Bài giảng Khoa học môi trường
CHƯƠNG 1. Mꢅ ðꢆU
1.1 Khái niꢇm vꢈ môi trưꢄng
1.1.1. Môi trưꢁng
Có thꢁ hiꢁu môi trưꢂng theo nghĩa rꢃng hay hꢄp:
- theo nghĩa rꢀng – môi trưꢂng là tꢅt cꢆ nhꢇng gì bao quanh và có ꢆnh hưꢈng ñꢉn mꢃt vꢊt
thꢁ hay sꢋ kiꢌn.
- theo nghĩa gꢁn vꢂi con ngưꢃi và sinh vꢄt (áp dꢅng trong giáo trình này), tham khꢆo
ñꢍnh nghĩa: “Môi trưꢂng bao gꢎm các yꢉu tꢏ tꢋ nhiên và vꢊt chꢅt nhân tꢐo, bao quanh con
ngưꢂi, có ꢆnh hưꢈng tꢑi ñꢂi sꢏng, sꢆn xuꢅt, sꢋ tꢎn tꢐi, phát triꢁn cꢒa con ngưꢂi và sinh
vꢊt” (Luꢄt BVMT Viꢆt Nam 2005).
Mꢂt sꢃ thuꢄt ngꢅ liên quan:
Hoꢇt ñꢀng bꢈo vꢆ môi trưꢃng là hoꢐt ñꢃng giꢇ cho môi trưꢂng trong lành, sꢐch ñꢄp;
phòng ngꢓa, hꢐn chꢉ tác ñꢃng xꢅu ñꢏi vꢑi môi trưꢂng, ꢔng phó sꢋ cꢏ môi trưꢂng; khꢕc phꢖc ô
nhiꢗm, suy thoái, phꢖc hꢎi và cꢆi thiꢌn môi trưꢂng; khai thác, sꢘ dꢖng hꢙp lý và tiꢉt kiꢌm tài
nguyên thiên nhiên; bꢆo vꢌ ña dꢐng sinh hꢚc.
Ô nhiꢉm môi trưꢃng là sꢋ biꢉn ñꢛi cꢒa các thành phꢜn môi trưꢂng không phù hꢙp vꢑi
tiêu chuꢝn môi trưꢂng, gây ꢆnh hưꢈng xꢅu ñꢉn con ngưꢂi, sinh vꢊt.
Suy thoái môi trưꢃng là sꢋ suy giꢆm vꢞ chꢅt lưꢙng và sꢏ lưꢙng cꢒa thành phꢜn môi
trưꢂng, gây ꢆnh hưꢈng xꢅu ñꢏi vꢑi con ngưꢂi và sinh vꢊt.
Sꢊ cꢋ môi trưꢃng là tai biꢉn hoꢟc rꢒi ro xꢆy ra trong quá trình hoꢐt ñꢃng cꢒa con ngưꢂi
hoꢟc biꢉn ñꢛi thꢅt thưꢂng cꢒa tꢋ nhiên, gây ô nhiꢗm, suy thoái hoꢟc biꢉn ñꢛi môi trưꢂng
nghiêm trꢚng.
1.1.2. Các thành phꢆn cꢇa môi trưꢁng tꢈ nhiên
•
•
•
•
Thꢐch quyꢁn (lithosphere) hay còn gꢚi là ñꢍa quyꢁn hay môi trưꢂng ñꢅt
Sinh quyꢁn (biosphere) còn gꢚi là môi trưꢂng sinh hꢚc.
Khí quyꢁn (atmosphere) hay môi trưꢂng không khí
Thꢒy quyꢁn (hydrosphere) hay môi trưꢂng nưꢑc
(Mꢀt sꢋ tài liꢆu còn phân chia thêm trí quyꢌn – noosphere)
1.1.3. Các chꢉc năng cơ bꢊn cꢇa môi trưꢁng
Vꢑi sinh vꢊt nói chung và con ngưꢂi nói riêng, môi trưꢂng có các chꢔc năng:
•
•
là không gian sinh sꢏng cho con ngưꢂi và sinh vꢊt;
là nơi chꢔa ñꢋng các nguꢎn tài nguyên cꢜn thiꢉt cho ñꢂi sꢏng và sꢆn xuꢅt cꢒa con
ngưꢂi;
•
•
•
là nơi chꢔa ñꢋng các chꢅt phꢉ thꢆi do con ngưꢂi tꢐo ra trong cuꢃc sꢏng và sꢆn xuꢅt;
làm giꢆm nhꢄ các tác ñꢃng có hꢐi cꢒa thiên nhiên tꢑi con ngưꢂi và sinh vꢊt;
lưu trꢇ và cung cꢅp các thông tin cho con ngưꢂi.
1.2. ðꢉi tưꢊng và nhiꢇm vꢋ cꢌa Khoa hꢍc môi trưꢄng.
Khoa hꢚc môi trưꢂng xuꢅt hiꢌn cách ñây vài thꢊp niên như là mꢃt khoa hꢚc liên ngành
mꢑi.
“Khoa hꢚc môi trưꢂng là ngành khoa hꢚc nghiên cꢔu các tác ñꢃng qua lꢐi giꢇa các
thành phꢜn vꢊt lý, hóa hꢚc, sinh hꢚc cꢒa môi trưꢂng; tꢊp trung vào sꢋ ô nhiꢗm và suy thoái
môi trưꢂng liên quan ñꢉn các hoꢐt ñꢃng cꢒa con ngưꢂi; và tác ñꢃng cꢒa sꢋ phát triꢁn ñꢍa
1
Khoa Môi trưꢀng
Bài giꢁng Khoa hꢂc Môi trꢀꢁng – 2011
phương, toàn cꢜu lên sꢋ ña dꢐng sinh hꢚc và tính bꢞn vꢇng”
(http://en.wikipedia.org/wiki/Environmental_science).
Nhiꢌm vꢖ cꢒa Khoa hꢚc môi trưꢂng là tìm ra các biꢌn pháp giꢆi quyꢉt các vꢅn ñꢞ vꢞ môi
trưꢂng, cꢖ thꢁ:
•
Nghiên cꢔu các ñꢟc ñiꢁm cꢒa các thành phꢜn môi trưꢂng có ꢆnh hưꢈng hoꢟc chꢍu ꢆnh
hưꢈng bꢈi con ngưꢂi. ꢠ ñây Khoa hꢚc môi trưꢂng tꢊp trung nghiên cꢔu mꢏi quan hꢌ
và tác ñꢃng qua lꢐi giꢇa con ngưꢂi vꢑi các thành phꢜn cꢒa môi trưꢂng sꢏng.
•
•
Nghiên cꢔu kꢡ thuꢊt và công nghꢌ môi trưꢂng: nguyên nhân và giꢆi pháp kiꢁm soát ô
nhiꢗm môi trưꢂng, các công nghꢌ xꢘ lý nưꢑc thꢆi, khí thꢆi, rác thꢆi,,..
Nghiên cꢔu tꢛng hꢙp các biꢌn pháp quꢆn lý kinh tꢉ, luꢊt pháp, xã hꢃi nhꢢm bꢆo vꢌ môi
trưꢂng và phát triꢁn bꢞn vꢇng trên Trái ñꢅt, ꢈ tꢓng quꢏc gia, vùng lãnh thꢛ, ngành
công nghiꢌp,..
•
Nghiên cꢔu vꢞ các phương pháp mô hình hóa, phân tích hóa hꢚc, vꢊt lý, sinh hꢚc phꢖc
vꢖ cho 3 nꢃi dung nói trên.
1.3. Mꢉi quan hꢇ cꢌa Khoa hꢍc môi trưꢄng vꢎi các ngành khoa hꢍc khác
•
Khoa hꢚc môi trưꢂng là mꢃt khoa hꢚc liên ngành (interdiscipline science), sꢘ dꢖng
kiꢉn thꢔc cơ sꢈ, phương pháp, công cꢖ nghiên cꢔu tꢓ các ngành khoa hꢚc khác.
•
Khoa hꢚc môi trưꢂng liên hꢌ chꢟt chꢣ vꢑi nhiꢞu ngành khoa hꢚc như:
- KH tꢋ nhiên: Sinh hꢚc, Sinh thái hꢚc, Hóa hꢚc, ðꢍa lý, ðꢍa chꢅt, Hꢆi dương hꢚc,..
- KH xã hꢃi: Xã hꢃi hꢚc, Chính trꢍ, Luꢊt, Giꢑi hꢚc,…
- KH kꢡ thuꢊt: Khí tưꢙngꢤThꢒy văn, Xây dꢋng, Nôngꢤlâm nghiꢌp, CN thông tin,…
1.4. Khoa hꢍc môi trưꢄng trên thꢏ giꢎi và ꢐ nưꢎc ta.
1.4.1. Trên thꢀ giꢋi
- ðã có nhꢇng nghiên cꢔu vꢞ môi trưꢂng tꢓ nhꢇng năm cuꢏi thꢉ kꢥ XVII ꢤ ñꢜu thꢉ kꢥ XX
(nghiên cꢔu vꢞ ô nhiꢗm sông Thames ꢈ London, vꢞ sương khói ꢈ London,...). Các nghiên cꢔu
môi trưꢂng ñꢟc thù phát triꢁn mꢐnh nhꢇng năm 1960ꢤ1970: nghiên cꢔu vꢞ ozon, hiꢌu ꢔng nhà
kính, mưa acid,,...⇒ Khoa hꢚc môi trưꢂng phát triꢁn như 1 ngành khoa hꢚc riêng.
- Nhꢇng sꢋ kiꢌn tác ñꢃng mꢐnh ñꢉn sꢋ phát triꢁn cꢒa Khoa hꢚc môi trưꢂng:
+
Hꢃi nghꢍ Liên hꢙp quꢏc vꢞ Môi trưꢂng con ngưꢂi ꢈ Stockholm (Thuꢦ ðiꢁn) năm
1972. Sau Hꢃi nghꢍ, Khoa hꢚc môi trưꢂng trên thꢉ giꢑi ñã phát triꢁn mꢐnh mꢣ. Nhiꢞu tꢛ
chꢔc quꢏc tꢉ chuyên vꢞ môi trưꢂng (UNEP, WWF, IUCN, GEMS,...) ñưꢙc hình thành.
Trung bình hꢢng năm có hơn 30 hꢃi nghꢍ khoa hꢚc Quꢏc tꢉ liên quan ñꢉn môi trưꢂng.
+
Hꢃi nghꢍ thưꢙng ñꢧnh LHQ vꢞ Môi trưꢂng và Phát triꢁn (Rio de Janeiro, 1992) vꢑi sꢋ
ra ñꢂi Chương trình Nghꢍ sꢋ 21 (Agenda 21). Hꢃi nghꢍ Thưꢙng ñꢧnh thꢉ gíꢑi vꢞ phát
triꢁn bꢞn vꢇng (26/8ꢤ4/9/2002) tꢐi Johannesburg, Nam Phi, (Hꢃi nghꢍ Rio+10) là hꢃi
nghꢍ quan trꢚng có tꢜm cꢨ, quy mô lꢑn nhꢅt tꢓ trưꢑc ñꢉn nay vꢑi sꢋ tham gia cꢒa hơn
100 nguyên thꢒ quꢏc gia và khoꢆng 50.000 ñꢐi biꢁu ñꢉn tꢓ hơn 180 nưꢑc. Hꢃi nghꢍ tꢊp
trung thꢆo luꢊn nhiꢌm vꢖ phát triꢁn, thu hꢄp khoꢆng cách giàu nghèo và giꢆi quyꢉt 5 vꢅn
ñꢞ chꢒ chꢏt:
•
•
•
•
•
Cung cꢅp nưꢑc sꢐch và xꢘ lý nưꢑc thꢆi
Cung cꢅp nguꢎn năng lưꢙng mꢑi ñꢁ thay thꢉ năng lưꢙng tꢓ dꢜu mꢩ, than ñá
Phòng chꢏng các loꢐi dꢍch bꢌnh
Phát triꢁn sꢆn xuꢅt nông nghiꢌp, chꢏng sa mꢐc hoá ñꢅt ñai
Bꢆo vꢌ ña dꢐng sinh hꢚc và cꢆi tꢐo hꢌ thꢏng sinh thái
2
Khoa Môi trưꢀng
Bài giꢁng Khoa hꢂc Môi trꢀꢁng – 2011
+
Nhꢇng diꢗn biꢉn xꢅu vꢞ môi trưꢂng toàn cꢜu, ñꢟc biꢌt vꢅn ñꢞ biꢉn ñꢛi khí hꢊu do sꢋ
ꢅm lên toàn cꢜu, có tác ñꢃng ngày càng rõ rꢌt ñꢉn sꢋ phát triꢁn cꢒa các quꢏc gia và ñꢂi
sꢏng mꢪi ngưꢂi, thu hút sꢋ quan tâm ngày càng rꢃng lꢑn.
Báo cáo ñánh giá lꢍn thꢎ tư (AR4) cꢏa ꢐy ban liên chính phꢏ vꢑ biꢒn ñꢓi khí
hꢄu (IPCC) công bꢋ năm 2007 là mꢀt công trình khoa hꢔc ñꢍy ñꢏ, ñꢕ sꢀ vꢑ
biꢒn ñꢓi khí hꢄu, gꢕm 3 báo cáo thành phꢍn do 3 nhóm công tác thꢊc hiꢆn
(Báo cáo I vꢑ “Cơ sꢖ khoa hꢔc vꢄt lý”; Báo cáo II vꢑ “Tác ñꢀng, ñáp ꢎng và
tính dꢉ thương tꢓn”; báo cáo III vꢑ “Giꢈm thiꢌu biꢒn ñꢓi khí hꢄu”. Sau công
trình này, IPCC cùng Cꢊu Phó Tꢓng thꢋng Mꢗ Al Gore ñã cùng chia giꢈi
Nobel Hòa bình năm 2007 do nꢘ lꢊc trong bꢈo vꢆ môi trưꢃng.
- Tiꢞm lꢋc Khoa hꢚc môi trưꢂng trên thꢉ giꢑi ñã phát triꢁn mꢐnh: tꢓ nhꢇng năm 1970 ra ñꢂi
nhiꢞu viꢌn nghiên cꢔu môi trưꢂng; nhiꢞu ñơn vꢍ ñào tꢐo và nghiên cꢔu môi trưꢂng ꢈ các
trưꢂng ðꢐi hꢚc,… Nhiꢞu tꢐp chí, sách giáo khoa, chuyên khꢆo vꢞ khoa hꢚc và công nghꢌ môi
trưꢂng ñưꢙc xuꢅt bꢆn,…
1.4.2. ꢌ Viꢍt Nam
- Nhꢊn thꢔc vꢞ sꢋ cꢜn thiꢉt phꢆi bꢆo vꢌ MT ñã có khá sꢑm: Sinh thái hꢚc ñưꢙc giꢆng dꢐy ꢈ
ðꢐi hꢚc tꢓ các năm 60; Vưꢂn Quꢏc gia Cúc Phương thành lꢊp tꢓ 1962; Bác Hꢎ kêu gꢚi nhân
dân trꢎng cây tꢓ nhꢇng năm cuꢏi thꢊp kꢥ 50;...
- Tuy nhiên nhꢇng tiꢞn ñꢞ cho sꢋ phát triꢁn Khoa hꢚc và Công nghꢌ môi trưꢂng ꢈ nưꢑc ta
phꢆi tꢓ nhꢇng năm cuꢏi 1980 ñꢜu 1990: ban hành Nghꢍ ñꢍnh 246/HðBT (1985), thành lꢊp Hꢃi
bꢆo vꢌ thiên nhiên và môi trưꢂng (1987); Quꢏc hꢃi thông qua Luꢊt bꢆo vꢌ môi trưꢂng (1993);
tiꢉp ñó hình thành mꢃt hꢌ thꢏng các văn bꢆn quy phꢐm pháp luꢊt và hꢌ thꢏng quꢆn lý nhà
nưꢑc vꢞ bꢆo vꢌ môi trưꢂng; phê duyꢌt Chiꢉn lưꢙc Bꢆo vꢌ môi trưꢂng quꢏc gia ñꢉn năm 2010
và ñꢍnh hưꢑng ñꢉn năm 2020 (2003);....
- ðꢟc biꢌt gꢜn ñây, công tác bꢆo vꢌ môi trưꢂng ñã ñưꢙc sꢋ quan tâm lãnh ñꢐo cꢒa ðꢆng, vꢑi
Nghꢍ quyꢉt sꢏ 41ꢤNQ/TW cꢒa Bꢃ chính trꢍ (ngày 15/11/2004) vꢞ bꢆo vꢌ môi trưꢂng trong
thꢂi kỳ ñꢝy mꢐnh công nghiꢌp hoá, hiꢌn ñꢐi hoá ñꢅt nưꢑc. Nghꢍ quyꢉt nhꢅn mꢐnh: “Bꢆo vꢌ
môi trưꢂng là mꢃt nꢃi dung cơ bꢆn không thꢁ thiꢉu trong ñưꢂng lꢏi, chꢒ trương và kꢉ hoꢐch
phát triꢁn kinh tꢉ ꢤ xã hꢃi cꢒa tꢅt cꢆ các cꢅp, các ngành, là cơ sꢈ quan trꢚng bꢆo ñꢆm phát triꢁn
bꢞn vꢇng, thꢋc hiꢌn thꢕng lꢙi sꢋ nghiꢌp công nghiꢌp hoá, hiꢌn ñꢐi hoá ñꢅt nưꢑc”. Luꢊt Bꢆo vꢌ
môi trưꢂng cũng ñã ñưꢙc Quꢏc hꢃi sꢘa ñꢛi và thông qua ngày 29/11/2005.
- Phát triꢁn bꢞn vꢇng ñã trꢈ thành ñưꢂng lꢏi, quan ñiꢁm cꢒa ðꢆng và chính sách cꢒa Nhà
nưꢑc. ðꢁ thꢋc hiꢌn mꢖc tiêu phát triꢁn bꢞn vꢇng, nhiꢞu chꢧ thꢍ, nghꢍ quyꢉt khác cꢒa ðꢆng,
nhiꢞu văn bꢆn quy phꢐm pháp luꢊt cꢒa Nhà nưꢑc ñã ñưꢙc ban hành; nhiꢞu chương trình, ñꢞ tài
nghiên cꢔu vꢞ lĩnh vꢋc này ñã ñưꢙc tiꢉn hành và thu ñưꢙc nhꢇng kꢉt quꢆ bưꢑc ñꢜu; nhiꢞu nꢃi
dung cơ bꢆn vꢞ phát triꢁn bꢞn vꢇng ñã ñi vào cuꢃc sꢏng và dꢜn dꢜn trꢈ thành xu thꢉ tꢅt yꢉu
trong sꢋ phát triꢁn cꢒa ñꢅt nưꢑc.
- Hiꢌn nay, trên cꢆ nưꢑc có nhiꢞu ñơn vꢍ (viꢌn, trung tâm, khoa/bꢃ môn thuꢃc các trưꢂng ñꢐi
hꢚc ñào tꢐo và nghiên cꢔu môi trưꢂng).
1.5. Phương pháp tiꢏp cꢑn trong nghiên cꢒu và giꢓi quyꢏt nhꢔng vꢕn ñꢈ môi trưꢄng
Vai trò cꢒa KHMT không chꢧ dꢓng lꢐi ꢈ viꢌc xác ñꢍnh các vꢅn ñꢞ môi trưꢂng mà phꢆi
ñꢞ nghꢍ và ñánh giá ñưꢙc các phương án giꢆi quyꢉt các vꢅn ñꢞ ñang xꢆy ra. Thông thưꢂng có
5 bưꢑc cơ bꢆn ñꢁ tiꢉp cꢊn và giꢆi quyꢉt nhꢇng vꢅn ñꢞ môi trưꢂng:
Bưꢑc 1ꢤ ðánh giá khoa hꢚc: Thu thꢊp thông tin, sꢏ liꢌu khái quát vꢞ tình trꢐng MT trên cơ
sꢈ ñó ñưa ra phân tích, dꢋ báo cꢒa các sꢋ kiꢌn;
3
Khoa Môi trưꢀng
Bài giꢁng Khoa hꢂc Môi trꢀꢁng – 2011
Bưꢑc 2ꢤ Phân tích rꢒi ro: sꢘ dꢖng kꢉt quꢆ nghiên cꢔu ñꢁ phân tích hiꢌu ꢔng tiꢞm ꢝn;
Bưꢑc 3ꢤ Giáo dꢖc cꢃng ñꢎng: hành ñꢃng ñưꢙc lꢋa chꢚn phꢆi ñưꢙc thông tin ñꢉn cꢃng
ñꢎng (giꢆi thích, thông báo, kꢉt quꢆ,...);
Bưꢑc 4ꢤ Hành ñꢃng chính sách: cꢃng ñꢎng tꢋ bꢜu ra các ñꢐi diꢌn lꢋa chꢚn tiꢉn trình hành
ñꢃng và thꢋc thi hành ñꢃng ñó;
Bưꢑc 5ꢤ Hoàn thiꢌn: quan trꢕc hành ñꢃng nhꢢm xem xét vꢅn ñꢞ MT ñã ñưꢙc giꢆi quyꢉt ꢈ
mꢔc ñꢃ nào.
4
Khoa Môi trưꢀng
Bài giꢁng Khoa hꢂc Môi trꢀꢁng – 2011
CHƯƠNG 2.
CÁC NGUYÊN LÝ SINH THÁI HꢂC
ꢖNG DꢗNG TRONG KHOA HꢂC MÔI TRƯꢀNG
2.1. Các yꢏu tꢉ sinh thái
2.1.1. Khái niꢍm vꢎ các yꢀu tꢃ sinh thái
- Nhꢇng yꢉu tꢏ cꢅu trúc nên môi trưꢂng xung quanh sinh vꢊt như ánh sáng, nhiꢌt ñꢃ, thꢔc ăn,
bꢌnh tꢊt,... ñưꢙc gꢚi là các yꢒu tꢋ môi trưꢃng. Nꢉu xét tác ñꢃng cꢒa chúng lên ñꢂi sꢏng mꢃt sinh
vꢊt cꢖ thꢁ ta gꢚi ñó là các yꢒu tꢋ sinh thái (ecological factors)
Yꢒu tꢋ sinh thái: các yꢒu tꢋ môi trưꢃng có tác ñꢀng trꢊc tiꢒp hay gián tiꢒp lên ñꢃi sꢋng sinh vꢄt
- Thưꢂng chia yꢉu tꢏ sinh thái thành 2 nhóm:
+
+
Các yꢉu tꢏ vô sinh (abiotic) ꢤ ánh sáng, nhiꢌt ñꢃ, ñꢃ ꢝm, pH, các chꢅt khí,...
Các yꢉu tꢏ hꢇu sinh (biotic) ꢤ các mꢏi quan hꢌ giꢇa các sinh vꢊt vꢑi nhau.
- Có hai ñꢍnh luꢊt liên quan ñꢉn tác ñꢃng cꢒa yꢉu tꢏ sinh thái tꢑi sinh vꢊt:
ðꢏnh luꢄt tꢃi thiꢐu hay ñꢍnh luꢊt Liebig: mꢃt sꢏ yꢉu tꢏ sinh thái cꢜn phꢆi có mꢟt ꢈ
•
mꢎc tꢋi thiꢌu ñꢁ sinh vꢊt có thꢁ tꢎn tꢐi. Ví dꢖ: năng suꢅt cây có hꢐt cꢜn mꢃt lưꢙng tꢏi thiꢁu
các nguyên tꢏ vi lưꢙng.
•
ðꢏnh luꢄt giꢋi hꢑn hay ñꢍnh luꢊt Shelford: mꢃt sꢏ yꢉu tꢏ sinh thái cꢜn phꢆi có mꢟt
vꢑi mꢀt giꢂi hꢇn nhꢙt ñꢚnh ñꢁ sinh vꢊt có thꢁ tꢎn tꢐi và phát triꢁn trong ñó. Hay nói cách khác,
mꢪi sinh vꢊt có mꢃt giꢑi hꢐn sinh thái ñꢟc trưng vꢞ mꢪi yꢉu tꢏ sinh thái. Các loài có giꢑi hꢐn
sinh thái rꢃng thì phân bꢏ rꢃng và ngưꢙc lꢐi
- Mꢪi mꢃt sinh vꢊt có hai ñꢟc trưng: nơi ꢈ (habitat) và tꢛ sinh thái (niche).
•Nơi ꢈ là không gian cư trú cꢒa sinh vꢊt hoꢟc là không gian mà ꢈ ñó sinh vꢊt thưꢂng hay
gꢟp.
•Tꢛ sinh thái là tꢅt cꢆ các yêu cꢜu vꢞ yꢉu tꢏ sinh thái mà cá thꢁ ñó cꢜn ñꢁ tꢎn tꢐi và phát
triꢁn, hoꢟc bꢆo ñꢆm cho mꢃt chꢔc năng nào ñó (tꢛ sinh thái dinh dưꢨng, tꢛ sinh thái
sinh sꢆn,...).
2.1.2. ꢒnh hưꢓng cꢇa các yꢀu tꢃ sinh thái vô sinh lên ñꢁi sꢃng cꢇa sinh vꢄt
2.1.2.1. Nhiꢆt ñꢀ
ꢤ
ꢤ
Là yꢉu tꢏ quan trꢚng ꢆnh hưꢈng mꢚi quá trình sinh lý, sinh thái, tꢊp tính cꢒa sinh vꢊt.
Sꢋ sꢏng tꢎn tꢐi trong giꢑi hꢐn nhiꢌt ñꢃ hꢄp (ꢤ2000C ñꢉn +1000C), ña sꢏ loài sꢏng trong
phꢐm vi tꢓ 0 ñꢉn 500 C, mꢪi loài có mꢃt giꢑi hꢐn chꢍu ñꢋng nhiꢌt ñꢃ nhꢅt ñꢍnh.
ꢤ
Liên quan ñꢉn nhiꢌt ñꢃ môi trưꢂng bên ngoài, ñꢃng vꢊt ñưꢙc chia thành hai nhóm:
•nhóm biꢒn nhiꢆt → nhiꢌt ñꢃ cơ thꢁ dao ñꢃng theo nhiꢌt ñꢃ bên ngoài (cá, bò sát)
•nhóm ñꢛng nhiꢆt → nhiꢌt ñꢃ cơ thꢁ cꢏ ñꢍnh không phꢖ thuꢃc vào thay ñꢛi cꢒa nhiꢌt ñꢃ
bên ngoài (chim, thú...).
2.1.2.2. Nưꢂc và ñꢀ ꢜm
ꢤ
Trong cơ thꢁ sinh vꢊt, nưꢑc chiꢉm mꢃt tꢥ lꢌ rꢅt lꢑn, có sinh vꢊt nưꢑc chiꢉm ñꢉn hơn 90%
khꢏi lưꢙng cơ thꢁ (sꢔa).
ꢤ
Tꢜm quan trꢚng cꢒa nưꢑc: hòa tan các chꢅt dinh dưꢨng, môi trưꢂng xꢆy ra các phꢆn ꢔng
sinh hóa, ñiꢞu hòa nꢎng ñꢃ, chꢏng nóng, là nguyên liꢌu quang hꢙp,... Trên phꢐm vi lꢑn,
nưꢑc có ꢆnh hưꢈng ñꢉn phân bꢏ các loài.
ꢤ
Liên quan ñꢉn nưꢑc và ñꢃ ꢝm trong không khí, sinh vꢊt ñưꢙc chia thành các nhóm:
• Sinh vꢊt sꢏng ưa nưꢑc ꢤ ví dꢖ cá.
• Sinh vꢊt ưa ñꢃ ꢝm cao ꢤ ví du: ꢉch nhái, lau sꢊy
• Sinh vꢊt ưa ꢝm vꢓa ꢤ ví dꢖ ñꢐi bꢃ phꢊn ñꢃng vꢊt và thꢋc vꢊt
• Sinh vꢊt ưa ñꢃ ꢝm thꢅp (hay ưa khô) ꢤ ví dꢖ sinh vꢊt sꢏng trong vùng sa mꢐc.
5
Khoa Môi trưꢀng
Bài giꢁng Khoa hꢂc Môi trꢀꢁng – 2011
ðꢂ ꢔm không khí: ñꢟc trưng cho hàm lưꢙng nưꢑc chꢔa trong không khí. Phân biꢌt:
ꢤ
ñꢀ ꢜm tuyꢆt ñꢋi (g/m3 hay g/kg) = khꢏi lưꢙng hơi nưꢑc trong mꢃt ñơn vꢍ thꢁ tích hay khꢏi
lưꢙng không khí
ꢤ
ñꢀ ꢜm tương ñꢋi (%) = tꢥ sꢏ khꢏi lưꢙng hơi nưꢑc thꢋc tꢉ có trong không khí và lưꢙng hơi
nưꢑc bão hoà trong cùng ñiꢞu kiꢌn nhiꢌt ñꢃ và áp suꢅt)
2.1.2.3. Ánh sáng
ꢤ
Là yꢉu tꢏ sinh thái quan trꢚng ñꢏi vꢑi cꢆ thꢋc vꢊt và ñꢃng vꢊt:
• Thꢋc vꢊt → ánh sáng là nguꢎn năng lưꢙng cho quá trình quang hꢙp
• ðꢃng vꢊt → cưꢂng ñꢃ và thꢂi gian chiꢉu sáng ꢆnh hưꢩng ñꢉn nhiꢞu quá trình trao
ñꢏi chꢅt, sinh lý, hoꢐt ñꢃng sinh sꢆn,...
ꢤ
Do cưꢂng ñꢃ chiꢉu sáng khác nhau giꢇa ngày và ñêm, giꢇa các mùa trong năm ⇒ tính
chꢅt chu kỳ ꢈ các tꢊp tính cꢒa sinh vꢊt: chu kỳ ngày ñêm và chu kỳ mùa.
2.1.2.4. Các chꢙt khí
ꢤ
Khí quyꢁn có thành phꢜn tꢋ nhiên ꢛn ñꢍnh:O2 = 21 %, N2 = 78 %, CO2 = 0,03% (theo thꢁ
tích), các khí trơ, H2, CH4,....→ các sinh vꢊt sꢏng ñưꢙc, cꢆm thꢅy không chꢍu ꢆnh hưꢈng
gì cꢒa không khí.
ꢤ
Do hoꢐt ñꢃng cꢒa con ngưꢂi, ñưa vào nhiꢞu khí thꢆi ⇒ tăng nꢎng ñꢃ các khí nhà kính
(CO2, CH4, CFC,..), gây ra hiꢌu ꢔng nhà kính ⇒ Trái ñꢅt nóng dꢜn lên.
2.1.2.5. Các muꢋi dinh dưꢝng
ꢤ
ꢤ
ꢤ
ðóng vai trò quan trꢚng trong cꢅu trúc cơ thꢁ sinh vꢊt, ñiꢞu hoà các quá trình sinh hóa cꢒa
cơ thꢁ. Khoꢆng 45 nguyên tꢏ hóa hꢚc có trong thành phꢜn cꢒa chꢅt sꢏng.
Sinh vꢊt ñòi hꢩi mꢃt lưꢙng muꢏi cꢜn và ñꢒ ñꢁ phát triꢁn, thiꢉu hay thꢓa các muꢏi ꢅy ñꢞu
có hꢐi cho sinh vꢊt.
Trong các thꢒy vꢋc nưꢑc ngꢚt và vùng ven biꢁn, do nhꢊn nhiꢞu chꢅt thꢆi sinh hoꢐt và sꢆn
xuꢅt ⇒ hàm lưꢙng nhiꢞu loꢐi muꢏi dinh dưꢨng tăng cao.
2.1.3. ꢒnh hưꢓng cꢇa các yꢀu tꢃ sinh thái hꢅu sinh lên ñꢁi sꢃng sinh vꢄt
Hai cá thꢁ sꢏng ꢈ tꢋ nhiên có thꢁ có các kiꢁu quan hꢌ vꢑi nhau tùy theo mꢔc ñꢃ lꢙi hꢐi
khác nhau, gꢎm 8 nhóm chính như ꢈ Bꢆng 2.1.
Bꢓng 2.1. Các mꢋi quan hꢆ chính giꢞa sinh vꢄt vꢂi sinh vꢄt
Ký hiꢇu
Loài 1 Loài 2
Ví dꢋ
Loài 1 Loài 2
Khꢧ
Hꢛ
Tꢆo lam ðꢃng
vꢊt nꢛi
TT
Kiꢘu quan hꢇ
Trung tính
(Neutralism)
Hãm sinh
(Amensalism)
Cꢐnh tranh
(Competition)
Con mꢎi ꢤ Vꢊt dꢇ
(Predation)
Ký sinh
(Parasitism)
Hꢃi sinh
(Commensalism)
Tiꢞn hꢙp tác
(Protocooperation) bꢕt buꢃc sꢏng vꢑi nhau
ðꢙc trưng
1
Hai loài không gây ꢆnh hưꢈng
cho nhau
Loài 1 gây ꢆnh hưꢈng lên loài
2, loài 1 không bꢍ ꢆnh hưꢈng
Hai loài gây ꢆnh hưꢈng lꢫn
nhau
0
0
ꢤ
0
Chꢎn
Bưꢑm
2
3
4
5
6
7
8
ꢤ
ꢤ
Lúa
Báo
Chuꢃt
Dê, nai
Cꢩ dꢐi
Linh cꢝu
Mèo
Con mꢎi bꢍ vꢊt dꢇ ăn thꢍt
ꢤ
+
+
0
+
+
Hꢛ, báo
Vꢊt chꢒ lꢑn, ít , bꢍ hꢐi; vꢊt ký
sinh nhꢩ, nhiꢞu, có lꢙi
Loài sꢏng hꢃi sinh có lꢙi, loài
kia không có lꢙi chꢬng có hꢐi
Cꢆ hai ñꢞu có lꢙi, nhưng không
ꢤ
Gia cꢜm, Giun sán
gia súc
Cua, cá Giun
bꢏng
+
+
+
Sáo
Trâu
Cꢃng sinh
(Mutualism)
Cꢆ hai ñꢞu có lꢙi, bꢕt buꢃc phꢆi
sꢏng vꢑi nhau
San hô
Tꢆo
6
Khoa Môi trưꢀng
Bài giꢁng Khoa hꢂc Môi trꢀꢁng – 2011
2.2. Quꢚn thꢘ và các ñꢙc trưng cꢌa quꢚn thꢘ
2.2.1. Khái niꢍm
Quꢜn thꢁ là tꢊp hꢙp các cá thꢁ cꢒa cùng mꢃt loài, sꢏng chung trong mꢃt vùng lãnh thꢛ, có
khꢆ năng sꢆn sinh ra các thꢉ hꢌ mꢑi.
2.2.2. Các ñꢕc trưng chính cꢇa quꢆn thꢐ
2.2.2.1. Kích thưꢂc và mꢄt ñꢀ quꢍn thꢌ
(1). Kích thưꢑc cꢒa quꢜn thꢁ là sꢏ lưꢙng (cá thꢁ), khꢏi lưꢙng (g, kg...) hay năng lưꢙng tuyꢌt
ñꢏi (kcal, cal) cꢒa quꢜn thꢁ, phù hꢙp vꢑi nguꢎn sꢏng và không gian mà quꢜn thꢁ chiꢉm cꢔ.
ꢤ
Kích thưꢑc cꢒa quꢜn thꢁ trong mꢃt không gian và mꢃt thꢂi gian nào ñó ñưꢙc ưꢑc lưꢙng
theo công thꢔc:
Nt = N0 + (B ꢛ D) + (I ꢛ E)
(2.1)
Nt: sꢏ lưꢙng cá thꢁ ꢈ thꢂi ñiꢁm t
N0: sꢏ lưꢙng cá thꢁ cꢒa quꢜn thꢁ ban ñꢜu t0
B: sꢏ lưꢙng cá thꢁ do quꢜn thꢁ sinh ra trong thꢂi gian tꢓ t0 ñꢉn t
D: sꢏ lưꢙng cá thꢁ cꢒa quꢜn thꢁ bꢍ chꢉt trong thꢂi gian tꢓ t0 ñꢉn t
I: sꢏ lưꢙng cá thꢁ nhꢊp cư trong trong thꢂi gian tꢓ t0 ñꢉn t
E: sꢏ lưꢙng cá thꢁ di cư khꢩi quꢜn thꢁ trong thꢂi gian tꢓ t0 ñꢉn t
(2). Mꢊt ñꢃ quꢜn thꢁ: sꢏ lưꢙng cá thꢁ (hay khꢏi lưꢙng, năng lưꢙng) trên mꢃt ñơn vꢍ diꢌn tích
(hay thꢁ tích) cꢒa môi trưꢂng mà quꢜn thꢁ sinh sꢏng. Ví dꢖ: mꢊt ñꢃ sâu 10 con/m2, mꢊt ñꢃ tꢆo
0,5 mg/m3....
ꢤ
Mꢊt ñꢃ quꢜn thꢁ có ý nghĩa sinh hꢚc rꢅt lꢑn, thꢁ hiꢌn tiꢞm năng sinh sꢆn và sꢔc tꢆi cꢒa
môi trưꢂng.
2.2.2.2. Sꢊ phân bꢋ cꢏa các cá thꢌ trong quꢍn thꢌ
Các cá thꢁ phân bꢏ trong không gian theo 3 cách sau:
ꢤ
•
•
•
Phân bꢏ ñꢞu ꢤ khi môi trưꢂng ñꢎng nhꢅt, tính lãnh thꢛ cꢒa các cá thꢁ cao
Phân bꢏ ngꢫu nhiên ꢤ khi môi trưꢂng ñꢎng nhꢅt, tính lãnh thꢛ cꢒa các cá thꢁ không cao
Phân bꢏ theo nhóm (phꢓ biꢒn)ꢤ khi môi trưꢂng không ñꢎng nhꢅt, cá thꢁ có xu hưꢑng
tꢊp trung.
2.2.2.3. Thành phꢍn tuꢓi và giꢂi tính
ꢤ
Cꢅu trúc tuꢛi cꢒa quꢜn thꢁ phꢆn ánh tꢥ lꢌ giꢇa các nhóm tuꢛi trong quꢜn thꢁ. Cꢅu trúc tuꢛi
cꢒa các quꢜn thꢁ khác nhau cꢒa loài hay các loài khác nhau có thꢁ phꢔc tꢐp hay ñơn giꢆn.
ꢤ
Trong sinh thái hꢚc, ñꢂi sꢏng cá thꢁ ñưꢙc chia thành 3 giai ñoꢐn: trưꢑc sinh sꢆn, ñang sinh
sꢆn và sau sinh sꢆn, do ñó trong quꢜn thꢁ hình thành nên 3 nhóm tuꢛi tương ꢔng. Khi
chꢎng các nhóm tuꢛi lên nhau ta ñưꢙc tháp tuꢓi. Qua hình dꢐng tháp, có thꢁ ñánh giá ñưꢙc
xu thꢉ phát triꢁn sꢏ lưꢙng cꢒa quꢜn thꢁ.
Sau sinh sꢓn
Sau
sinh sꢓn
Sau sinh sꢓn
ðang sinh sꢓn
ðang sinh sꢓn
ðang sinh sꢓn
Trưꢎc sinh sꢓn
Trưꢎc sinh sꢓn
Trưꢎc sinh sꢓn
Quꢍn thꢌ ñang phát triꢌn
Quꢍn thꢌ ꢓn ñꢚnh
Quꢍn thꢌ suy thoái
Hình 2.1. Tháp tuꢛi và ñꢟc ñiꢁm phát triꢁn cꢒa quꢜn thꢁ
7
Khoa Môi trưꢀng
Bài giꢁng Khoa hꢂc Môi trꢀꢁng – 2011
ꢤ
Tꢥ lꢌ giꢑi tính là tꢥ lꢌ sꢏ lưꢙng giꢇa các cá thꢁ ñꢋc và các cá thꢁ cái. Trong tꢋ nhiên, tꢥ lꢌ
này thưꢂng là 1:1. Tuy vꢊy, tꢥ lꢌ thꢋc tꢉ có thꢁ khác nhau ꢈ tꢓng loài và tꢓng giai ñoꢐn
khác nhau, ñꢎng thꢂi còn chꢍu sꢋ chi phꢏi cꢒa môi trưꢂng.
2.2.2.4. Sꢊ tăng trưꢖng cꢏa quꢍn thꢌ
ꢤ
Sꢋ thay ñꢛi sꢏ lưꢙng cá thꢁ phꢖ thuꢃc vào các yꢉu tꢏ: sinh, tꢘ, nhꢊp cư, di cư. ðꢁ tính
toán sꢋ tăng trưꢈng tꢋ nhiên cꢒa quꢜn thꢁ, ngưꢂi ta chꢧ tính tꢥ lꢌ sinh và tꢘ, còn bꢩ qua
các thành phꢜn nhꢊp cư và di cư.
ꢤ
ꢠ ñiꢞu kiꢌn không giꢑi hꢐn vꢞ thꢔc ăn và không gian sꢏng, sꢋ tăng trưꢈng cꢒa quꢜn thꢁ
theo công thꢔc (Verhulst, 1854):
dN
= r×N
(2.2)
dt
ꢤ
N là sꢏ lưꢙng cá thꢁ cꢒa quꢜn thꢁ ꢈ thꢂi ñiꢁm t, dN/dt là chꢧ sꢏ gia tăng cꢒa cꢆ quꢜn thꢁ →
dN/Ndt = r là chꢧ sꢏ gia tăng theo cá thꢁ hay hꢌ sꢏ sinh trưꢈng.
r = b – d
(2.3)
b: tꢥ lꢌ sinh cꢒa quꢜn thꢁ (sꢏ cá thꢁ sinh ra trên mꢃt ñơn vꢍ kích cꢨ cꢒa quꢜn thꢁ sau
thꢂi gian t); d: tꢥ lꢌ tꢘ cꢒa quꢜn thꢁ (sꢏ cá thꢁ chꢉt ñi trên mꢃt ñơn vꢍ kích cꢨ cꢒa quꢜn thꢁ sau
khoꢆng thꢂi gian t).
r > 0 quꢜn thꢁ phát triꢁn ñꢉn vô cùng;
r = 0 quꢜn thꢁ ꢛn ñꢍnh;
r < 0 quꢜn thꢁ suy giꢆm sꢏ lưꢙng ñꢉn tuyꢌt chꢒng.
ꢤ
Chuyꢁn vꢉ, lꢅy tích phân hai vꢉ cꢒa phương trình (2.3) ta có: Nt = N0 ×er×t (2.4)
ðây là phương trình có thꢁ dꢋ báo sꢏ lưꢙng cá thꢁ cꢒa quꢜn thꢁ ꢈ thꢂi ñiꢁm t nào ñó
so vꢑi ban ñꢜu (N0). Trong ñó e là cơ sꢏ logarit tꢋ nhiên (e = 2,72).
ðưꢂng cong biꢁu diꢗn hàm sꢏ ñi lên không có giꢑi hꢐn (Hình 2.2). ðó là ñưꢂng cong
lý thuyꢉt, biꢁu thꢍ tiꢑm năng sinh trưꢖng cꢒa quꢜn thꢁ. ðưꢂng cong này thay ñꢛi theo loài và
phꢖ thuꢃc vào hꢌ sꢏ sinh trưꢈng r cꢒa chúng.
N
Nt
t
thꢂi gian
Hình 2.2. ðưꢃng cong tăng trưꢖng cꢏa quꢍn thꢌ trong ñiꢑu kiꢆn không giꢂi hꢇn
Trên thꢋc tꢉ, sꢋ tăng sꢏ lưꢙng cꢒa quꢜn thꢁ luôn chꢍu sꢋ chi phꢏi bꢈi sꢎc tꢈi cꢏa môi
trưꢃng. Do vꢊy, sꢏ lưꢙng cꢒa quꢜn thꢁ chꢧ ñꢐt ñưꢙc giá trꢍ tꢏi ña mà môi trưꢂng cho phép.
Vꢑi giꢑi hꢐn ñó, quꢜn thꢁ không thꢁ tăng vô hꢐn mà tuân theo mꢃt qui luꢊt mꢑi, thꢁ hiꢌn dưꢑi
dꢐng phương trình sau:
dN
dt
K − N
= r × N ×
(2.5)
K
Trong ñó K: sꢏ lưꢙng tꢏi ña quꢜn thꢁ có thꢁ ñꢐt ñưꢙc trong ñiꢞu kiꢌn môi trưꢂng nhꢅt ñꢍnh
hay sꢔc tꢆi cꢒa môi trưꢂng.
8
Khoa Môi trưꢀng
Bài giꢁng Khoa hꢂc Môi trꢀꢁng – 2011
ðưꢂng cong biꢁu diꢗn cꢒa (2.5) sꢣ có hình chꢇ S (Hình 2.3.).
N
K
N
t
t
thꢂi gian
Hình 2.3. ðưꢃng cong tăng trưꢖng quꢍn thꢌ trong ñiꢑu kiꢆn giꢂi hꢇn.
2.2.2.5. Sꢊ biꢒn ñꢀng sꢋ lưꢟng cá thꢌ trong quꢍn thꢌ
ꢤ
Sꢏ lưꢙng cá thꢁ cꢒa mꢃt quꢜn thꢁ thưꢂng không ꢛn ñꢍnh mà thay ñꢛi theo mùa, theo năm,
phꢖ thuꢃc vào nhꢇng yꢉu tꢏ nꢃi tꢐi cꢒa quꢜn thꢁ và các yꢉu tꢏ môi trưꢂng. Có hai dꢐng:
o Biꢉn ñꢃng sꢏ lưꢙng cá thꢁ theo chu kỳ (ngàyꢤñêm, mùa, năm,…)
o Biꢉn ñꢃng sꢏ lưꢙng cá thꢁ không theo chu kỳ (thiên tai, ô nhiꢗm, xâm nhꢊp ngoꢐi lai,…)
2.3. Quꢚn xã và các ñꢙc trưng cꢌa quꢚn xã
2.3.1. Khái niꢍm
Quꢜn xã sinh vꢊt là tꢊp hꢙp cꢒa các quꢜn thꢁ cùng sꢏng trong mꢃt không gian nhꢅt ñꢍnh
(sinh cꢆnh), ꢈ ñó có xꢆy ra sꢋ tương tác giꢇa các sinh vꢊt vꢑi nhau.
2.3.2. Các ñꢕc trưng cꢇa quꢆn xã
2.3.2.1. Cꢙu trúc thành phꢍn loài và sꢋ lưꢟng cá thꢌ cꢏa tꢠng loài: ñꢟc trưng này xác ñꢍnh
tính ña dꢐng sinh hꢚc cꢒa quꢜn xã.
ꢤ
Sꢋ ña dꢐng vꢞ loài trong quꢜn xã có quan hꢌ ñꢉn sꢋ ꢛn ñꢍnh cꢒa hꢌ sinh thái. ðꢃ ña dꢐng
càng cao thì tính ꢛn ñꢍnh sꢣ càng cao và ngưꢙc lꢐi.
Tính ña dꢐng ñꢟc trưng bꢢng chꢧ sꢏ ña dꢐng tính theo công thꢔc Shannon:
n
H = − pi .lnpi
∑
i=1
Trong ñó:
H ꢤ chꢧ sꢏ ña dꢐng
n ꢤ sꢏ loài trong quꢜn xã
pi ꢤ tꢥ sꢏ cá thꢁ cꢒa loài i trên tꢛng sꢏ cá thꢁ tꢅt cꢆ loài trong quꢜn xã (pi = 0 ~ 1)
2.3.2.2. Cꢙu trúc vꢑ không gian:
Sꢋ phân bꢏ không gian cꢒa các sinh vꢊt trong quꢜn xã. Sꢋ phân bꢏ theo chiꢞu ngang
và theo ñưꢂng thꢬng ñꢔng xác ñꢍnh ñꢟc trưng cꢒa mꢪi quꢜn xã.
2.3.2.3. Cꢙu trúc vꢑ dinh dưꢝng
ꢤ
Vꢞ mꢟt dinh dưꢨng, phân biꢌt 3 nhóm sinh vꢊt:
•
Sinh vꢊt tꢋ dưꢨng ꢤ sinh vꢊt có khꢆ năng tꢛng hꢙp chꢅt hꢇu cơ cho cơ thꢁ tꢓ các chꢅt vô
cơ có ꢈ tꢋ nhiên và năng lưꢙng mꢟt trꢂi.
•
Sinh vꢊt dꢍ dưꢨng và sinh vꢊt phân hꢒy ꢤ sinh vꢊt phꢆi sꢏng nhꢂ vào chꢅt hꢇu cơ cꢒa
sinh vꢊt khác.
ꢤ
Trong quꢜn xã, mꢏi quan hꢌ dinh dưꢨng giꢇa các loài hình thành nên chuꢘi thꢎc ăn và
mꢇng lưꢂi thꢎc ăn.
9
Khoa Môi trưꢀng
Bài giꢁng Khoa hꢂc Môi trꢀꢁng – 2011
• Chuꢘi thꢎc ăn: dãy các sinh vꢊt có mꢏi quan hꢌ dinh dưꢨng vꢑi nhau. Trong mꢃt chuꢪi
thꢔc ăn có 3 loꢐi sinh vꢊt chꢔc năng khác nhau:
+
+
+
Sinh vꢊt sꢆn xuꢅt ꢤ chꢒ yꢉu là cây xanh.
Sinh vꢊt tiêu thꢖ ꢤ chꢒ yꢉu là ñꢃng vꢊt, có sinh vꢊt tiêu thꢖ bꢊc 1, bꢊc 2,...
Sinh vꢊt phân hꢒy ꢤ các vi sinh vꢊt, phân hꢒy các chꢅt hꢇu cơ thành vô cơ
(Sinh vꢊt sꢆn xuꢅt: sinh vꢊt tꢋ dưꢨng, sinh vꢊt tiêu thꢖ và phân hꢒy: sinh vꢊt dꢍ dưꢨng).
Ví dꢖ: Sâu ăn lá cây → Chim sâu ăn sâu → Diꢞu hâu ăn thꢍt chim → Vi khuꢝn phân hꢒy thꢍt
diꢞu hâu chꢉt.
• Lưꢂi thꢎc ăn = tꢊp hꢙp các chuꢪi thꢔc ăn trong quꢜn xã.
Phân tích chuꢪi thꢔc ăn có thꢁ thꢅy sinh khꢏi cꢒa sinh vꢊt sꢆn xuꢅt luôn luôn lꢑn hơn
nhiꢞu so vꢑi sinh khꢏi cꢒa sinh vꢊt tiêu thꢖ bꢊc 1, và ñꢉn lưꢙt nó, sinh vꢊt tiêu thꢖ bꢊc 1 lꢐi
lꢑn hơn nhiꢞu so vꢑi sinh vꢊt tiêu thꢖ bꢊc 2,...
Khi xꢉp chꢎng các bꢊc dinh dưꢨng lên nhau tꢓ thꢅp ñꢉn cao, ta ñưꢙc mꢃt tháp ñưꢙc
gꢚi là tháp sinh thái. Tháp sinh thái có thꢁ là tháp sꢏ lưꢙng, tháp sinh khꢏi hay tháp năng
lưꢙng.
2.4. Hꢇ sinh thái và các ñꢙc trưng
2.4.1. Khái niꢍm
ꢤ
Hꢌ sinh thái là mꢃt phꢔc hꢙp thꢏng nhꢅt cꢒa quꢜn xã sinh vꢊt vꢑi môi trưꢂng vꢊt lý xung
quanh, trong ñó có sꢋ tương tác giꢇa các sinh vꢊt vꢑi nhau và giꢇa sinh vꢊt vꢑi môi
trưꢂng thông qua chu trình vꢊt chꢅt và dòng năng lưꢙng.
ꢤ
ꢤ
Ví dꢖ vꢞ hꢌ sinh thái: mꢃt cánh rꢓng, mꢃt cánh ñꢎng, mꢃt cái hꢎ,...
Cꢅu trúc cꢒa hꢌ sinh thái bao gꢎm 4 thành phꢜn:
•
•
•
•
Môi trưꢂng: chꢅt vô cơ, chꢅt hꢇu cơ, các yꢉu tꢏ vꢊt lý như nhiꢌt ñꢃ, ánh sáng,...
Sinh vꢊt sꢆn xuꢅt: thꢋc vꢊt;
Sinh vꢊt tiêu thꢖ: các nhóm ñꢃng vꢊt;
Sinh vꢊt phân hꢒy: các loài vi khuꢝn, nꢅm hoꢐi sinh.
ꢤ
Phân biꢌt: hꢌ sinh thái tꢋ nhiên (vd. ao hꢎ) và hꢌ sinh thái nhân tꢐo (vd. bꢁ nuôi cá).
2.4.2. ðꢕc trưng cơ bꢊn cꢇa hꢍ sinh thái
2.4.2.1. Vòng tuꢍn hoàn vꢄt chꢙt
ꢤ
Trong hꢌ sinh thái, vꢊt chꢅt ñi tꢓ môi trưꢂng ngoài vào cơ thꢁ các sinh vꢊt, rꢎi tꢓ sinh vꢊt
này sang sinh vꢊt kia theo chuꢪi thꢔc ăn, rꢎi lꢐi tꢓ các sinh vꢊt phân hꢒy thành các chꢅt vô
cơ ñi ra môi trưꢂng (còn gꢚi là
Quang hꢟp
CO2
Glucid
vòng tuꢜn hoàn sinhꢤñꢍaꢤhoá).
Khí quyꢘn
(thꢜc vꢑt xanh)
ꢤ
Có nhiꢞu chu trình vꢊt chꢅt trong
tư nhiên: chu trình nưꢑc, carbon,
nitơ, phospho,…
ðꢝng vꢑt ăn cꢞ
Xác
chꢏt
ñꢝng
thꢜc
vꢑt
Ví dꢖ chu trình carbon hꢇu cơ
Hô hꢙp
tꢋ nhiên ꢈ hình 2.4. Con ngưꢂi ñã can
thiꢌp vào chu trình carbon tꢋ nhiên
thông qua 2 cách chính: ñꢏt các nhiên
liꢌu (than, dꢜu mꢩ, cꢒi, gꢪ) và phá
rꢓng, mꢃt con ñưꢂng làm tăng lưꢙng
CO2 thꢆi vào khí quyꢁn và mꢃt con
ñưꢂng làm giꢆm “bꢁ” hꢅp thꢖ CO2.
ðꢝng vꢑt ăn thꢟt bꢑc 1
ðꢝng vꢑt ăn thꢟt bꢑc cao
Sinh vꢄt phân huꢡ
Hình 2.4. Sơ ñꢕ chu trình carbon hꢞu cơ
10
Khoa Môi trưꢀng
Bài giꢁng Khoa hꢂc Môi trꢀꢁng – 2011
2.4.2.2. Dòng năng lưꢟng
ꢤ
Nguꢎn năng lưꢙng cung cꢅp cho các hꢌ sinh thái tꢓ bꢔc xꢐ Mꢟt trꢂi. Năng lưꢙng này khi
ñꢉn ñưꢙc Trái ñꢅt chꢧ có khoꢆng 50% ñi vào hꢌ sinh thái, sꢏ còn lꢐi chuyꢁn thành nhiꢌt
năng (phꢆn xꢐ).
ꢤ
Sinh vꢊt sꢆn xuꢅt (thꢋc vꢊt) chꢧ sꢘ dꢖng 1% tꢛng năng lưꢙng tiꢉp nhꢊn này ñꢁ chuyꢁn
sang dꢐng hóa năng dꢋ trꢇ dưꢑi dꢐng chꢅt hꢇu cơ nhꢂ quá trình quang hꢙp:
Bꢔc xꢐ mꢟt trꢂi
6 CO2 + 6 H2O
C6H12O6 + 6 O2
Diꢌp lꢖc
ꢤ
Tiꢉp tꢖc, cꢔ qua mꢪi bꢊc dinh dưꢨng (SV sꢆn xuꢅt → SV tiêu thꢖ 1→ SV tiêu thꢖ 2 →…)
chꢧ 10% năng lưꢙng ñưꢙc tích lũy và chuyꢁn cho bꢊc tiꢉp theo; 90% thꢅt thoát dưꢑi dꢐng
nhiꢌt. Như vꢊy, theo chuꢪi thꢔc ăn, càng lên cao năng lưꢙng tích lũy càng giꢆm (hꢌ sꢏ
0,1) (Hình 2.5).
ꢤ
Khi ñꢃng vꢊt và thꢋc vꢊt chꢉt, phꢜn năng lưꢙng dưꢑi dꢐng chꢅt hꢇu cơ ꢈ cơ thꢁ chúng
ñưꢙc vi sinh vꢊt phân hꢒy sꢘ dꢖng và 90% thꢅt thoát dꢐng nhiꢌt.
ꢀ
Như vꢄy, tꢓng năng lưꢟng Mꢢt trꢃi cung cꢙp cho thꢊc vꢄt quang hꢟp hꢍu như thoát vào
môi trưꢃng dưꢂi dꢇng nhiꢆt
→
dòng năng lưꢟng trong hꢆ sinh thái không tuꢍn hoàn.
90% dꢑng
90% dꢑng
nhiꢍt
nhiꢍt
Mꢙt
Trꢄi
1%
10%
10%
Năng lưꢟng
Mꢢt Trꢃi
(100.000 E.U)
Thꢊc vꢄt chꢥ dùng 1%
ñꢌ quang hꢟp
ðꢀng vꢄt ăn cꢣ tiêu thꢅ
10% thꢊc vꢄt tích lũy ñưꢟc ñꢀng vꢄt ăn cꢣ tích lũy ñưꢟc
(100 E.U) (10 E.U)
ðꢀng vꢄt ăn thꢚt tiêu thꢅ 10%
(1.000 E.U)
Hình 2.5. Sơ ñꢕ dòng năng lưꢟng hꢆ sinh thái ñꢕng cꢣ (E.U = ñơn vꢚ năng lưꢟng)
2.4.2.3. Sꢊ tiꢒn hóa cꢏa hꢆ sinh thái
ꢤ
ꢤ
Theo thꢂi gian, hꢌ sinh thái có quá trình phát sinh và phát triꢁn ñꢁ ñꢐt ñưꢙc trꢐng thái ꢛn
ñꢍnh lâu dài – tꢔc trꢐng thái ñꢧnh cꢋc (climax). Quá trình này gꢚi là sꢋ diꢉn thꢒ sinh thái.
Nꢉu không có nhꢇng tác ñꢃng ngꢫu nhiên thì diꢗn thꢉ sinh thái là mꢃt quá trình ñꢍnh
hưꢑng, có thꢁ dꢋ báo ñưꢙc.
Thưꢂng phân biꢌt các dꢐng diꢗn thꢉ sau:
• diꢗn thꢉ sơ cꢅp (hay nguyên sinh) – tꢓ mꢃt môi trưꢂng trꢏng
• diꢗn thꢉ thꢔ cꢅp ꢤ ꢈ môi trưꢂng ñã có sꢭn mꢃt quꢜn xã nhꢅt ñꢍnh
• diꢗn thꢉ phân hꢒy – môi trưꢂng biꢉn ñꢛi theo hưꢑng bꢍ phân hꢒy dꢜn dꢜn.
2.4.2.4. Cân bꢤng sinh thái
ꢤ
Cân bꢢng sinh thái là mꢃt trꢐng thái mà ꢈ ñó sꢏ lưꢙng cá thꢁ cꢒa các quꢜn thꢁ ꢈ trꢐng thái
ꢛn ñꢍnh, hưꢑng tꢑi sꢋ thích nghi cao nhꢅt vꢑi ñiꢞu kiꢌn môi trưꢂng. Ví dꢖ: ꢈ mꢃt ñiꢞu kiꢌn
thuꢊn lꢙi nào ñó, sâu bꢚ phát triꢁn mꢐnh làm sꢏ lưꢙng chim sâu cũng tăng theo. Khi sꢏ
lưꢙng chim sâu tăng quá nhiꢞu thì sꢏ lưꢙng sâu bꢚ bꢍ giꢆm ñi nhanh chóng.
ꢤ
ꢤ
Các hꢌ sinh thái tꢋ nhiên ñꢞu có khꢆ năng tꢋ ñiꢞu chꢧnh ñꢁ ñꢐt trꢐng thái cân bꢢng. Cân
bꢢng sinh thái ñưꢙc thiꢉt lꢊp sau khi có tác ñꢃng bên ngoài là cân bꢢng mꢑi, khác vꢑi cân
bꢢng ban ñꢜu.
Có hai cơ chꢉ chính ñꢁ hꢌ sinh thái thꢋc hiꢌn sꢋ tꢋ ñiꢞu chꢧnh:
11
Khoa Môi trưꢀng
Bài giꢁng Khoa hꢂc Môi trꢀꢁng – 2011
+
+
ðiꢞu chꢧnh ña dꢐng sinh hꢚc cꢒa quꢜn xã (sꢏ loài, sꢏ cá thꢁ trong các quꢜn thꢁ)
ðiꢞu chꢧnh các quá trình trong chu trìnhꢤñꢍaꢤhóa giꢇa các quꢜn xã.
ꢤ
ꢤ
Tuy nhiên mꢪi hꢌ sinh thái chꢧ có khꢆ năng tꢋ thiꢉt lꢊp cân bꢢng trong mꢃt phꢐm vi nhꢅt
ñꢍnh cꢒa tác ñꢃng. Khi cưꢂng ñꢃ tác ñꢃng quá lꢑn, vưꢙt ra ngoài giꢑi hꢐn, hꢌ sinh thái sꢣ
bꢍ mꢅt cân bꢢng, dꢫn ñꢉn biꢉn ñꢛi, suy thoái, thꢊm chí hꢒy diꢌt.
Ví dꢖ: các con sông, ao hꢎ tꢋ nhiên khi nhꢊn nhꢇng lưꢙng nưꢑc thꢆi trong phꢐm vi nhꢅt
ñꢍnh có khꢆ năng phân hꢒy chꢅt thꢆi ñꢁ phꢖc hꢎi lꢐi trꢐng thái chꢅt lưꢙng nưꢑc ꢤ gꢚi là quá
trình tꢋ làm sꢐch. Nhưng khi các nguꢎn thꢆi quá nhiꢞu, khꢆ năng tꢋ ñiꢞu chꢧnh không còn,
nưꢑc sông, hꢎ sꢣ bꢍ ô nhiꢗm.
ꢤ
Hꢌ sinh thái có tính ña dꢐng sinh hꢚc càng cao thì khꢆ năng tꢋ thiꢉt lꢊp cân bꢢng càng lꢑn.
2.4.2.5. Nhꢞng tác ñꢀng cꢏa con ngưꢃi lên hꢆ sinh thái
Có thꢁ phân ra các loꢐi tác ñꢃng chính sau ñây:
Tác ñꢝng vào cơ chꢏ tꢜ ꢠn ñꢟnh, tꢜ cân bꢡng cꢌa hꢇ sinh thái
Cơ chꢉ cꢒa hꢌ sinh thái tꢋ nhiên là tiꢉn tꢑi tꢥ lꢌ P/R = 1 (P: sꢔc sꢆn xuꢅt; R: sꢋ hô
hꢅp). Cơ chꢉ này không có lꢙi cho con ngưꢂi, vì con ngưꢂi cꢜn tꢐo ra năng lưꢙng cꢜn thiꢉt
cho mình bꢢng cách tꢐo ra hꢌ sinh thái có P/R > 1. Do vꢊy, con ngưꢂi thưꢂng tꢐo ra các hꢌ
sinh thái nhân tꢐo (ñꢎng cꢩ chăn nuôi, ñꢅt trꢎng lương thꢋc thꢋc phꢝm). Các hꢌ sinh thái này
thưꢂng kém ꢛn ñꢍnh. ðꢁ duy trì các hꢌ sinh thái nhân tꢐo, con ngưꢂi phꢆi bꢛ sung thêm năng
lưꢙng dưꢑi dꢐng sꢔc lao ñꢃng, xăng dꢜu, phân bón.
Ngoài ra, con ngưꢂi tác ñꢃng vào cân bꢢng sinh thái thông qua viꢌc:
•
•
•
•
•
Săn bꢕn, ñánh bꢕt quá mꢔc.
Săn bꢕt các loài ñꢃng vꢊt quý hiꢉm như hꢛ, tê giác, voi,....
Chꢟt phá rꢓng tꢋ nhiên lꢅy gꢪ, làm mꢅt nơi cư trú cꢒa ñꢃng thꢋc vꢊt.
Lai tꢐo các loài sinh vꢊt mꢑi làm thay ñꢛi cân bꢢng sinh thái tꢋ nhiên.
ðưa vào các hꢌ sinh thái tꢋ nhiên các hꢙp chꢅt nhân tꢐo mà sinh vꢊt không có khꢆ
năng phân huꢥ.
Tác ñꢝng vào các chu trình sinh ñꢟa hoá
Con ngưꢂi sꢘ dꢖng năng lưꢙng hoá thꢐch, tꢐo thêm mꢃt lưꢙng lꢑn khí CO2, SO2,...
Mꢪi năm con ngưꢂi tꢐo thêm 550 tꢥ tꢅn CO2 do ñꢏt các loꢐi nhiên liꢌu hoá thꢐch ñang làm
thay ñꢛi cân bꢢng sinh thái tꢋ nhiên cꢒa trái ñꢅt, dꢫn tꢑi viꢌc thay ñꢛi chꢅt lưꢙng và quan hꢌ
cꢒa các thành phꢜn môi trưꢂng tꢋ nhiên. ðꢎng thꢂi, các hoꢐt ñꢃng cꢒa con ngưꢂi trên trái ñꢅt
ngăn cꢆn chu trình tuꢜn hoàn nưꢑc, ví dꢖ ñꢕp ñꢊp, xây nhà máy thuꢥ ñiꢌn, phá rꢓng ñꢜu
nguꢎn,... Viꢌc này có thꢁ gây ra úng ngꢊp hoꢟc khô hꢐn nhiꢞu khu vꢋc, thay ñꢛi ñiꢞu kiꢌn
sꢏng bình thưꢂng cꢒa các sinh vꢊt nưꢑc,...
Tác ñꢝng vào các ñiꢈu kiꢇn môi trưꢄng cꢌa hꢇ sinh thái
Con ngưꢂi tác ñꢃng vào các ñiꢞu kiꢌn môi trưꢂng cꢒa hꢌ sinh thái tꢋ nhiên bꢢng cách
thay ñꢛi hoꢟc cꢆi tꢐo chúng như:
•
•
•
Chuyꢁn ñꢅt rꢓng thành ñꢅt nông nghiꢌp làm mꢅt ñi nhiꢞu loꢐi ñꢃng, thꢋc vꢊt quý hiꢉm,
tăng xói mòn ñꢅt, thay ñꢛi khꢆ năng ñiꢞu hoà nưꢑc,...
Cꢆi tꢐo ñꢜm lꢜy thành ñꢅt canh tác làm mꢅt ñi các vùng ñꢅt ngꢊp nưꢑc có tꢜm quan
trꢚng ñꢏi vꢑi môi trưꢂng sꢏng cꢒa nhiꢞu loài sinh vꢊt và con ngưꢂi.
Chuyꢁn ñꢅt rꢓng, ñꢅt nông nghiꢌp thành các khu công nghiꢌp, khu ñô thꢍ, tꢐo nên sꢋ
mꢅt cân bꢢng sinh thái khu vꢋc và ô nhiꢗm cꢖc bꢃ.
•
Gây ô nhiꢗm môi trưꢂng ꢈ nhiꢞu dꢐng hoꢐt ñꢃng kinh tꢉ xã hꢃi khác nhau.
12
Khoa Môi trưꢀng
Bài giꢁng Khoa hꢂc Môi trꢀꢁng – 2011
CHƯƠNG 3. TÀI NGUYÊN THIÊN NHIÊN
3.1. Khái niꢇm và phân loꢢi tài nguyên
3.1.1. Khái niꢍm tài nguyên
-
Tài nguyên là tꢅt cꢆ các dꢐng vꢊt chꢅt, tri thꢔc, thông tin ñưꢙc con ngưꢂi sꢘ dꢖng ñꢁ tꢐo ra
cꢒa cꢆi vꢊt chꢅt hay tꢐo ra giá trꢍ sꢘ dꢖng mꢑi.
-
Theo quan hꢌ vꢑi con ngưꢂi, tài nguyên có thꢁ chia làm 2 loꢐi: tài nguyên thiên nhiên và
tài nguyên xã hꢀi
3.1.2. Phân loꢑi tài nguyên thiên nhiên (Hình 3.1)
-
-
-
Tài nguyên vĩnh cꢞu: tài nguyên có liên quan trꢋc tiꢉp hay gián tiꢉp ñꢉn năng lưꢙng mꢟt
trꢂi (trꢋc tiꢉp: chiꢉu sáng trꢋc tiꢉp; gián tiꢉp: gió, sóng biꢁn, thuꢥ triꢞu,...)
Tài nguyên tái tꢇo: loꢐi tài nguyên có thꢁ tꢋ duy trì, tꢋ bꢛ sung liên tꢖc khi ñưꢙc quꢆn lý
hꢙp lý. Ví dꢖ: tài nguyên sinh vꢊt (ñꢃng thꢋc vꢊt), tài nguyên nưꢑc, ñꢅt.
Tài nguyên không tái tꢇo: dꢐng tài nguyên bꢍ biꢉn ñꢛi hay mꢅt ñi sau quá trình sꢘ dꢖng. Ví
dꢖ: tài nguyên khoáng sꢆn, nhiên liꢌu hóa thꢐch, tài nguyên di truyꢞn (gen).
Theo bꢆn chꢅt tꢋ nhiên, tài nguyên ñưꢙc phân loꢐi: tài nguyên ñꢅt, tài nguyên nưꢑc, tài
nguyên khoáng sꢆn, tài nguyên rꢓng, tài nguyên biꢁn,....
Tài nguyên thiên nhiên
Tài nguyên
vĩnh cꢘu
Tài nguyên
không tái tꢐo
Tài nguyên
tái tꢐo
Năng
lưꢙng Mꢟt
trꢂi
Gió, sóng
biꢁn, thꢒy
triꢞu,..
Khoáng
sꢆn
Nhiên
liꢌu hóa
thꢐch
Gen (di
truyꢞn)
Sinh vꢊt
ðꢅt
Nưꢑc
Hình 3.1. Sơ ñꢎ phân loꢐi tài nguyên thiên nhiên
3.2. Tài nguyên rꢣng
3.2.1. Vai trò cꢇa rꢖng
ꢦ Vꢑ mꢢt sinh thái:
+ ðiꢑu hoà khí hꢄu: Rꢓng ꢆnh hưꢈng ñꢉn nhiꢌt ñꢃ, ñꢃ ꢝm không khí, thành phꢜn khí quyꢁn và
có ý nghĩa ñiꢞu hoà khí hꢊu. Rꢓng cũng góp phꢜn làm giꢆm tiꢉng ꢎn. Rꢓng có ý nghĩa ñꢟc biꢌt
quan trꢚng làm cân bꢢng lưꢙng O2 và CO2 trong khí quyꢁn.
+ ða dꢇng, nguꢕn gen: Rꢓng là hꢌ sinh thái có ñꢃ ña dꢐng sinh hꢚc cao nhꢅt ꢈ trên cꢐn, nhꢅt là
rꢓng ꢝm nhiꢌt ñꢑi. Là nơi cư trú cꢒa hàng triꢌu loài ñꢃng vꢊt và vi sinh vꢊt, rꢓng ñưꢙc xem là
ngân hàng gen khꢛng lꢎ, lưu trꢇ các loꢐi gen quí.
ꢦ Vꢑ bꢈo vꢆ môi trưꢃng:
+ Hꢙp thꢅ CO2: Rꢓng là “lá phꢛi xanh” hꢅp thꢖ CO2, tái sinh oxy, ñiꢞu hòa khí hꢊu cho khu
vꢋc.Trung bình mꢃt ha rꢓng tꢐo nên 16 tꢅn oxy/năm,.
+ Bꢈo vꢆ nguꢕn nưꢂc, chꢋng xói mòn: Thꢆm thꢋc vꢊt có chꢔc năng quan trꢚng trong viꢌc ngăn
cꢆn mꢃt phꢜn nưꢑc mưa rơi xuꢏng ñꢅt và có vai trò phân phꢏi lꢐi lưꢙng nưꢑc này. Rꢓng làm
tăng khꢆ năng thꢅm và giꢇ nưꢑc cꢒa ñꢅt, hꢐn chꢉ dòng chꢆy trên mꢟt. Tꢜng thꢆm mꢖc rꢓng có
khꢆ năng giꢇ lꢐi lưꢙng nưꢑc bꢢng 100 ꢤ 900% trꢚng lưꢙng cꢒa nó. Tán rꢓng có khꢆ năng giꢆm
13
Khoa Môi trưꢀng
Bài giꢁng Khoa hꢂc Môi trꢀꢁng – 2011
sꢔc công phá cꢒa nưꢑc mưa ñꢏi vꢑi lꢑp ñꢅt bꢞ mꢟt. Lưꢙng ñꢅt xói mòn vùng ñꢅt có rꢓng chꢧ
bꢢng 10% vùng ñꢅt không có rꢓng,
+ Thꢈm mꢅc rꢠng là kho chꢎa các chꢙt dinh dưꢝng khoáng, mùn và ꢆnh hưꢈng lꢑn ñꢉn ñꢃ phì
nhiêu cꢒa ñꢅt. ðây cũng là nơi cư trú và cung cꢅp chꢅt dinh dưꢨng cho vi sinh vꢊt, nhiꢞu loꢐi
côn trùng và ñꢃng vꢊt ñꢅt, tꢐo môi trưꢂng thuꢊn lꢙi cho ñꢃng vꢊt và vi sinh vꢊt ñꢅt phát triꢁn và
có ꢆnh hưꢈng ñꢉn các quá trình xꢆy ra trong ñꢅt.
ꢦ Vꢑ cung cꢙp tài nguyên:
+ Lương thꢊc, thꢊc phꢜm: Năng suꢅt trung bình cꢒa rꢓng trên thꢉ giꢑi ñꢐt 5 tꢅn chꢅt
khô/ha/năm, ñáp ꢔng 2 ꢤ 3% nhu cꢜu lương thꢋc, thꢋc phꢝm cho con ngưꢂi
+ Nguyên liꢆu: Rꢓng là nguꢎn cung cꢅp gꢪ, chꢅt ñꢏt, nguyên vꢊt liꢌu cho công nghiꢌp...
+ Cung cꢙp dưꢟc liꢆu: nhiꢞu loài thꢋc vꢊt, ñꢃng vꢊt rꢓng là các loꢐi thuꢏc chꢇa bꢌnh
Căn cꢔ vai trò cꢒa rꢓng, ngưꢂi ta phân biꢌt:
ꢁ
ꢁ
ꢁ
Rꢠng phòng hꢀ → bꢆo vꢌ nguꢎn nưꢑc, ñꢅt, ñiꢞu hòa khí hꢊu, bꢆo vꢌ môi trưꢂng
Rꢠng ñꢢc dꢅng → bꢆo tꢎn thiên nhiên, nghiên cꢔu khoa hꢚc, bꢆo vꢌ di tích, ...
Rꢠng sꢈn xuꢙt → khai thác gꢪ, cꢒi, ñꢃng vꢊt,...có thꢁ kꢉt hꢙp mꢖc ñích phòng hꢃ.
Theo ñꢃ giàu nghèo ta phân biꢌt:
•
•
•
Rꢠng giàu: có trꢇ lưꢙng gꢪ trên 150 m3/ha.
Rꢠng trung bình: có trꢇ lương gꢪ tꢓ 80 ꢤ150 m3/ha.
Rꢠng nghèo: có trꢇ lưꢙng gꢪ dưꢑi 80 m3/ha.
3.2.2. Tài nguyên rꢖng trên thꢀ giꢋi
-
-
-
Tài nguyên rꢓng trên thꢉ giꢑi ngày càng bꢍ thu hꢄp: diꢌn tích rꢓng tꢓ 60 triꢌu km2 (ñꢜu thꢉ
kꢥ XX) → 44,05 triꢌu km2 (1958) → 37,37 triꢌu km2 (1973) → 23 triꢌu km2 (1995). Diꢌn
tích rꢓng bình quân ñꢜu ngưꢂi trên thꢉ giꢑi là 0,6 ha/ngưꢂi. Tuy nhiên có sꢋ sai khác lꢑn
giꢇa các quꢏc gia. Trong giai ñoꢐn tꢓ 2000ꢤ2010, mꢪi năm có 52.000 km2 rꢓng biꢉn mꢅt
so vꢑi mꢔc 83.000 km2 rꢓng bꢍ chꢟt phá trong thꢊp niên trưꢑc ñó
Rꢓng bꢍ thu hꢄp chꢒ yꢉu ñꢁ lꢅy ñꢅt trꢎng trꢚt và chăn nuôi. Tꢏc ñꢃ mꢅt rꢓng trung bình
cꢒa thꢉ giꢑi là 15~20 triꢌu ha/năm, trong ñó rꢓng nhiꢌt ñꢑi suy giꢆm nhanh nhꢅt. Năm
1990 Châu Phi và Mꢡ La tinh chꢧ còn lꢐi 75% diꢌn tích rꢓng nhiꢌt ñꢑi ban ñꢜu; Châu Á
chꢧ còn 40%. Uꢑc tính ñꢉn 2010, rꢓng nhiꢌt ñꢑi chꢧ còn 20~25% diꢌn tích ban ñꢜu ꢈ mꢃt
sꢏ nưꢑc Châu Phi, Mꢡ La tinh và ðông Nam Á.
Các nguyên nhân mꢅt rꢓng:
+ Chꢟt phá rꢓng ñꢁ lꢅy ñꢅt canh tác, lꢅy gꢪ cꢒi,....
+ Ô nhiꢗm không khí tꢐo nên nhꢇng trꢊn mưa acid làm hꢒy diꢌt nhiꢞu khu rꢓng
+ Hiꢌu ꢔng nhà kính làm cho trái ñꢅt nóng lên và nưꢑc biꢁn dâng cao
+ Bom ñꢐn và chꢅt ñꢃc chiꢉn tranh tàn phá rꢓng.
3.2.3. Tài nguyên rꢖng ꢓ Viꢍt Nam
-
-
-
ꢠ nưꢑc ta, năm 1943 có 13,3 triꢌu ha rꢓng (ñꢃ che phꢒ 43,8%); ñꢉn nhꢇng năm ñꢜu thꢊp
niên 1990 giꢆm xuꢏng còn 7,8 ~ 8,5 triꢌu ha (ñꢃ che phꢒ 23,6% ~ 23,8%); ñꢟc biꢌt ñꢃ che
phꢒ rꢓng phòng hꢃ chꢧ còn 20% tꢔc là ñã ꢈ dưꢑi mꢔc báo ñꢃng (30%). Tꢏc ñꢃ mꢅt rꢓng là
120.000 ~ 150.000 ha/năm.
Trên nhiꢞu vùng trưꢑc ñây là rꢓng bꢐt ngàn thì nay chꢧ còn là ñꢎi trꢚc, diꢌn tích rꢓng còn lꢐi
rꢅt ít, như vùng Tây Bꢕc chꢧ còn 2,4 triꢌu ha; Tây Nguyên chꢧ còn 2,3 triꢌu ha. Rꢓng ngꢊp
mꢟn trưꢑc năm 1945 phꢒ mꢃt diꢌn tích 400.000 ngàn ha nay chꢧ còn gꢜn mꢃt nꢘa (200.000
ha) chꢒ yꢉu là thꢔ sinh và rꢓng trꢎng.
Nguyên nhân chính cꢒa sꢋ thu hꢄp rꢓng ꢈ nưꢑc ta là do nꢐn du canh, du cư, phá rꢓng ñꢏt
rꢫy làm nông nghiꢌp, trꢎng cây xuꢅt khꢝu, lꢅy gꢪ cꢒi, mꢈ mang ñô thꢍ, làm giao thông,
khai thác mꢩ....Hꢊu quꢆ cꢒa chiꢉn tranh hóa hꢚc do Mꢡ thꢋc hiꢌn ꢈ Viꢌt Nam trong thꢂi
14
Khoa Môi trưꢀng
Bài giꢁng Khoa hꢂc Môi trꢀꢁng – 2011
gian qua ñꢁ lꢐi cho rꢓng là không nhꢩ (trong chiꢉn tranh, quân ñꢃi Mꢡ ñã rꢆi xuꢏng miꢞn
Nam hơn 80 triꢌu lít thuꢏc diꢌt cꢩ 2,4ꢤD và 2,4,5ꢤT có lꢫn dioxin). Sꢔc ép dân sꢏ và nhu
cꢜu vꢞ ñꢂi sꢏng, vꢞ lương thꢋc và thꢋc phꢝm, năng lưꢙng, gꢪ dân dꢖng...ñang là mꢏi ñe
doꢐ ñꢏi vꢑi rꢓng còn lꢐi ꢈ nưꢑc ta.
-
-
Tꢓ nhꢇng năm cuꢏi thꢊp niên 90, diꢌn tích và ñꢃ che phꢒ có phꢜn tăng lên nhꢂ các chương
trình trꢎng rꢓng, chăm sóc rꢓng, khoanh nuôi tái sinh... Dꢋ án trꢎng mꢑi 5 triꢌu ha rꢓng
ñưꢙc Quꢏc hꢃi phê chuꢝn, coi trꢚng viꢌc bꢆo vꢌ rꢓng hiꢌn có và trꢎng mꢑi rꢓng nâng ñꢃ
che phꢒ rꢓng lên 43% vào năm 2010. ðꢃ che phꢒ rꢓng qua các năm là 28,2% (1995), tăng
lên 28,8% (1998), 33% (2000), 36,1% (2003), 36,7% (2005) và 40 % (năm 2009).
Các vꢅn ñꢞ bꢆo vꢌ và phát triꢁn tài nguyên rꢓng Viꢌt Nam ñưꢙc trình bày trong Luꢄt bꢈo
vꢆ và phát triꢌn rꢠng năm 1991 và các qui ñꢍnh khác cꢒa nhà nưꢑc, bao gꢎm mꢃt sꢏ nꢃi
dung sau:
•
•
•
Trꢎng rꢓng, phꢒ xanh ñꢅt trꢏng ñꢎi trꢚc.
Bꢆo vꢌ rꢓng phòng hꢃ, các vưꢂn quꢏc gia và các khu dꢋ trꢇ tꢋ nhiên
Khai thác hꢙp lý rꢓng sꢆn xuꢅt, hꢐn chꢉ khai hoang chuyꢁn rꢓng thành ñꢅt nông
nghiꢌp, hꢐn chꢉ di dân tꢋ do.
•
ðóng cꢘa rꢓng tꢋ nhiên.
3.3. Tài nguyên ñꢕt
3.3.1. ðꢕc ñiꢐm cꢇa tài nguyên ñꢗt
-
ðꢅt là mꢃt hꢙp phꢜn tꢋ nhiên ñưꢙc hình thành dưꢑi tác ñꢃng tꢛng hꢙp cꢒa năm yꢉu tꢏ ñá
mꢄ, khí hꢊu, ñꢍa hình, sinh vꢊt và thꢂi gian (theo ðacutraev).
-
Trên quan ñiꢁm sinh thái, ñꢅt không phꢆi là mꢃt khꢏi vꢊt chꢅt trơ mà là mꢃt hꢌ thꢏng cân
bꢢng cꢒa mꢃt tꢛng thꢁ gꢎm các thꢁ khoáng nghiꢞn vꢖn, các chꢅt hꢇu cơ và nhꢇng sinh vꢊt
ñꢅt. Thành phꢜn vꢊt chꢅt cꢒa ñꢅt gꢎm: các hꢐt khoáng (40ꢤ45%), các chꢅt mùn hꢇu cơ
(~5%), không khí (20ꢤ25%) và nưꢑc (25ꢤ35%).
-
ðꢅt ñưꢙc con ngưꢂi sꢘ dꢖng vào 2 nhóm mꢖc ñích cơ bꢆn: xây dꢋng nhà ꢈ, công trình và
sꢆn xuꢅt nông lâm nghiꢌp. Có thꢁ nêu lên các chꢔc năng cơ bꢆn cꢒa ñꢅt:
• Là môi trưꢂng (ñꢍa bàn) ñꢁ con ngưꢂi và sinh vꢊt trên cꢐn sinh trưꢈng và phát triꢁn.
• Là ñꢍa bàn ñꢁ cho các quá trình biꢉn ñꢛi và phân hꢒy các phꢉ thꢆi.
• Là nơi cư trú cho các ñꢃng vꢊt và thꢋc vꢊt ñꢅt.
• Là ñꢍa bàn cho các công trình xây dꢋng.
• Lꢚc và cung cꢅp nguꢎn nưꢑc cho con ngưꢂi
3.3.2. Tài nguyên ñꢗt trên thꢀ giꢋi
-
Theo UNEP (1980), diꢌn tích phꢜn ñꢅt liꢞn cꢒa các lꢖc ñꢍa là 14.777 triꢌu ha gꢎm 1.527
triꢌu ha ñꢅt ñóng băng, 13.251 triꢌu ha ñꢅt không phꢒ băng; trong sꢏ này có 12% là ñꢅt
canh tác, 24% là ñꢎng cꢩ chăn nuôi gia súc, 32% là diꢌn tích rꢓng và ñꢅt rꢓng; 32% còn
lꢐi là ñꢅt cư trú, ñꢜm lꢜy,...
-
-
Diꢌn tích ñꢅt có khꢆ năng canh tác ñưꢙc khoꢆng 3.200 triꢌu ha, hiꢌn mꢑi khai thác 1.500
ha (tꢔc chꢧ <50%). Trong diꢌn tích ñꢅt canh tác, ñꢅt cho năng suꢅt cao chiꢉm 14%, năng
suꢅt trung bình ꢤ 28% và năng suꢅt thꢅp ꢤ 58%.
Vꢞ mꢟt sꢘ dꢖng ñꢅt, hàng năm tꢥ lꢌ diꢌn tích ñꢅt ñai trên ñꢜu ngưꢂi bꢍ thu hꢄp nhanh
chóng do dân sꢏ gia tăng và quá trình ñô thꢍ hóaꢤcông nghiꢌp hóa ⇒ nhu cꢜu ñꢅt cho xây
dꢋng nhà ꢈ, công trình tăng. Ưꢑc tính tꢓ 1961 – 1983 tꢛng diꢌn tích ñꢅt canh tác tăng 0,08
tꢥ ha nhưng tꢥ lꢌ ñꢜu ngưꢂi giꢆm tꢓ 0,45 còn 0,31 ha/ngưꢂi
-
Vꢞ chꢅt lưꢙng, tài nguyên ñꢅt thꢉ giꢑi ngày càng bꢍ suy thoái vꢑi các biꢁu hiꢌn:
•
Nhiꢗm mꢟn, nhiꢗm phèn, chua hóa
Xói mòn, bꢐc màu, rꢘa trôi
Khoa Môi trưꢀng
•
15
Bài giꢁng Khoa hꢂc Môi trꢀꢁng – 2011
•
•
Ô nhiꢗm hóa chꢅt
Bꢍ hoang mꢐc hóa
-
Các nguyên nhân dꢫn ñꢉn suy thoái tài nguyên ñꢅt:
•
•
•
•
Thꢆm thꢋc vꢊt che phꢒ bꢍ phá hoꢐi (chꢟt phá, cháy rꢓng, hꢒy diꢌt,....)
Khí hꢊu, thꢂi tiꢉt thay ñꢛi (ví dꢖ hiꢌu ꢔng nhà kính làm tăng mꢔc nưꢑc biꢁn)
Ô nhiꢗm do sinh hoꢐt và sꢆn xuꢅt (nưꢑc thꢆi, khí thꢆi, chꢅt thꢆi nguy hiꢁm)
Canh tác không bꢞn vꢇng (sꢘ dꢖng nhiꢞu phân bón hóa hꢚc, thuꢏc trꢓ sâu,...)
3.3.3. Tài nguyên ñꢗt ꢓ nưꢋc ta
-
ꢠ nưꢑc ta, diꢌn tích ñꢅt tꢋ nhiên có khoꢆng 33,105 triꢌu ha (thꢏng kê năm 2009), xꢉp thꢔ
58/200 nưꢑc, trong ñó 31,1 triꢌu ha phꢜn ñꢅt liꢞn (chiꢉm 94,5% diꢌn tích tꢋ nhiên) và 1,3
triꢌu ha diꢌn tích sông suꢏi và núi ñá (chiꢉm 4,16%). Tꢥ lꢌ ñꢅt ñưꢙc sꢘ dꢖng như ꢈ bꢆng
3.1.
Bꢊng 3.1. Sꢋ liꢆu thꢋng kê sꢧ dꢅng ñꢙt năm 1997, năm 2001 và năm 2010 (ñơn vꢚ: ha)
Mꢖc ñích sꢘ dꢖng
Nông nghiꢌp
Năm 1997
8.267.822
11.520.527
1.335.872
11.327.772
Năm 2001
9.345.346
11.575.429
1.532.843
10.027.265
Năm 2010
10.117.893
15.249.025
1.794.479
3.323.512
Lâm nghiꢌp
ðꢅt chuyên dùng
ðꢅt chưa sꢘ dꢖng
(Nguꢕn: Báo cáo hiꢆn trꢇng MTVN, 2002, 2010)
-
Bình quân ñꢅt tꢋ nhiên theo ñꢜu ngưꢂi rꢅt thꢅp: 0,444 ha/ngưꢂi (2001), bꢢng 1/6 mꢔc bình
quân cꢒa thꢉ giꢑi. Bình quân diꢌn tích nông nghiꢌp chꢧ khoꢆng 0,12 ha/ngưꢂi. Năm 2005,
diꢌn tích bình quân 0,3ꢤ0,5 ha/ngưꢂi ñꢔng thꢔ 203 /218 nưꢑc trên thꢉ giꢑi và diꢌn tích
ñꢅt bình quân nông nghiꢌp 0,11 ha/ngưꢂi. Diꢌn tích ñꢅt nông nghiꢌp giꢆm mꢐnh do ñô thꢍ
hóa
-
-
Viꢌt nam có 13 nhóm ñꢅt chính và chia làm 31 loꢐi. Các loꢐi ñꢅt ñưꢙc sꢘ dꢖng chꢒ yꢉu
trong nông nghiꢌp là ñꢅt phù sa, ñꢅt xám bꢐc màu, ñꢅt ñr vàng, ñꢅt cát biꢁn, ñꢅt mꢟn và
ñꢅt phèn
Do ñiꢞu kiꢌn tꢋ nhiên nhiꢌt ñꢑi ꢝm cꢒa Viꢌt Nam, cùng vꢑi sꢋ gia tăng dân sꢏ mꢐnh và kꢡ
thuꢊt canh tác lꢐc hꢊu kéo dài và do hꢊu quꢆ chiꢉn tranh, ñã làm trꢜm trꢚng hơn nhiꢞu vꢅn
ñꢞ vꢞ môi trưꢂng ñꢅt. Các loꢐi hình thoái hóa môi trưꢂng ñꢅt ꢈ Viꢌt Nam thꢁ hiꢌn rꢅt phꢔc
tꢐp và ña dꢐng:
•
Rꢘa trôi, xói mòn, suy kiꢌt dinh dưꢨng ñꢅt, hoang hoá và khô hꢐn, cơ cꢅu cây trꢎng
nghèo nàn, ñꢅt mꢅt khꢆ năng sꢆn xuꢅt ꢈ trung du, miꢞn núi.
•
•
•
•
Mꢟn hóa, phèn hoá: tꢊp trung chꢒ yꢉu ꢈ ñꢎng bꢢng sông Hꢎng, sông Cꢘu Long
Bꢐc màu do di chuyꢁn cát: ꢈ ñꢎng bꢢng ven biꢁn miꢞn Trung.
Ngꢊp úng, ngꢊp lũ, lꢜy hóa:
Ô nhiꢗm môi trưꢂng ñꢅt:
-
Nguyên nhân cꢒa vꢅn ñꢞ suy thoái ñꢅt do:
•
•
•
Biꢉn ñꢛi khí hꢊu và thiên tai (lưꢙng mưa, hꢐn hán,..)
Phương thꢔc canh tác nương rꢫy lꢐc hꢊu cꢒa các dân tꢃc vùng núi.
Tình trꢐng khai thác không hꢙp lý, chꢟt phá, ñꢏt rꢓng bꢓa bãi, sꢔc ép tăng dân sꢏ và
các chính sách quꢆn lý không hꢙp lý.
•
•
Viꢌc khai hoang chuyꢁn dân miꢞn xuôi lên trung du, miꢞn núi chưa ñưꢙc chuꢝn bꢍ tꢏt
vꢞ quy hoꢐch, kꢉ hoꢐc và ñꢜu tư, di dân tꢋ do.
Thꢆi các chꢅt thꢆi không qua xꢘ lý vào ñꢅt.
16
Khoa Môi trưꢀng
Bài giꢁng Khoa hꢂc Môi trꢀꢁng – 2011
3.3.4. Chiꢀn lưꢘc bꢊo vꢍ ñꢗt cho cuꢂc sꢃng bꢎn vꢅng
-
-
-
-
-
-
Bꢆo vꢌ nhꢇng vùng ñꢅt tꢏt nhꢅt cho nông nghiꢌp
Cꢆi thiꢌn viꢌc bꢆo vꢌ ñꢅt và nưꢑc
Giꢆm nhꢄ tác ñꢃng cꢒa viꢌc trꢎng trꢚt lên ñꢅt ñã bꢐc màu
Khuyꢉn khích nhꢇng phương thꢔc sꢆn xuꢅt kꢉt hꢙp vꢑi chăn nuôi
Hꢐn chꢉ sꢘ dꢖng hóa chꢅt trong nông nghiꢌp
ðꢝy mꢐnh biꢌn pháp phòng trꢓ sâu bꢌnh tꢛng hꢙp (IPM)
3.4. Tài nguyên nưꢎc
3.4.1. Vai trò, ñꢕc ñiꢐm tài nguyên nưꢋc
-
Vai trò: nưꢑc là tài nguyên quan trꢚng nhꢅt cꢒa loài ngưꢂi và sinh vꢊt:
+
Trong tꢋ nhiên, nưꢑc không ngꢓng vꢊn ñꢃng và chuyꢁn ñꢛi trꢐng thái tꢐo nên chu trình
nưꢑc, thông qua ñó nưꢑc thông qua tham gia vào thành phꢜn cꢅu trúc sinh quyꢁn, ñꢎng
thꢂi ñiꢞu hòa các yꢉu tꢏ cꢒa khí hꢊu, ñꢅt ñai và sinh vꢊt.
+
+
Nưꢑc cꢜn cho nhu cꢜu sꢏng cꢒa mꢚi cơ thꢁ và chiꢉm tꢑi 80 ꢤ 90% trꢚng lưꢙng sinh vꢊt
sꢏng trong môi trưꢂng nưꢑc và 60ꢤ70% trꢚng lưꢙng cơ thꢁ con ngưꢂi.
Nưꢑc ñáp ꢔng các yêu cꢜu ña dꢐng cꢒa con ngưꢂi: tưꢑi tiêu cho nông nghiꢌp, sꢆn xuꢅt
công nghiꢌp, tꢐo ra ñiꢌn năng và tô thêm vꢮ ñꢄp cho cꢆnh quan.
-
ðꢟc ñiꢁm các nguꢎn nưꢑc:
+
Nguꢕn nưꢂc mưa: phân bꢏ không ñꢞu trên Trái ñꢅt, nhìn chung là nguꢎn nưꢑc tương
ñꢏi sꢐch, ñáp ꢔng ñưꢙc các tiêu chuꢝn dùng nưꢑc.
+
+
Nguꢕn nưꢂc mꢢt: có mꢟt thoáng tiꢉp xúc vꢑi không khí và thưꢂng xuyên ñưꢙc bꢛ sung
bꢈi nưꢑc mꢟt, nưꢑc ngꢜm tꢜng nông và nưꢑc thꢆi tꢓ khu dân cư.
Nguꢕn nưꢂc ngꢍm: tꢎn tꢐi trong các khoꢆng trꢏng dưꢑi ñꢅt, trong các khe nꢔt, các mao
quꢆn, thꢅm trong các lꢑp ñꢅt ñá,...và có thꢁ tꢊp trung thành tꢓng bꢁ, bꢎn, dòng chꢆy
dưꢑi lòng ñꢅt.
3.4.2. Tài nguyên nưꢋc trên thꢀ giꢋi
-
Hơn 70% diꢌn tích cꢒa Trái ðꢅt ñưꢙc bao phꢒ bꢈi nưꢑc. Tꢛng lưꢙng nưꢑc trên Trái ðꢅt
ưꢑc khoꢆng 1,385 tꢧ km³, trong ñó khoꢆng 97% là nưꢑc mꢟn trong các ñꢐi dương, phꢜn
còn lꢐi khoꢆng 3%, là nưꢑc ngꢚt. Tuy nhiên, ña phꢜn nưꢑc ngꢚt này tꢎn tꢐi chꢒ yꢉu dưꢑi
dꢐng băng tuyꢉt (68,7%), chꢧ có 0,3% là nưꢑc ngꢚt bꢞ mꢟt; mà trong nưꢑc bꢞ mꢟt ñó nưꢑc
sôngꢤhꢎ chiꢉm khoꢆng 90% (xem hình 3.1).
ꢀ
Vꢄy chꢥ không ñꢒn 0.01% tꢓng lưꢟng nưꢂc trên Trái ñꢙt là sꢨn cho con ngưꢃi có thꢌ sꢧ
dꢅng làm nưꢂc ăn uꢋng sinh hoꢇt.
-
Dân sꢏ tăng nhanh, kinh tꢉ phát triꢁn thì nhu cꢜu vꢞ nưꢑc rꢅt lꢑn và tác ñꢃng cꢒa con ngưꢂi
vào chꢅt và lưꢙng cꢒa nguꢎn nưꢑc càng mꢐnh.
Hình 3.1. Phân bꢋ các nguꢕn nưꢂc tꢊ nhiên trên thꢒ giꢂi
17
Khoa Môi trưꢀng
Bài giꢁng Khoa hꢂc Môi trꢀꢁng – 2011
-
Các vꢅn ñꢞ vꢞ tài nguyên nưꢑc toàn cꢜu:
Phân bꢋ tài nguyên nưꢂc không ñꢑu giꢞa các vùng, các quꢋc gia → do lưꢙng mưa trên
trái ñꢅt phân bꢏ không ñꢞu, phꢖ thuꢃc vào ñꢍa hình và khí hꢊu (hoang mꢐc: < 120 mm, khí
+
hꢊu khô 120ꢤ250 mm, khí hꢊu khô vꢓa 250ꢤ500 mm, khí hꢊu ꢝm vꢓa 500ꢤ1000 mm, khí
hꢊu ꢝm 1000ꢤ2000 mm, khí hꢊu rꢅt ꢝm > 2000 mm).
Nguy cơ thiꢒu nưꢂc do khai thác ngày càng nhiꢑu tài nguyên nưꢂc phꢅc vꢅ cho sinh hoꢇt
và sꢈn xuꢙt. Trong vòng 70 năm qua, lưꢙng sꢘ dꢖng toàn cꢜu tăng 6 lꢜn; lưꢙng nưꢑc
+
ngꢜm khai thác năm 1980 gꢅp 30 lꢜn năm 1960. Hiꢌn tưꢙng thiꢉu nưꢑc ñã xꢆy ra ꢈ nhiꢞu
vùng rꢃng lꢑn (Trung ðông, Châu Phi). Do chꢟt phá rꢓng mà nguꢎn nưꢑc ngꢚt ꢈ nꢃi ñꢍa
ñã bꢍ suy giꢆm nhanh chóng, nhiꢞu dòng sông vào mùa mưa ñã trꢈ nên không có nưꢑc.
Nguy cơ thiꢒu nưꢂc sꢇch do ô nhiꢉm nưꢂc. Nhiꢞu con sông, ao hꢎ, nguꢎn nưꢑc ngꢜm ñã
bꢍ ô nhiꢗm do chꢅt thꢆi tꢓ sinh hoꢐt, sꢆn xuꢅt công nghiꢌp, nông nghiꢌp.
+
Trưꢑc ngưꢨng cꢘa khꢒng hoꢆng nưꢑc toàn cꢜu (sꢏ lưꢙng nưꢑc cꢜn cung cꢅp ñã không
ñꢒ khi dân sꢏ tăng, chꢅt lưꢙng nưꢑc lꢐi xꢅu ñi do ô nhiꢗm), năm 1980, Liên Hꢙp Quꢏc
+
ñã khꢈi xưꢑng “Thꢄp kꢡ quꢋc tꢒ vꢑ cung cꢙp nưꢂc uꢋng và vꢆ sinh 1980ꢦ1990” vꢑi mꢖc
ñích tꢑi năm 1990 ñꢆm bꢆo cho tꢅt cꢆ mꢚi ngưꢂi ñưꢙc cung cꢅp nưꢑc sꢐch. Thꢉ giꢑi ñã
chi 300 tꢥ USD cho chương trình cung cꢅp nưꢑc sꢐch. Mꢃt trong các mꢖc tiêu phát triꢁn
thiên niên kꢥ (MDGs) là giꢆm ½ tꢥ lꢌ sꢏ ngưꢂi thiꢉu nưꢑc uꢏng an toàn vào năm 2015.
LHQ phát ñꢃng thꢊp kꢥ “Nưꢂc cho cuꢀc sꢋng” (2005ꢤ2015). Ưꢑc tính phꢆi cꢜn 11,3 tꢥ
USD/năm.
3.4.3. Tài nguyên nưꢋc ꢓ Viꢍt Nam
-
Viꢌt Nam có tài nguyên nưꢑc khá phong phú, chiꢉm 2% tꢛng lưꢙng dòng chꢆy cꢒa các
sông trên thꢉ giꢑi
+
Nưꢋc mꢕt. Do lưꢙng mưa ꢈ nưꢑc ta vào loꢐi cao (2.000mm/năm; gꢅp 2,6 lꢜn lưꢙng
mưa trung bình vùng lꢖc ñꢍa trên thꢉ giꢑi) ñã tꢐo nên mꢃt mꢐng dày ñꢟc sông suꢏi.
Tꢛng lưꢙng dòng chꢆy hꢢng năm trên các sông suꢏi Viꢌt Nam khoꢆng 853 km3, trong
ñó tꢛng lưꢙng dòng chꢆy phát sinh trên lãnh thꢛ Viꢌt Nam là 317 km3/năm (37% tꢛng
lưꢙng dòng chꢆy), phꢜn còn lꢐi sꢆn sinh tꢓ các nưꢑc láng giꢞng (536 km3/năm chiꢉm
63%). Sông Cꢘu Long phꢖ thuꢃc 95% nguꢎn nưꢑc quóc tꢉ, lưu vꢋc sông HꢎngꢤThái
Bình phꢖ thuꢃc 40% lưꢙng nưꢑc tꢓ Trung Quꢏc
+
Nưꢋc ngꢆm. Cùng vꢑi nưꢑc mꢟt, chúng ta còn có nưꢑc ngꢜm vꢑi mꢃt trꢇ lưꢙng ñáng
kꢁ. Theo các tính toán dꢋ báo hiꢌn nay, trꢇ lưꢙng có tiꢞm năng khai thác khoꢆng 60 tꢥ
m3/năm và trꢇ lưꢙng khai thác khoꢆng 5%.
-
Dù trꢇ lưꢙng nưꢑc lꢑn, nhưng do mꢊt ñꢃ dân sꢏ cao, nên bình quân nưꢑc phát sinh trong
lãnh thꢛ vào loꢐi trung bình thꢅp trên thꢉ giꢑi. Theo sꢋ gia tăng dân sꢏ, con sꢏ này cũng
ngày càng giꢆm. Năm 2007, lưꢙng nưꢑc phát sinh trên lãnh thꢛ bình quân là 3.840
m3/ngưꢂi/năm; ưꢑc tính năm 2025 sꢣ chꢧ còn 2.830 m3/ngưꢂi/năm.
-
-
Tꢛng trꢇ lưꢙng khai thác nưꢑc dưꢑi ñꢅt toàn quꢏc ñꢐt 20 triꢌu m3 (năm 2010)
Theo chꢧ tiêu ñánh giá cꢒa IWRA (Hꢃi Tài nguyên nưꢑc quꢏc tꢉ), quꢏc gia nào có lưꢙng
nưꢑc bình quân ñꢜu ngưꢂi dưꢑi 4.000 m3/ngưꢂi/năm là quꢏc gia thiꢉu nưꢑc. Theo khuyꢉn
cáo cꢒa các tꢛ chꢔc vꢞ tài nguyên nưꢑc, ngưꢨng khai thác ñưꢙc phép giꢑi hꢐn trong phꢐm vi 30%
lưꢙng dòng chꢆy, trong khi ñó hꢜu hꢉt các tꢧnh miꢞn Trung và Tây Nguyên ñã và ñang khai thác
trên 50%, ñꢟc biꢌt tꢧnh Ninh Thuꢊn 70ꢤ80%.
-
-
Vꢞ chꢅt lưꢙng nưꢑc cꢒa các sông ngòi nưꢑc ta, dù ñã có xuꢅt hiꢌn các hiꢌn tưꢙng ô nhiꢗm
vꢞ các chꢅt hꢇu cơ, các chꢅt dinh dưꢨng, kim loꢐi nꢟng và hóa chꢅt ñꢃc ꢈ mꢃt vài nơi (chꢒ
yꢉu là hꢐ lưu các sông chꢆy qua ñô thꢍ lꢑn và gꢜn khu công nghiꢌp); song nhìn chung, có
thꢁ thꢩa mãn các nhu cꢜu vꢞ kinh tꢉ, xã hꢃi.
Các vꢅn ñꢞ vꢞ tài nguyên nưꢑc ꢈ nưꢑc ta:
18
Khoa Môi trưꢀng
Bài giꢁng Khoa hꢂc Môi trꢀꢁng – 2011
+
+
+
Tình trꢇng thiꢒu nưꢂc mùa khô, lũ lꢅt mùa mưa ñang xꢆy ra tꢐi nhiꢞu ñꢍa phương vꢑi
mꢔc ñꢃ ngày càng nghiêm trꢚng. Vào mùa lũ, lưꢙng nưꢑc dòng chꢆy chiꢉm tꢑi 80%,
còn mùa khô chꢧ có 20%. Nguyên nhân chính là do rꢓng ñꢜu nguꢎn bꢍ chꢟt phá.
Tình trꢇng cꢇn kiꢆt nguꢕn nưꢂc ngꢍm, xâm nhꢄp mꢢn và ô nhiꢉm nưꢂc ngꢍm ñang
diꢗn ra ꢈ các ñô thꢍ lꢑn và các tꢧnh ñꢎng bꢢng. Nguyên nhân chính là do khai thác quá
mꢔc, thiꢉu quy hoꢐch, nưꢑc thꢆi không xꢘ lý.
Sꢊ ô nhiꢉm nưꢂc mꢢt ñã xuꢅt hiꢌn trên mꢃt sꢏ sông, kênh rꢐch thuꢃc mꢃt sꢏ ñô thꢍ lꢑn
(sông Tô Lꢍch, sông Nhuꢌꢤðáy, sông Thꢍ Vꢆi, sông ðꢎng Nai, Sài Gòn,....) ñꢉn mꢔc
báo ñꢃng. Mꢃt sꢏ hꢎ ao có hiꢌn tưꢙng phú dưꢨng nꢟng, mꢃt sꢏ vùng cꢘa sông có dꢅu
hiꢌu ô nhiꢗm dꢜu, thuꢏc trꢓ sâu, kim loꢐi nꢟng. Nguyên nhân là do nưꢑc thꢆi, chꢅt thꢆi
rꢕn chưa ñưꢙc thu gom, xꢘ lý thích hꢙp.
+
Sꢊ xâm nhꢄp mꢢn vào sông xꢆy ra vꢑi quy mô ngày càng gia tăng (thꢂi gian dài hơn,
lên xa phía thưꢙng lưu hơn) ꢈ nhiꢞu sông miꢞn Trung. Nguyên nhân do giꢆm rꢓng ñꢜu
nguꢎn, khí hꢊu thay ñꢛi bꢅt thưꢂng.
3.4.4. Giꢊi pháp bꢊo vꢍ tài nguyên nưꢋc
Ngày 14/4/2006, Thꢒ tưꢑng ñã ký quyꢉt ñꢍnh (sꢏ 81/2006) phê duyꢌt “Chiꢒn lưꢟc quꢋc
gia vꢑ tài nguyên nưꢂc ñꢒn năm 2020” trong ñó nêu rõ:
Các nhiꢌm vꢖ:
ꢤ Tăng cưꢂng bꢆo vꢌ nguꢎn nưꢑc và bꢆo vꢌ hꢌ sinh thái thꢒy sinh
ꢤ Bꢆo ñꢆm tính bꢞn vꢇng, hiꢌu quꢆ trong khai thác, sꢘ dꢖng tài nguyên nưꢑc
ꢤ Phát triꢁn bꢞn vꢇng tài nguyên nưꢑc
ꢤ Giꢆm thiꢁu tác hꢐi do nưꢑc gây ra
ꢤ Hoàn thiꢌn thꢁ chꢉ, tꢛ chꢔc
ꢤ Tăng cưꢂng năng lꢋc ñiꢞu tra, nghiên cꢔu, phát triꢁn công nghꢌ
Các giꢆi pháp chính:
ꢤ Tuyên truyꢞn, giáo dꢖc, nâng cao nhꢊn thꢔc, khuyꢉn khích sꢋ tham gia cꢒa cꢃng ñꢎng
ꢤ Tăng cưꢂng pháp chꢉ
ꢤ Tăng mꢔc ñꢜu tư và ñꢝy mꢐnh xã hꢃi hóa các dꢍch vꢖ vꢞ nưꢑc
ꢤ Phát triꢁn nguꢎn nhân lꢋc, khoa hꢚc, công nghꢌ
ꢤ Mꢈ rꢃng và nâng cao hiꢌu quꢆ hꢙp tác quꢏc tꢉ
ꢤ ðꢛi mꢑi cơ chꢉ tài chính
3.5. Tài nguyên biꢘn và ven biꢘn
3.5.1. Tài nguyên biꢐn và ven biꢐn trên thꢀ giꢋi
(1). ðꢕc ñiꢐm cꢇa biꢐn và vùng ven bꢁ
-
Biꢁn và ñꢐi dương chiꢉm 71% diꢌn tích bꢞ mꢟt Trái ñꢅt, tꢛng thꢁ tích nưꢑc là 1.370 triꢌu
km3. Biꢁn và ñꢐi dương là nhꢇng hꢌ sinh thái khꢛng lꢎ, cùng lꢖc ñꢍa, khí quyꢁn tꢐo nên
cân bꢢng ꢛn ñꢍnh cho toàn sinh quyꢁn và hành tinh.
-
-
-
Men theo thꢞm ñáy, biꢁn gꢎm các vùng nưꢑc: vùng thꢑm lꢅc ñꢚa ꢤ ꢔng vꢑi ñꢃ sâu tꢓ 0 ñꢉn
200 m, vùng dꢋc lꢅc ñꢚa ꢤ tꢓ 200 m ñꢉn 3000 m và vùng ñáy ñꢇi dương ꢤ sâu trên 3000 m.
Mꢟc dù vùng thꢞm lꢖc ñꢍa và dꢏc lꢖc ñꢍa chꢧ chiꢉm khoꢆng 20% tꢛng diꢌn tích ñꢐi dương,
song ñã cung cꢅp cho nhân loꢐi tꢑi 90% tꢛng sꢆn lưꢙng hꢆi sꢆn.
Vùng ven bꢂ (coastal zone) bao gꢎm cꢆ phꢜn ñꢅt liꢞn ven biꢁn, chꢍu ꢆnh hưꢈng cꢒa nưꢑc biꢁn
xâm nhꢊp vào qua thꢒy triꢞu và vùng nưꢑc thꢞm lꢖc ñꢍa. Vùng này gꢎm nhiꢞu sinh cꢆnh ñꢟc
trưng:
+
+
ðꢎng bꢢng ven biꢁn
ðꢜm lꢜy ven biꢁn
19
Khoa Môi trưꢀng
Bài giꢁng Khoa hꢂc Môi trꢀꢁng – 2011
Tải về để xem bản đầy đủ
58 trang
29721
Free
Bạn đang xem 20 trang mẫu của tài liệu "Bài giảng Khoa học môi trường", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- bai_giang_khoa_hoc_moi_truong.pdf
