Bài giảng Tài nguyên sinh vật và môi trường (Phần Động vật)
ÑAÏI HOÏC QUOÁC GIA THAØNH PHOÁ HOÀ CHÍ MINH
TRÖÔØNG ÑAÏI HOÏC KHOA HOÏC TÖÏ NHIEÂN
KHOA MOÂI TRÖÔØNG
BM TAØI NGUYEÂN THIEÂN NHIEÂN& MOÂI TRÖÔØNG
Baøi giaûng
TAØI NGUYEÂN SINH VAÄT
VAØ MOÂI TRÖÔØNG
(PHAÀN ÑOÄNG VAÄT)
ThS. Döông Thò Bích Hueä
THAØNH PHOÁ HOÀ CHÍ MINH
9/2007
Taøi nguyeân sinh vaät
ÑEÀ CÖÔNG MOÂN HOÏC
TAØI NGUYEÂN SINH VAÄT (PHAÀN ÑOÄNG VAÄT)
(30 tieát)
Caùn boä phuï traùch: Ths. Döông Thò Bích Hueä
Yeâu caàu:
- Hieåu roõ söï ña daïng cuûa giôùi Ñoäng vaät (veà loaøi, kích thöôùc, hình daùng, caáu taïo,
chöùc naêng, chu kyø soáng, caùch sinh saûn…).
- Giaù trò cuûa ña daïng sinh hoïc, taøi nguyeân ñoäng vaät.
- Caùc vaán ñeà veà suy giaûm ña daïng sinh hoïc ñoäng vaät do caùc nguyeân nhaân saên baét,
chaët phaù röøng, thu heïp moâi tröôøng soáng, oâ nhieãm moâi tröôøng,…
- Caùc giaûi phaùp baûo toàn taøi nguyeân ñoäng vaät.
Noäi dung:
CHÖÔNG I: SÖÏ ÑA DAÏNG CUÛA GIÔÙI ÑOÄNG VAÄT
Phaàn I: ÑOÄNG VAÄT KHOÂNG XÖÔNG SOÁNG
Baøi 1: NGAØNH ÑÔN BAØO ÑOÄNG VAÄT PROTOZOA
I. LÔÙP MASTIGOPHORA (Ñôn baøo ñoäng vaät coù chieân mao)
IA.Lôùp phuï Phytomastigina (Truøng roi thöïc vaät)
IB.Lôùp phuï Zoomastigina (Truøng roi ñoäng vaät)
II. LÔÙP SARCODINA
IIA.Lôùp phuï Rhizopoda (Chaân reã)
IIB.Lôùp phuï Actinopoda (Truøng chaân truï)
III. LÔÙP SPOROZOA (Ñôn baøo ñoäng vaät coù baøo töû)
IIIA.Lôùp phuï Gregarinidia (Truøng 2 ñoaïn)
IIIB.Lôùp phuï Hemosporidia (Huyeát truøng)
IV.LÔÙP CILIOPHORA (Truøng tieâm mao)
IVA.Lôùp phuï Ciliatea
IVB.Lôùp phuï Suctoria
ThS. Döông Thò Bích Hueä
1
Taøi nguyeân sinh vaät
BAØI 2: NGAØNH HAÛI MIEÂN POROZOA
I.LÔÙP CALCAREA (Haûi mieân ñaù voâi)
II.LÔÙP DEMOSPONGIDA (Haûi mieân söøng)
III.LÔÙP HEXACTINELLIDA
BAØI 3: NGAØNH RUOÄT KHOANG CNIDARIA (COELENTERATA)
I.LÔÙP HYDROZOA
II.LÔÙP SCYPHOZOA
III.LÔÙP ANTHOZOA (ACTINOZOA)
IIIA.Lôùp Octocorallina
IIIB.Lôùp Hexacorallina
BAØI 4: NGAØNH GIUN DEÏP- PLATHELMIA
I.LÔÙP TURBELLARIA (Saùn tieâm mao)
II.LÔÙP TREMATODA (Saùn laù song chuû)
III.LÔÙP CESTODA (Saùn daây)
BAØI 5: NGAØNH ASCHELMIA
I.LÔÙP ROTATORIA (Truøng baùnh xe)
II.LÔÙP NEMATODA (Giun troøn)
BAØI 6: NGAØNH GIUN ÑOÁT ANNELIDA
I.LÔÙP POLYCHAETA (Giun nhieàu tô)
IA.Lôùp phuï Errantia (Du ñònh)
IB.Lôùp Sedentaria (Truù ñònh)
II.LÔÙP OLIGOCHAETA (Giun ít tô)
III.LÔÙP ACHAETA=HIRUDINEA (Ñæa)
ThS. Döông Thò Bích Hueä
2
Taøi nguyeân sinh vaät
BAØI 7: NGAØNH THAÂN MEÀM MOLLLUSCA
I.LÔÙP AMPHINEURA (Song kinh)
II.LÔÙP GASTROPODA (Phuùc tuùc hay Chaân buïng)
IIA.Lôùp phuï Prosobranchiata
IIB.Lôùp phuï Opisthobranchiata
IIC.Lôùp phuï Pulmonata
III.LÔÙP PELECYPODA (Phuû tuùc hay Chaân rìu)
IV.LÔÙP CEPALOPODA (Ñaàu tuùc)
IVA.Lôùp phuï Dibranchiata
IVB. Lôùp phuï Tetrabranchiata
V.LÔÙP SCAPHOPODA
BAØI 8: NGAØNH TIEÁT TUÙC (CHAÂN KHÔÙP) ARTHROPODA
A. NGAØNH PHUÏ CHELICERATA
I.LÔÙP MEROSTOMATA
II.LÔÙP ARACHNIDA (Nheän)
B. NGAØNH PHUÏ MANDIBULATA
I.LÔÙP CRUSTACEN (Gíap xaùc )
IA.Lôùp phuï Branchiopoda
IB.Lôùp phuï Copepoda (Chaân cheøo)
IC.Lôùp phuï Malacostraca
II.LÔÙP CHILOPODA (Rít)
III.LÔÙP DIPLOPODA (Cuoán chieáu)
C. NGAØNH PHUÏ ANTENNATA
I.LÔÙP INSECTA (Coân truøng)
IA.Lôùp phuï Apterygota (Khoâng caùnh)
IB.Lôùp phuï Pterygota (Coù caùnh)
ThS. Döông Thò Bích Hueä
3
Taøi nguyeân sinh vaät
BAØI 9: NGAØNH DA GAI HAY DA BÌ ECHINODERMATA
I.LÔÙP CRINOIDEA (Hueä bieån)
II.LÔÙP ASTEROIDEA (Sao bieån)
III.LÔÙP OPHIUROIDEA (Sao bieån raén)
IV.LÔÙP ECHINOIDEA (Caàu gai)
IVA.Lôùp phuï Regularia(Caàu gai ñeàu)
IVB.Lôùp phuï Irregularia (Caàu gai khoâng ñeàu)
V.HOLOTHUROIDEA (Haûi saâm)
Phaàn II : ÑOÄNG VAÄT COÙ XÖÔNG SOÁNG
BAØI 1: NGAØNH NÖÛA DAÂY SOÁNG HEMICHORDATA
I.LÔÙP ENTEROPNEUSTA (Coù mang ruoät)
II.LÔÙP GRAPTOLITHIDEA (Coù mang loâng)
BAØI 2:NGAØNH COÙ DAÂY SOÁNG CHORDATA
A. NGAØNH PHUÏ UROCHORDATA (nguyeân soáng trong ñuoâi) hay
TUNICATA (coù bao)
I.LÔÙP APPENDICULARIAE (Coù cuoáng)
II.LÔÙP ASCIDIAE (Haûi tieâu)
III.LÔÙP SALPAE ( Sanpe)
B. NGAØNH PHUÏ CEPHALOCHORDATA (Ñaàu soáng ) hay
ACRANIA (Khoâng soï)
I.LÔÙP LEPTOCARDI =AMPHIOXI (Lôùp caù Löôõng tieâm )
C. NGAØNH PHUÏ VERTERBRATA (Coù xöông soáng) hay
CRANIOTA (coù hoäp soÏ)
TOÅNG LÔÙP CAÙ PISCES
I.LÔÙP CYCLOSTOMATA (Caù mieäng troøn )
II.LÔÙP CHONDRICHTHYES (Caù suïn)
III.LÔÙP OSTEICHTHYES (Caù xöông)
ThS. Döông Thò Bích Hueä
4
Taøi nguyeân sinh vaät
TOÅNG LÔÙP ÑOÄNG VAÄT BOÁN CHAÂN TETRAPODA
I.LÔÙP AMPHIBIA (Löôõng theâ, EÁch nhaùi)
IA.Lôùp phuï Temnospondyli (Ñoát soáng daøy)
IB.Lôùp phuï Lepospondyli (Ñoát soáng moûng)
IC.Lôùp phuï Salienta (EÁch nhaûy)
II.LÔÙP REPTILIA (Boø saùt)
III.LÔÙP AVES (Chim)
IIIA. Toång boä Chim chaïy Ratites
IIIB. Toång boä Chim cuït Impennnes
IIIC. Toång boä Chim bay Volantes
IV.LÔÙP MAMMALIA (Thuù)
IVA. Lôùp phuï Thuù nguyeân thuyû Prototheria
IVB. Lôùp phuï Thuù thaáp Metatheria
IVC. Lôùp phuï Thuù cao (Thuù nhau) Eutheria
CHÖÔNG II: GIAÙ TRÒ ÑA DAÏNG SINH HOÏC ÑOÄNG VAÄT
II.1. VÖÔØN QUOÁC GIA CAÙT TIEÂN (VQGCT)
II.2. ÑA DAÏNG SINH HOÏC VEÀ CAÙC THAØNH PHAÀN LOAØI ÑOÄNG VAÄT ÔÛ ÑAØ LAÏT
CHÖÔNG III: CAÙC VAÁN ÑEÀ VEÀ BAÛO TOÀN ÑA DAÏNG SINH HOÏC
ÑOÄNG VAÄT
III.1. CAÙC NGUYEÂN NHAÂN LAØM SUY GIAÛM TAØI NGUYEÂN ÑOÄNG VAÄT
III.1.1. Khai thaùc, chaët, ñoát phaù röøng
III.1.2. Chuyeån muïc ñích söû duïng ñaát röøng ngaäp maën, ñaát caùt ven bieån
III.1.3. Khai thaùc thuyû haûi saûn traùi pheùp
III.1.4. Caùc hoaït ñoäng khaùc
III.2. CAÙC VAÁN ÑEÀ MOÂI TRÖÔØNG VAØ ÑA DAÏNG SINH HOÏC ÑOÄNG VAÄT
III.2.1. Caùc vaán ñeà veà moâi tröôøng vaø ÑDSH ñoäng vaät cuûa VQG Caùt
Tieân
III.2.2. Baûo toàn ÑDSH ôû Laâm Ñoàng
ThS. Döông Thò Bích Hueä
5
Taøi nguyeân sinh vaät
III.2.3. Nguy cô bieán maát cuûa caùc loaøi quyù hieám, ñaëc höõu
III.2.3.1. Sao la Pseudoryx nghetinhensis
III.2.3.2. Seáu ñaàu ñoû Grus antigone
GIÔÙI THIEÄU
Nhöõng ñoäng vaät ña baøo ñaàu tieân xuaát hieän ôû vuøng bieån vaøo thôøi kyø Edicara
(teân cuûa moät vuøng nuùi ôû Australia) cuoái theá kyû tieàn Cambri caùch ñaây töø 700-590
trieäu naêm. Traûi qua quaù trình tieán hoaù laâu daøi nhö theá, giôùi ñoäng vaät ngaøy nay trôû
neân raát phong phuù vaø ña daïng. Soá ñoäng vaät ñaõ ñònh danh ñöôïc khoaûng 1.435.662
loaøi. Cöù moãi naêm caùc nhaø sinh hoïc laïi moâ taû theâm khoaûng 10.000 loaøi, öôùc tính
soá loaøi chöa ñöôïc moâ taû cuõng xaáp xæ con soá ñaõ ñöôïc ñònh danh töø tröôùc tôùi nay.
Döïa treân nhöõng tieâu chuaån veà hình thaùi vaø phoâi sinh hoïc, ñoäng vaät ñöôïc taâïp hôïp
trong khoaûng 30 ngaønh.
Tröø giôùi phuï ñoäng vaät nguyeân sinh Protozoa naèm ôû ranh giôùi cuûa giôùi ñoäng
vaät vaø thöïc vaät thì ñoäng vaät ñöôïc ñònh nghóa laø nhöõng sinh vaät ña baøo, coù maøng
nhaân (Eukaryot), dò döôõng (Heterotrophic). Kieåu dinh döôõng cuûa ñoäng vaät laø aên
vaøo.Thöùc aên cuûa ñoäng vaät phaûi laø sinh vaät hoaëc daãn xuaát cuûa noù nhö muøn höõu cô
hoaëc dòch töø cô theå sinh vaät (trong tröôøng hôïp ñoäng vaät kyù sinh).Ngoaøi ra, ñoäng
vaät coøn coù moät soá ñaëc tính khaùc nhö chuùng coù döï tröõ hydratcacbon ôû daïng
glycogen, teá baøo khoâng coù vaùch, lieân keát giöõa caùc teá baøo laø theå noái, lieân keát hoång
vaø lieân keát chaët cheõ. Teá baøo cuûa ñoäng vaät bieät hoaù ôû möùc cao, ñöôïc toå chöùc thaønh
moâ, moâ toå chöùc thaønh cô quan, nhieàu cô quan taäp hôïp laïi thaønh heä thoáng cô quan
chuyeân hoaù nhö tieâu hoaù, vaän chuyeån beân trong, trao ñoåi khí, vaän ñoäng, phoái hôïp,
baøi tieát vaø sinh saûn. Ñoäng vaät coù taäp tính vaän ñoäng vì theá coù cô vaø daây thaàn kinh,
ñaây laø neùt ñoäc ñaùo cuûa chuùng, tuy nhieân coù nhöõng luùc ñoäng vaät tröôûng thaønh ít
vaän ñoäng, di chuyeån. Nhöõng ñoäng vaät chuùng ta bieát ñeán nhieàu nhaát laø ñoäng vaät
coù xöông soáng nhö caù, eách nhaùi, raén, ruøa, gaø vòt, heo boø… taäp hôïp trong ngaønh
phuï coù xöông soáng Vertebrata, ngaønh coù daây soáng Chordata. Toaøn boä soá ñoäng vaät
coøn laïi goïi chung laø ñoäng vaät khoâng xöông soáng Invertebrata, chieám ñeán 95% soá
loaøi.
Ñoäng vaät coù kích thöôùc lôùn nhaát laø caù voi xanh, daøi khoaûng 30m, trong khi
ñoù con giun troøn chæ daøi khoâng quaù 1mm. Söï ña daïng cuûa ñoäng vaät khoâng chæ ôû
kích thöôùc maø coøn veà hình daùng, caáu taïo, chöùc naêng, chu kyø soáng, caùch sinh
ThS. Döông Thò Bích Hueä
6
Taøi nguyeân sinh vaät
saûn…Ñeå coâng vieäc nghieân cöùu ñoäng vaät thuaän lôïi, ngöôøi ta phaûi saép xeáp, heä
thoáng hoaù, ñònh danh cho chuùng döïa treân nhöõng söï gioáng nhau vaø khaùc nhau cuûa
chuùng.
Phaàn I: ÑOÄNG VAÄT KHOÂNG XÖÔNG SOÁNG
Baøi 1: NGAØNH ÑÔN BAØO ÑOÄNG VAÄT PROTOZOA
Chöõ Pro coù nghóa laø tröôùc tieân, caên nguyeân vaø zoa coù nghóa laø ñoäng vaät.
Nhoùm ngaønh ñoäng vaät naøy naèm trong giôùi Protista-nhöõng sinh vaät ñôn baøo coù
maøng nhaân, laø caàu noái cuûa sinh vaät ñôn baøo vôùi giôùi ñoäng vaät. Chuùng laø nhöõng
sinh vaät ñôn baøo coù maøng nhaân, coù toå chöùc vaø chöùc naêng phöùc taïp. Teá baøo chaát
laøm taát caû caùc chöùc naêng soáng nhö tieâu hoaù, hoâ haáp, tuaàn hoaøn vaät chaát, baøi tieát,
di chuyeån vaø sinh saûn. Beân trong nguyeân sinh chaát coù moät soá noäi quan chuyeân
hoaù nhö loâng (cilia), roi ñeå di chuyeån, khoâng baøo, sôïi thaàn kinh, ñoám thò giaùc
(stigma)… Ña soá soáng ôû nöôùc, ñaát aåm, maøng nöôùc bao quanh ñaát, soá khaùc kyù sinh
trong maùu, trong dòch moâ ñoäng thöïc vaät.
Protozoa gaàn ñoäng vaät hôn vì coù kieåu dinh döôõng aên vaøo, coù khaû naêng di
ñoäng vaø taäp tính gaàn ñoäng vaät. ÔÛ chuùng caùc noäi quan beân trong teá baøo gioáng vôùi
phaàn töông öùng ôû ñoäng vaät, vaùch teá baøo hoaëc khoâng coù hoaëc baèng kitin chöù
khoâng phaûi baèng cenlluloza.
PHAÂN LOAÏI:
I.LÔÙP MASTIGOPHORA (Ñôn baøo ñoäng vaät coù chieân mao):
Coù chieân mao trong toaøn theå chu kyø ñôøi soáng.
IA.Lôùp phuï Phytomastigina (Truøng roi thöïc vaät):
Trong teá baøo chaát coù laïp chöùa saéc toá quang hoaù raát gioáng saéc toá töï
döôõng ôû thöïc vaät.Thí duï: Euglena oxyuris thuoäc Boä Euglenida soáng coâ laäp,
coù hai chieân mao, cô theå deïp, vaën theo truïc, haït paramylon roõ reät.
ThS. Döông Thò Bích Hueä
7
Taøi nguyeân sinh vaät
IB.Lôùp phuï Zoomastigina (Truøng roi ñoäng vaät):
Mastix-roi, sinh vaät thuoäc ngaønh naøy duøng nhieàu caùi roi ñeå ñaåy thaân
ñi.Trong teá baøo chaát khoâng coù saéc toá quang hoaù, soáng dò döôõng, chuùng
dinh döôõng hoaëc baèng caùch haáp thuï caùc phaàn töû höõu cô hoaëc aên baèng thöïc
baøo, vöøa soáng ñoäc laäp vöøa soáng coäng sinh. Thí duï: Triconympha coäng sinh
trong ruoät moái vaø tieâu hoaù cenlluloza.
II. LÔÙP SARCODINA:
IIA.Lôùp phuï Rhizopoda (Chaân reã):
Protist ñôn giaûn nhaát, cô theå traàn truïi hay coù voû cöùng che chôû. Di chuyeån
vaø aên baèng giaû tuùc. Coù theå bieán hình. Sinh saûn voâ tính baèng tröïc phaân,
maøng nhaân khoâng tan khi phaân baøo. Ñaïi dieän laø amip gaây beänh lî
Entamoeba histolytis.
IIB.Lôùp phuï Actinopoda (Truøng chaân truï):
Quanh baøo chaát coù nhieàu tia ñeå bôi vaø baét moài. Soáng phuø phieâu
trong nuôùc ngoït laø heliozoan (ñoäng vaät maët trôøi) vaø trong nöôùc bieån laø
radiolarian (ñoäng vaät phaùt xaï) coù voû baèng silicat. Voû cuûa radiolarian cheát
laéng xuoáng ñaùy bieån, coù nôi daøy haøng traêm meùt. Thí duï: Heliodiscus
thuoäc Boä Radiolarida, gai silic taïo thaønh voû coù loã.
ThS. Döông Thò Bích Hueä
8
Taøi nguyeân sinh vaät
III. LÔÙP SPOROZOA (Ñôn baøo ñoäng vaät coù baøo töû):
Soáng kyù sinh, coù khaû naêng taïo ra baøo töû. Di chuyeån baèng giaû tuùc trong
traïng thaùi sinh saûn.
IIIA.Lôùp phuï Gregarinidia (Truøng 2 ñoaïn)
IV.LÔÙP CILIOPHORA (Truøng tieâm mao):
Cilio-loâng mao.
Sinh vaät duøng caùc loâng nhoû quanh teá baøo ñeå di chuyeån vaø baét moài. Ña soá
loaøi soáng ñôn doäc trong nöôùc ngoït. Teá baøo cuûa sinh vaät naøy phöùc taïp nhaát trong
taát caû caùc loaïi teá baøo. Neát ñoäc ñaùo veà di truyeàn laø coù hai loaïi nhaân trong teá baøo:
nhaân lôùn vaø nhaân beù.
Nhaân lôùn giöõ nhieäm vuï sinh saûn. Nhaân lôùn coù ít nhaát 50 baûn sao boä gen.
Gen khoâng naèm trong caùc nhieãm saéc theå maø naèm trong caùc ñôn vò nhoû hôn veà
kích thöôùc vaø nhieàu hôn veà soá löôïng. Moãi moät ñôn vò nhö theá coù haøng traêm baûn
sao cuûa vaøi gen. Nhaân lôùn kieåm soaùt chöùc naêng haøng ngaøy cuûa sinh vaät baèng
caùch toång hôïp ARN vaø caàn thieát cho sinh saûn höõu tính. Chuùng sinh saûn chuû yeáu
baèng tröïc phaân: nhaân lôùn keùo daøi vaø taùch ñoâi. Truøng ñeá giaøy Paramecium coù 1-80
nhaân beù. Nhaân beù tham gia taïo caùc bieán ñoåi di truyeàn trong thôøi giam tieáp hôïp
cuûa hai teá baøo. Söï trao ñoåi gen vaø sinh saûn ôû ciliat laø 2 quaù trình rieâng bieät.
IVA.Lôùp phuï Ciliatea:
Coù tieâm mao trong toaøn theå chu kyø ñôøi soáng.
IVB.Lôùp phuï Suctoria:
ThS. Döông Thò Bích Hueä
9
Taøi nguyeân sinh vaät
Tieâm mao bieán thaønh haáp tuùc.
BAØI 2: NGAØNH HAÛI MIEÂN (BOÏT BIEÅN) POROZOA
Ñaây laø ñoäng vaät ña baøo, coù 2 laù phoâi, caáu taïo ñôn giaûn, ñoái xöùng khoâng roõ
reät. Nöôùc ñöôïc huùt uqa caùc loã vaøo xoang mieân traøng roài ra ngoaøi theo loã to ôû phía
treân. Boït bieån dinh döôõng baèng caùch loïc, giöõ laïi nhöõng phaàn töû thöùc aên theo doøng
nöôùc. Caùc phaàn töû naøy bò dính vaøo caùc teá baøo coå aùo, roài bò bao boïc laïi vaø bò tieâu
hoaù trong caùc khoâng baøo cuûa teá baøo coå aùo hoaëc ñöôïc chuyeån cho caùc teá baøo amip
ñeå tieâu hoaù tieáp. Caùc teá baøo amip di chuyeån löûng lô trong lôùp keo trung moâ
(mesohyl) nhôø giaû tuùc. Chuùng tieâu hoaù thöùc aên baèng thöïc baøo töø caùc teá baøo coå aùo
roài mang chaát dinh döôõng ñeán caùc teá baøo khaùc. Ngoaøi taùc duïng mang thöùc aên,
doøng nöôùc coøn mang oxy cho aùcc teá baøo vaø ñöa caùc chaát thaûi laø khí carbonic vaø
amoniac ra ngoaøi.
Boït bieån coù boä xöông trong do caùc teá baøo amip tieát ra goàm gai calcit hoaëc
baèng protein hoaëc baèng caû hai chaát. Thaønh phaàn hoaù hoïc vaø hình daùng gai laø hai
cô sôû ñeå phaân loaïi Boït bieån.
Boït bieån sinh saûn voâ tính baèng caùch moïc choài. Chuùng cuõng sinh saûn höõu
tính: trong nhöõng muøa nhaát ñònh, chuùng taïo ra tinh truøng vaø tröùng. Tinh truøng bôi
ñöôïc, khi gaëp tröùng thì thuï tinh cho tröùng. Tröùng thuï tinh phaân caét thaønh aáu truøng
coù nhieàu loâng bôi (cilia) neân coù theå di chuyeån, sau ñoù laéng xuoáng ñaùy thaønh moät
con Boït bieån môùi. Boä xöông baèng protein cuûa Boït bieån (spongia) sau khi ñöôïc taåy
saïch coù theå duøng vaøo nhöõng muïc ñích khaùc nhau.
PHAÂN LOAÏI:
I.LÔÙP CALCAREA (Haûi mieân ñaù voâi):
Gai tam truï hoaëc ñôn truï baèng calcit.
II.LÔÙP DEMOSPONGIDA (Haûi mieân söøng):
Gai silic hoaëc gai söøng spongia.
III.LÔÙP HEXACTINELLIDA:
Gai silic tam truï thaúng goùc gaén vaøo nhau taïo thaønh boä xöông.
ThS. Döông Thò Bích Hueä
10
Taøi nguyeân sinh vaät
ThS. Döông Thò Bích Hueä
11
Taøi nguyeân sinh vaät
BAØI 3: NGAØNH RUOÄT KHOANG CNIDARIA (COELENTERATA)
Ngaønh naøy tröôùc ñaây coù teân laø Coelenterata (Xoang traøng), hieän coù treân
10.000 loaøi, ña soá ôû bieån, goàm thuyû töùc, söùa, haûi quyø vaø san hoâ. Taát caû ñeàu coù ñoái
xöùng toaû troøn.
Thaân Cnidaria laø moät caùi tuùi vôùi xoang tieâu hoaù ôû trung taâm vaø moät loã
thoaùt, vöøa laø mieäng vöøa laø haäu moân. Caáu taïo thaân cô baûn naøy coù hai hình thaùi
chính laø polyp baát ñoäng vaø söùa bôi noåi. Maãu cuûa polyp laø thuyû töùc. Polyp hình
truï, gaén phaàn ñoái dieän cuûa mieäng vaøo giaù theå. Caùc xuùc tu luoân ñoäng ñaäy chôø con
moài. Söùa coù hình caùi duø, mieäng quay xuoáng döôùi (ngöôïc vôùi daïng thuyû töùc), löûng
lô trong nöôùc.
Moät soá loaøi Cnidaria toàn taïi caû hai daïng söùa vaø daïng polyp trong nhöõng
giai ñoaïn khaùc nhau cuûa chu kyø ñôøi soáng.
Caáu taïo thaân goàm hai lôùp teá baøo :Lôùp ngoaøi-bieåu bì (epidermis) ñeå baûo veä,
lôùp trong-vò bì (gastrodermis) coù chöùc naêng tieâu hoaù. Sau khi aên vaøo, lôùp vò bì tieát
enzym tieâu hoaù vaøo xoang. Caùc teá baøo vò bì tieâu hoaù thöùc aên baèng thöïc baøo vaø
thöùc aên ñöôïc tieâu hoaù hoaøn toaøn trong caùc khoâng baøo.
Caùc roi cuûa teá baøo vò bì rung ñoäng ñeå phaân phoái ñeàu chaát dinh döôõng.
Giöõa hai lôùp bì laø lôùp keo (megolea), lôùp naøy moûng, khoâng coù caáu taïo teá baøo ôû
Thuyû töùc nhöng laïi coù caáu taïi teá baøo ôû Haûi quyø. Cnidaria aên ñoäng vaät, duøng caùc
xuùc tu quanh mieäng ñeå baét moài. Phaàn khoâng tieâu hoaù ñöôïc laïi thaûi ra ngoaøi theo
loã thoaùt duy nhaát. Xuùc tu ñöôïc trang bò caùc thích ty baøo (cnidocyte) ñeå töï veä vaø
baét moài. Cô vaø thaàn kinh daïng sô khai.
San hoâ coù boä xöông ngoaøi baèng voâi.
Ngaønh Cnidaria coù ba lôùp laø :
I.LÔÙP HYDROZOA (Lôùp Thuyû töùc):
Hoác dinh döôõng khoâng coù vaùch ngaên. Thí duï Hydra thuoäc Boä Hydrida, coù
theå sinh saûn voâ tính baèng caùch naåy choài.
ThS. Döông Thò Bích Hueä
12
Taøi nguyeân sinh vaät
II.LÔÙP SCYPHOZOA (Lôùp Söùa):
Hoác tieâu hoaù cuûa polyp coù 4 vaùch ngaên.
III.LÔÙP ANTHOZOA (ACTINOZOA) (Lôùp San hoâ-Haûi quyø):
Hoác dinh döôõng coù nhieàu vaùch ngaên xeáp thaønh chu kyø vaùch.
IIIA.Lôùp Octocorallina:
Chu kyø vaùch ngaên vaø soá xuùc tu laø 8 hay boäi soá cuûa 8.
Thí duï:Tubipora vaø Gorgonia
IIIB.Lôùp Hexacorallina:
Chu kyø vaùch vaø soá haøng xuùc tu laø 6 hay boäi soá cuûa 6.
ThS. Döông Thò Bích Hueä
13
Taøi nguyeân sinh vaät
Thí duï: Antipathes, Fungia, Galaxea vaø Herpolitha.
ThS. Döông Thò Bích Hueä
14
Taøi nguyeân sinh vaät
BAØI 4: NGAØNH GIUN DEÏP- PLATHELMIA
Giun deïp khoâng coù xoang thaân, ñoái xöùng hai beân. Giun deïp khaùc vôùi
Cnidaria ôû choã coù 3 laù phoâi (coù theâm trung phoâi bì), coù moät soá cô quan vaø heä caùc
cô quan roõ raøng. Tuy nhieân, oáng tieâu hoaù giun deïp gioáng nhö Cnidaria. Ñoù laø moät
xoang buïng vaø chæ coù moät loái thoaùt, vöøa laø mieäng vöøa laø haäu moân.
Ngaønh naøy coù treân 15.000 loaøi taâp trung trong 3 lôùp:
I.LÔÙP TURBELLARIA( Saùn tieâm mao)
II.LÔÙP TREMATODA (Saùn laù song chuû)
III.LÔÙP CESTODA (Saùn daây)
Moät ñaïi dieän cho caû ngaønh laø giun deïp Planaria ôû nöôùc ngoït, thuoäc gioáng
Dugesia, Lôùp Turbellaria, daøi khoaûng 15mm. Giun deïp ñaõ coù heä tieâu hoaù, thaàn
kinh, baøi tieát, sinh duïc rieâng vaø roõ raøng nhöng coøn thieáu heä hoâ haáp vaø heä tuaàn
hoaøn. Giun deïp coù xoang buïng chia thaønh nhieàu nhaùnh, phaân boå thöùc aên khaép cô
theå. Chaát thaûi laø khí amoniac khueách taùn vaøo moâi tröôøng. Coù boä maùy baøi tieát ñeå
caân baèng aùp suaát thaåm thaáu. Giun deïp vaän ñoäng baèng caùc loâng phía buïng vaø heä
cô. Ñaàu coù caëp ñoám maét vaø xuùc tu laøm chöùc naêng khöùu giaùc. Heä thaàn kinh cuûa
giun deïp coù naõo th6eû, phöùc taïp hôn Cnidaria. Laø ñoäng vaät löôõng tính, töøng caù theå
coù theå töï thuï tinh ñeå sinh saûn vaø cuõng coù theå giao phoái cheùo, sinh saûn voâ tính nhôø
taùi sinh do veát thöông.
ThS. Döông Thò Bích Hueä
15
Taøi nguyeân sinh vaät
BAØI 5: NGAØNH ASCHELMIA
Soáng töï do hay kyù sinh.Trung bì chöa taïo ra xoang thöïc neân goïi laø xoang
giaû(Pseudocoelomata).
I.LÔÙP ROTATORIA (Luaân truøng-Truøng baùnh xe):
Laø ñoäng vaät coù kích thöôùc nhoû (0,05 –2mm), chuû yeáu soáng ôû nöôùc ngoït,
moät soá soáng ôû bieån vaø ñaát aåm. Laø ñoäng vaät ña baøo tuy coù khi coøn nhoû hôn caû
protozoa, coù oáng tieâu hoaù hoaøn chænh, caùc heä cô quan chuyeân hoùa naèm trong
xoang th6an. Goïi laø Luaân truøng vì coù moät voøng tieâm mao (loâng) taïo neân doøng nöôùc
xoaùy chaûy vaøo mieäng. Sau mieäng laø moät cô quan nhö haøm coù khaû naêng nghieàn
thöùc aên, chuû yeáu laø vi sinh vaät.
Luaân truøng sinh saûn raát khaùc thöôøng: Moät soá loaøi coù khaû naêng trinh saûn: töø
tröùng khoâng thuï tinh cho ra nhieàu caùi hôn; moät soá loaøi khaùc cho ra 2 kieåu tröùng,
phaùt trieån theo kieåu trinh saûn:1 kieåu cho ra moät caùi, 1 kieåu cho ra ñöïc thoaùi hoaù,
khoâng dinh döôõng. Con ñöïc cho ra tinh truøng, nhöõng tinh truøng naøy thuï tinh cho
tröùng, töø ñoù hình thaønh hôïp töû ñeà khaùng, coù theå soáng trong nhöõng ao khoâ caïn.
Gaëp ñieàu kieän thuaän lôïi, caùc hôïp töû thoaùt khoûi tình traïng nguû, nôû ra Luaân truøng
caùi sinh saûn baèng trinh saûn cho ñeán khi gaëp laïi ñieàu kieän baát lôïi.
Luaân truøng laø thöùc aên toát cho caùc con cuûa nhieàu loaøi. Moät soá loaøi ñaõ ñöôïc
gaây nuoâi, laøm thöùc aên khi öông caù boät.
ThS. Döông Thò Bích Hueä
16
Taøi nguyeân sinh vaät
II.LÔÙP NEMATODA (Tuyeán truøng -Giun troøn):
Thaân tuyeán truøng thon, daøi (1mm ñeán treân 1mm), nhoïn ôû hai ñaàu, coù tieát
dieän hình troøn. Thaân khoâng coù loâng cuõng nhö roi, thaäm chí tinh truøng coù daïng
amip. Beân ngoaøi laø lôùp cuticle trong suoát vaø dai. Phía döôùi laø lôùp cô doïc, khoâng coù
cô voøng. Giöõa ruoät vaø cô theå laø xoang giaû, chöùa ñaày dòch vôùi aùp suaát lôùn (leân ñeán
15-20 mmHg). Chính nhôø theá tuyeán truøng coù dieän tích troøn vaø xoang thaân ñaày
dòch coù taùc duïng nhö moät boä xöông thuyû tónh. Chuùng vaän ñoäng khoù khaên nhö
nhöõng caùi que ñaøn hoài, chæ thích hôïp vôùi moâi tröôøng dòch loûng. Tuyeán truøng coù
oáng tieâu hoaù hoaøn thieän, moät muùt laø mieäng, moät muùt laø haäu moân.
Tuyeán truøng sinh saûn höõu tính. Ña soá loaøi phaân tính, caùi thöôøng lôùn hôn
ñöïc. Thuï tinh trong. Moãi ngaøy giun caùi coù theå ñeû ñeán 100.000 tröùng. Hôïp töû cuûa
ña soá loaøi chiuï ñöôïc ñieàu kieän khaéc nghieät. Ña soá tuyeán truøng soáng ôû ñaát aåm,
trong chaát höõu cô ñang phaân huyû ôû ñaùy hoà vaø ñaïi döông, coù vai troø quan troïng
trong phaân huyû vaø tuaàn hoaøn chaát dinh döôõng.
Nhieàu loaøi Nematoda laø ñòch haïi cuûa reã thöïc vaät, moät soá lôùn khaùc kyù sinh
ôû ñoäng vaät. Ngöôøi laø kyù chuû cuûa ít nhaát 50 loaøi tuyeán truøng, trong ñoù thöôøng gaëp
nhaát laø giun ñuõa Ascaris lumbricoides, giun kim Enterobius sp., giun toùc
Trichurus sp….Beänh giun thöôøng laây lan theo ñöôøng tieâu hoaù (tröùng giun töø ngöôøi
beänh ra ngoaøi theo phaân laïi nhieãm vaøo thöùc aên thieáu veä sinh). Beänh chaân voi ôû
ngöôøi do moät loaøi tuyeán truøng vôùi soá caù theå raát lôùn laøm taéc ngheõn caùc maïch baïch
huyeát gaây neân.
ThS. Döông Thò Bích Hueä
17
Taøi nguyeân sinh vaät
BAØI 6: NGAØNH GIUN ÑOÁT ANNELIDA
Ñoäng vaät ngaønh naøy coù thaân phaân thaønh nhieàu ñoát. Coù khoaûng 10.000
loaøidaøi töø döôùi 1mm ñeán 3mm (giun ñaát khoång loà ôû UÙc). Coù 3 lôùp laø :
I.LÔÙP POLYCHAETA (Giun nhieàu tô)
IA.Lôùp phuï Errantia (Du ñònh): Ñaïi dieän laø Röôi Nereis
IB.Lôùp Sedentaria (Truù ñònh)
II.LÔÙP OLIGOCHAETA(Giun ít tô): Ñaïi dieän laø giun ñaát Lumbricus sp.
III.LÔÙP ACHAETA=HIRUDINEA (Ñæa)
Giun ñaát Lumbricus sp. laø ñaïi dieän cho caû ngaønh. Xoang thaân giun ñaát coù
vaùch ngang, ngaên theo ñoát. OÁng tieâu hoaù vaø maïch maùu truïc xuyeân suoát chieáu daøi.
Heä tieâu hoaù goàm haàu, noäi thöïc quaûn, dieàu, meà vaø ruoät. Heä tuaàn hoaøn kín, maùu coù
hemoglobin. Maïch löng vaø buïng noái nhau baèng caùc maïch ñoát voøng troøn. Maïch
löng cuøng 5 caëp maïch voøng quanh vuøng noäi thöïc quaûn bôm maùu nhö moät traùi tim.
Moãi ñoát coù moät caëp khaåu thaän coù gaén pheãu mang loâng nhöng ñeå bôm caùc chaát
thaûi töø maùu vaø xoang ra ngoaøi. Giun ñaát hoâ haáp baèng da neân caàn moät lôùp nöôùc
moûng treân da. Heä thaàn kinh goàm moät caëp haïch naõo, moät caëp daây thaàn kinh
buïng, töø ñoù toaû ra caùc haïch ñoát. Giun ñaát löôõng tính nhöng khoâng töï thuï tinh
ñöôïc. Giun ñaát noùi chung coù theå taùi sinh, coù theå coi ñoù laø moät hình thöùc sinh saûn
voâ tính.
ThS. Döông Thò Bích Hueä
18
Taøi nguyeân sinh vaät
BAØI 7 :NGAØNH THAÂN MEÀM MOLLLUSCA
Molluscus –meàm .Ngaønh naøy coù hôn 100.000 loaøi ñaõ ñöôïc bieát, veà soá loaøi
trong moät ngaønh, noù chæ ñöùng sau ngaønh Chaân khôùp Arthropoda. ÔÛ nöôùc ta,
thöôøng gaëp caùc loaøi thaân meàm laø Seân, oác, trai, soø, möïc, baïch tuoäc. Ña soá coù voû
baèng ñaù voâi, soáng ôû bieån. ÔÛ möïc nang voû bieán vaøo beân trong coøn ôû baïch tuoäc voû
bieán maát hoaøn toaøn.
Caùc ñoäng vaät thaân meàm coù chung moät sô ñoà caáu taïo cô theå. Ñoù laø 4 phaàn
chính: chaân baèng cô theå ñeå di chuyeån, khoái taïng goàm caùc cô quan beân trong, lôùp
aùo vaø voû ôû ña soá loaøi. Lôùp aùo laø neáp cuoän cuûa moâ bao phuû khoái taïng vaø coù theå tieát
ra voû. Ña soá thaân meàm baét moài baèng caùi löôõi coù gaén baøn caøo. Tröø Seân, ña soá thaân
meàm phaân tính, nghóa laø caùc caù theå ñöïc vaø caùi rieâng bieät .
Ñôøi soáng moät soá thaân meàm ôû bieån gioáng vôùi giun ñoát Annelida tuy th6an
meàm khoâng coù caáu taïo phaân ñoát. Ña soá caùc nhaø ñoäng vaät cho raèng thaân meàm vaø
giun ñoát coù chung toå tieân gioáng giun deïp. Thaân meàm goàm caùc lôùp sau ñaây:
I.LÔÙP AMPHINEURA (Song kinh)
II.LÔÙP GASTROPODA (Phuùc tuùc hay Chaân buïng)
IIA.Lôùp phuï Prosobranchiata:
Thí duï:Oác baøo ngö Haliotis, oác döøa Nerita, Trichus, Turbo, oác böu Pila, oác
gaïo Viviparus, oác höông Babylonia, oác söù Cypraea, oác gai Murex, oác môû
Polynices,Oliva, oác baøn tay Pteroceras, Tonna, Melo melo …
IIB.Lôùp phuï Opisthobranchiata:
Thí duï: Bulla.
IIC.Lôùp phuï Pulmonata
Thí duï: oác seân Achatina.
III.LÔÙP PELECYPODA (Phuû tuùc hay Chaân rìu):
Voû goàm hai naép phaûi vaø traùi.
Thí duï: Soø huyeát Arca, veïm Mytilus, Pecten, Amussium, Trai ngoïc
Avicula, heán Corbicula, haøu Ostrea, ngheâu Merethrix…
IV.LÔÙP CEPALOPODA (Ñaàu tuùc-Chaân ñaàu)
IVA.Lôùp phuï Dibranchiata: Coù 2 mang ñeå thôû.
Thí duï: Möïc nang Sepia, baïch tuoäc Otopus…
IVB. Lôùp phuï Tetrabranchiata: 4 mang.
ThS. Döông Thò Bích Hueä
19
Tải về để xem bản đầy đủ
76 trang
13/01/2024
13540
Free
Bạn đang xem 20 trang mẫu của tài liệu "Bài giảng Tài nguyên sinh vật và môi trường (Phần Động vật)", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- bai_giang_tai_nguyen_sinh_vat_va_moi_truong_phan_dong_vat.pdf
