tác giꢃ
ngầm thông báo câu trꢃ lời: Kết cục của sự việc
lꢁ tình hình kinh tế Nga khó có thể khá lên được,
đồng thời ngầm phê phán chính sách tꢁi chính
của đất nước. Còn về đề xuất “Бесплатный
обед. За чей счёт?” trong ЛГ 10.01.1990 rõ
rꢁng lꢁ không khꢃ thi. Câu hỏi gián tiếp “liệu
có hay không âm mưu mưu sát”: “А было ли
покушение? (АиФ 31.08.1995) giúp tác giꢃ
bꢁy tỏ quan điểm của mình: nghi ngờ, không tin
vꢁo tính chân thực của thông tin cho rằng Tổng
thꢂng Azerbaidzan bꢅ mua chuꢄc, đồng thời
khẳng đꢅnh thông tin nꢁy lꢁ giꢃ dꢂi.
- Những câu hỏi nꢁy giúp bạn đọc có
hꢁnh đꢄng/suy nghĩ gì để cꢃi thiện/giꢃi quyết
vấn đề?
Почему коррупцию в Дагестане не
замечали несколько лет? (АиФ 21.02.2018)
– Tác giꢃ không tin lꢁ trong nhiều năm nạn
tham nhũng ở Đaghestan không ai nhận ra:
người ta không muꢂn, không thích nói hoặc sợ
nói ra sự thật bởi bꢄ máy thanh tra, kiểm soát
cồng kềnh bao gồm nhiều thꢁnh phần vꢁ kiểm
tra thường xuyên! Thông điệp của người viết:
người dân muꢂn vꢁ có quyền được biết lꢁ sꢂ
tiền họ đóng thuế đi đâu-về đâu vꢁ cần thiết
lập hệ thꢂng kiểm tra toꢁn dân.
Из-за чего растут цены бензина? (АиФ
21.03.2018) – Với tỉ giá 70 rúp/đôla thì 1 lít
xăng 95 ở Nga sẽ có giá lꢁ 50 cent, còn hiện
tại đã lên tới hơn 70 cent nếu qui đổi ra tiền
đô. Như vậy người tiêu dùng bꢅ “móc hầu
bao” thêm 20 cent!!! Vꢁ tác giꢃ rút ra kết luận
rất đặc biệt: «Что-то здесь не так!»
Những tiêu đề dạng nꢁy không hiếm trên
báo Nga. Ví dụ:
Поворот к дню рождения (Правда
12.10.1995)
Những đề xuất về các giꢃi pháp cần có
sự cꢄng hưởng của bạn đọc để có thể trở
thꢁnh khꢃ thi xuất hiện nhiều trong AiF ngꢁy
30.08.2017 vꢁ 21.03.2018:
«Демократы» спасли Россию от
голода? (Правда 11.11.1995)
Впрочем, кто сказал, что Западу
нужны наши реформы? (МК, 30.01.1996)
Как государство может уменьшить
разрыв между бедными и богатыми?
Правда, что
в
Москве можно
посмотреть кино бесплатно? (АиФ
31.01.2018)
Как будет развиваться отечественная
легкая промышленность?
2.3.2.4. Câu hỏi nhằm mục đích kêu gọi
cùng hành động, đề xuất biện pháp giải
quyết, đề nghị
Как продать рекордный урожай?
Почему
в
магазинах импортный
помидор?
Почему нет скидок на неудобные
места в самолете?
Lꢁ nhân tꢂ tác đꢄng (trực tiếp hoặc gián
tiếp) đến đꢄc giꢃ, câu hỏi trong tiêu đề giúp
đꢄc giꢃ đꢅnh hướng để có thể tìm được lời giꢃi
cho 3 vấn đề:
Можно ли вернуть стоимость
нерасходованных средств по ОМС?
- Mꢄt khi đây lꢁ câu hỏi của chính tác giꢃ
vậy thì ai sẽ lꢁ người trꢃ lời câu hỏi: tác giꢃ
hay bạn đọc?
Как вернуть гражданам РФ ощущение
защищенности?
Đọc những tiêu đề có hai vế sau, đꢄc giꢃ
dễ dꢁng nhận thấy: vế đầu chính lꢁ chủ đề
mꢁ bꢁi báo đề cập, vế sau lꢁ khúc mắc/ băn
- Những câu hỏi nꢁy giúp gì cho việc thể
hiện khuynh hướng đánh giá của bꢁi báo?
V.T. Chín/ Tạp chí Nghiên cꢀu Nưꢁc ngoꢂi, Tꢃp 34, Sꢄ 3 (2018) 24-33
32
khoăn/ bức xúc/ mꢂi quan tâm chưa có lời giꢃi
vꢁ cần được giꢃi đáp. Những giꢃi pháp đề cập
trong bꢁi báo rất cần sự cꢄng hưởng, sự ủng
hꢄ của người dân.
sẽ hiểu theo chiều hướng rằng, tác giꢃ mong
muꢂn Nga được “tôn trọng” hơn lꢁ “sợ”.
Почему материнство вышло из моды?
(АиФ 28.02.2018) – Tình trạng dân sꢂ sụt
giꢃm lꢁ đe dọa lớn đꢂi với nước Nga. Đây lꢁ
vấn đề nghiêm trọng, mang tꢀnh nguy hại cho
nền an ninh quꢂc gia, vì vậy, tìm ra nguyên
nhân vꢁ giꢃi pháp luôn lꢁ tâm điểm của sự chú
ꢆ ở LB Nga.
А библиотека – что может она? (ЛГ
09.12.1987)
Cладкая ягода
20.08.1988)
–
где она? (МК
Закон о печати: Каким ему быть?
(Правда 08.01.1990)
Почему судьи оказались вне закона?
(АиФ 14.02.2018)
Реформы – ради чего? (АиФ 05.02.1994)
3. Kết luận
Trong mꢄt sꢂ trường hợp câu hỏi trong
tiêu đề bꢁi báo còn có thể thực hiện chức năng:
diễn đạt vấn đề, tạo tình huống, thông báo về
dự định của tác giả. Nói mꢄt cách văn chương
hơn câu hỏi tạo điều kiện cho sự khai thông,
mở đầu “câu chuyện”. Vꢀ dụ: Tác giꢃ mở đầu
bꢁi báo bằng câu hỏi «Почему официальные
лица на Западе и на Украине клевешут
нашу страну, а мы молчим?» (Tạm dꢅch:
Tại sao quan chức các nước phương Tây vꢁ
Ucraina vu khꢂng đất nước chúng ta mꢁ chúng
ta lại im lặng?”). Đây mới đꢀch thực lꢁ câu hỏi
cần có lời giꢃi vꢁ lời giꢃi đó được tác giꢃ nêu
trong tiêu đề: “Как России защитить свою
честь?” - (АиФ 23.08.2017). - Nước Nga
cần bảo vệ danh dự như thế nào?/Nga cần
làm gì để bảo vệ danh dự? /LB Nga: Những
điều cần làm để bảo vệ danh dự.
Sự xuất hiện các câu hỏi trong các tiêu đề
báo chí Nga tạo cho đꢄc giꢃ cꢃm giác được
tôn trọng, được tin cậy. Đây thường cũng lꢁ
những vấn đề nóng hổi của xã hꢄi đang được
rất nhiều người quan tâm, những bức xúc của
người dân cần/chưa tìm được lời giꢃi. Do đó,
những tiêu đề dạng câu hỏi thường gợi trí tò
mò, có sức hấp dẫn, đủ sức thu hút đꢄc giꢃ
đón đọc. Những thông điệp mꢁ nhꢁ báo muꢂn
truyền tꢃi đến bạn đọc đáng để mỗi người suy
ngẫm vꢁ hꢁnh đꢄng.
Tài liệu tham khảo
Tiếng Việt
Đinh Trọng Lạc (2005). 99 phương tiện và biện pháp tu
từ tiếng Việt. Hꢁ Nꢄi: Nxb Giáo dục.
Россию уважают или боятся? (АиФ
31.01.2018) – Câu hỏi có chủ thể bất đꢅnh
“Người ta tôn trọng hay sợ Nga” gây chú ꢆ bởi:
Tiếng Nga
Милевская Т.Е. (1985). Средства выражения
речевого контакта в русском языке (Вопросно-
ответный комплекс
произведениях). Диссертация на соискание
ученой степени к.ф.н., Ленинград.
в
научно-популярных
- “Người ta” trong trường hợp nꢁy chỉ các
nước phương Tây, Mỹ vꢁ Ucraina (cꢃ tác giꢃ
vꢁ bạn đọc đều hiểu rõ điều nꢁy).
Падучева Е.В. (2009). Высказывание
и
его
соотнесенность с действительностью. Изд.
- Theo ngữ pháp tiếng Nga sau đꢄng từ
«уважать» danh từ sử dụng ở cách 4, còn
«бояться» – cách 2, vì vậy lẽ ra câu chuẩn
phꢃi lꢁ «Россию уважают или России
боятся?». Nhưng sự cꢂ ꢆ “lệch chuẩn” lꢁm
cho tiêu đề ngắn gọn hơn vꢁ có thể bạn đọc
ЛКИ, Москва.
Правила русской орфографии (1956). Москва.
Троянская
Е.С.
(1982).
Лингвистическое
исследование научной литературы. Москва.
Tạp chí Nghiên cꢀu Nưꢁc ngoꢂi, Tꢃp 34, Sꢄ 3 (2018) 24-33
33
DECODING QUESTION HEADLINES
IN RUSSIAN NEWSPAPERS
Vu Thi Chin
Faculty of Russian Language and Culture, VNU University of Languages and International Studies,
Pham Van Dong, Cau Giay, Hanoi, Vietnam
Abstract: The relations between journalists and readers can clearly be seen in question
headlines. Questions in newspapers do not aim at receiving feedback; rather, they contain
important information. They are just a means used by journalists to help them get closer to readers,
engage them, and act as a questioner and interlocutor. This is also a method used by journalists
to prepare some information for readers in order to encourage them to read their articles, and
seek for readers’ agreement. This paper aims to analyze different types of questions in newspaper
headlines and find out messages, implications… which journalists want to express.
Keywords: journalistic style, headline, question, message
10 trang
12/01/2024
15680
Free
Bạn đang xem tài liệu "Giải mã tiêu đề dạng câu hỏi trên báo chí (Trên ngữ liệu báo tiếng Nga)", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- giai_ma_tieu_de_dang_cau_hoi_tren_bao_chi_tren_ngu_lieu_bao.pdf
