Nghiên cứu sự tăng cường phi tuyến Kerr của môi trường eit ba mức bậc thang có mở rộng Doppler
V. N. Sáu, P. Tuệ / Nghiên cứu sự tăng trưởng phi tuyến Kerr của môi trường EIT ba mức…
NGHIÊN CỨU SỰ TĂNG CƯỜNG PHI TUYẾN KERR
CỦA MÔI TRƯỜNG EIT BA MỨC BẬC THANG
CÓ MỞ RỘNG DOPPLER
Vũ Ngọc Sáu (1), Phạm Tuệ (2)
1 Trường Đại học Vinh
2 Trường THPT Hồng Lĩnh, Hà Tĩnh
Ngày nhận bài 18/12/2018, ngày nhận đăng 16/02/2019
Tóm tắt: Chúng tôi nghiên cứu sự tăng cường của hệ số phi tuyến Kerr (tự biến
điệu pha) trong môi trường nguyên tử ba mức năng lượng cấu hình bậc thang bằng
phương pháp giải tích. Các kết quả được áp dụng cho hệ nguyên tử 85Rb cho thấy rằng,
khi xẩy ra hiệu ứng trong suốt cảm ứng điện từ (electromagnetically induced
transparency - EIT) thì hệ số phi tuyến Kerr được tăng cường vài bậc (có biên độ cỡ 10-5
cm2/W) xung quanh miền phổ trong suốt. Trên đồ thị hệ số phi tuyến Kerr xuất hiện hai
miền giá trị âm - dương hai bên tần số cộng hưởng. Biên độ và dấu của hệ số phi tuyến
Kerr điều khiển được theo cường độ hoặc tần số của trường laser điều khiển. Ảnh hưởng
của mở rộng Doppler hay nhiệt độ môi trường làm giảm đáng kể biên độ của hệ số phi
tuyến Kerr. Kết quả giải tích là hữu ích cho quan sát thực nghiệm và nghiên cứu các ứng
dụng liên quan.
I. MỞ ĐẦU
Sự ra đời của nguồn sáng laser với tính chất kết hợp cao, độ đơn sắc cao và công
suất lớn đã tạo ra nhiều hiệu ứng quang cực kỳ thú vị mà trước đây các nguồn sáng thông
thường không có. Thí nghiệm của Franken 1961 đã trở thành điểm mốc lịch sử đánh dấu
sự ra đời lĩnh vực nghiên cứu mới cho “Quang học phi tuyến”. Lĩnh vực này đang khẳng
định vị thế của mình với những thành tựu khoa học nổi bật và sẽ là lĩnh vực đầy triển
vọng cho những ứng dụng công nghệ trong tương lai.
Có hai hiệu ứng phi tuyến Kerr thường gặp đó là phi tuyến Kerr tự điều biến pha
(Self-Kerr) và phi tuyến Kerr biến điệu pha chéo (Cross-Kerr). Đối với vật liệu truyền
thống, do hệ số phi tuyến thường rất nhỏ (cỡ 10-10 - 10-20 cm2/W) nên các hiệu ứng quang
phi tuyến chỉ khả thi với các nguồn sáng có cường độ lớn. Để khắc phục điều này, các
nhà nghiên cứu đã đề xuất biện pháp tăng cường hệ số phi tuyến của môi trường bằng
cách sử dụng ánh sáng có bước sóng nằm trong lân cận cộng hưởng nguyên tử của môi
trường 1 . Theo cách này, ch ng ta có thể tạo được hệ số phi tuyến Kerr tăng lên hàng
chục triệu lần so với trường hợp xa cộng hưởng 2 . Do đó, chúng ta có thể tăng được độ
nhạy hay giảm được cường độ t n hiệu quang hàng triệu lần (giảm ngưỡng phi tuyến so
với khi sử dụng môi trường truyền thống. Tuy nhiên, việc sử dụng vật liệu Kerr trong
miền phổ cộng hưởng sẽ gặp trở ngại lớn là hệ số hấp thụ lại tăng vọt làm suy hao t n
hiệu, gây ra hiệu ứng nhiệt cho các thiết bị. vậy, các nhà khoa học luôn tìm kiếm các
giải pháp làm giảm hấp thụ của nguyên tử trong lân cận cộng hưởng.
Hiện nay, ch ng ta có thể điều khiển làm triệt tiêu hệ số hấp thụ và thay đổi hệ số
tán sắc trong miền cộng hưởng của vật liệu dựa trên hiệu ứng trong suốt cảm ứng điện từ
- EIT [3]. Cấu h nh cơ bản của môi trường EIT ba mức bao gồm lambda, bậc
40
Trường Đại học Vinh
Tạp chí khoa học, Tập 47, Số 4A (2018), tr. 40-49
thang và chữ V. Do sự hấp thụ bị suy giảm nên môi trường thường xuất hiện k m theo
các hiệu ứng khác như làm chậm/tăng tốc vận tốc nhóm ánh sáng [4], tăng cường t nh phi
tuyến Kerr [5], [6], [7], tạo hiệu ứng lưỡng ổn định/đa ổn định quang học của nguyên tử
[8] .v.v.
Những nghiên cứu ban đầu về phi tuyến Kerr trong môi trường EIT được thực
hiện bởi nhóm nghiên cứu Schmidt đã cho thấy hệ số phi tuyến Kerr biến điệu pha chéo
được tăng lên vài bậc khi có mặt của hiệu ứng EIT [5]. Bằng chứng thực nghiệm đầu tiên
cho thấy sự tăng cường hệ số phi tuyến Kerr tự biến điệu pha dựa vào hiệu ứng EIT của
hệ ba mức cấu h nh lambda cũng đã được quan sát vào năm 2001 bởi nhóm nghiên cứu
Xiao ở Mỹ [6]. Kết quả cho thấy khi có EIT thì phi tuyến Kerr được tăng vọt xung quanh
tần số cộng hưởng (cỡ 7.10-6 cm2/W . Mô h nh này sau đó được phát triển bằng phương
pháp giải tích và cho thấy sự phù hợp tốt với quan sát thực nghiệm [7].
Cho đến nay, phi tuyến Kerr đã được nghiên cứu cả lý thuyết và thực nghiệm
trong hệ nguyên tử ba mức cấu hình lambda. Trong công trình này, ch ng tôi đề xuất mô
hình nghiên cứu sự tăng cường hệ số phi tuyến Kerr (tự biến điệu pha) của môi trường
nguyên tử ba mức cấu hình bậc thang khi có mặt của mở rộng Doppler. Sử dụng lý
thuyết bán cố điển, chúng tôi dẫn ra được biểu thức của hệ số phi tuyến Kerr theo các
tham số của các trường laser và của nhiệt độ môi trường. Từ đó, ch ng tôi khảo sát ảnh
hưởng của các tham số laser và nhiệt độ môi trường lên hệ số phi tuyến Kerr của môi
trường nguyên tử ba mức cấu hình bậc thang.
II. MÔ HÌNH LÝ THUYẾT
Xét môi trường nguyên tử ba mức năng lượng được k ch th ch bởi một ch m
laser d có cường độ yếu (tần số p và cường độ điện trường Ep) và một ch m laser điều
khiển có cường độ mạnh hơn (tần số c và cường độ điện trường Ec) theo các cấu h nh
bậc thang như trên hình 1.
Hình 1: Sự kích thích hệ nguyên tử ba mức cấu hình bậc thang.
Dưới tác dụng của các trường laser, sự tiến triển của các trạng thái lượng tử của
hệ có thể được mô tả thông qua ma trận mật độ ρ theo phương tr nh Liouville [7]:
i
,
,
(1)
ở đây,
đặc trưng cho cho các quá tr nh t ch thoát của hệ, H là Hamilton toàn phần
được xác định bởi:
,
(2)
41
H H0 HI
V. N. Sáu, P. Tuệ / Nghiên cứu sự tăng trưởng phi tuyến Kerr của môi trường EIT ba mức…
trong đó, Ho và HI tương ứng là các Hamilton của nguyên tử tự do và Hamilton tương
tác:
H
,
(3)
(4)
0
1
2
3
p
2 1 ei t 1 2 ei t
3 2 ei t 2 3 ei t
p
p
c
c
.
HI
2
2
với p và c tương ứng là tần số Rabi của trường laser d và laser điều khiển được liên
hệ với cường độ điện trường theo hệ thức:
d21Ep
d32Ec
c
và
.
(5)
p
với, d21 và d23 là các mômen lưỡng cực điện của các dịch chuyển |2|1 và |2|3
tương ứng.
Sử dụng gần đ ng lưỡng cực điện và gần đ ng sóng quay, các phần tử ma trận
của hệ nguyên tử ba mức trong phương tr nh (1 được viết thành:
i
i
11 2122 p 21 p 12
,
(6)
(7)
2
2
i
i
i
i
22 2122 3233 p 12 p 21 c32 c23
,
2
2
2
2
i
i
33 3233 c32 c23
,
(8)
2
2
i
i
12 21 ip )12 p (22 11) c 13
,
(9)
2
2
i
i
21 21 ip )21 p (22 11) c31
,
(10)
(11)
(12)
(13)
(14)
2
i
2
i
i ( )
,
,
,
c
23
32
23
c
33
22
p
13
2
i
2
i
i ( )
c
23
32
32
c
33
22
p
31
2
2
i
i
13 31 i(p p ) 13 p 23 c12
2
2
i
i
31 31 i(p p ) 31 p 32 c 21
.
2
2
trong đó, p và c tương ứng là độ lệch tần số của ch m laser d và ch m laser điều
khiển so với tấn số dịch chuyển được kích thích, ta có:
p = p - 21 và c = c - 23.
Tốc độ suy giảm độ kết hợp giữa các mức |m và |n được xác định bởi:
m n
(15)
mn
,
(16)
2
ở đây, m và n tương ứng là tốc độ phân rã tự phát của mức |m và |n.
Bây giờ, chúng ta giải hệ phương tr nh ma trận mật độ (6) - (14) để tìm nghiệm
bậc cao cho phần tử ma trận mật độ
liên quan đến sự đáp ứng của chùm laser dò.
21
42
Trường Đại học Vinh
Tạp chí khoa học, Tập 47, Số 4A (2018), tr. 40-49
Ch ng ta giả sử rằng, dưới điều kiện trường liên kết mạnh hơn rất nhiều trường d th
(0)
11
ban đầu (bậc không tất cả các nguyên tử khảo sát đều ở trạng thái 1, tức là
,
1
(0)
22
(0)
33
(0)
32
(1)
21
và
. Nghiệm cho
ở bậc nhất là:
0
0
i
i
(0)
22
(0)
11
(0)
22
(0)
11
p ( )
p ( )
(1)
21
2
2
.
(17)
| c |2 /4
32 i(p c )
F
21 ip
trong đó:
| c |2 /4
32 i(p c )
.
(18)
F 21 ip
Các số hạng độ liên kết bậc hai bằng không do t nh đối xứng của hệ nguyên tử đặt
(2)
32
(2)
(3)
21
trong trường kết hợp, tức là
. Nghiệm cho
trong bậc ba có dạng:
21 0
ip
(3)
21
(2)
(2)
,
(19)
(22 11 )
2F
(3)
21
(2)
22
(2)
11
Như vậy, để xác định được
thì chúng ta phải biết
trong bậc hai,
( )
ta được:
ip
ip ip
2p
ip
1
1
F*
(2)
22
(2)
11
(1)
(1)
(21 12 )
.
(20)
21
2F*
2F
21
2
F
21
(3)
21
Thay phương tr nh (20 vào (19 ta thu được nghiệm của
trong bậc ba là:
2
ip p
1
1
F*
(3)
21
.
(21)
(22)
2F 2
F
21
Như vậy, nghiệm cho phần tử ma trận mật độ 21 tới gần đ ng bậc ba là:
2
ip ip p
1
1
F*
(1)
21
(3)
21
.
21
2F 2F 2
F
21
Khi đó, độ cảm điện của của môi trường đối với chùm dò là:
2
ip ip p
Nd21
Nd
1
1
21
2
21 2
0Ep
0Ep
2F 2F 2
F
F*
21
iNd 1 1 1 1
iNd2
21
0 F
4
21
3
Ep2
.
(23)
(24)
2 F F F*
Mặt khác,
(1) 3Ep2 (3)
.
d E /
Đồng nhất thức (23 và (24) và để ý
ta được các biểu thức cho độ
p
21
p
cảm điện bậc một và bậc ba là:
iNd221
1
(1)
,
(25)
0
43
V. N. Sáu, P. Tuệ / Nghiên cứu sự tăng trưởng phi tuyến Kerr của môi trường EIT ba mức…
iNd241 1 1 1
1
(3)
.
(26)
3
30 F F*
Khi đưa vào sự mở rộng Doppler trong cấu hình kích thích này, chúng ta giả thiết
ch m laser bơm và laser d truyền ngược chiều nhau. Khi đó, nếu nguyên tử chuyển
động với vận tốc v theo hướng lan truyền của ch m laser d th nguyên tử sẽ “nh n thấy
tần số ch m laser d tăng lên một lượng
và tần số của ch m laser điều khiển
(v / c)p
giảm xuống một lượng
c . Lúc này, các độ lệch tần số của ch m laser d và ch m
(v / c)
laser điều khiển được điều chỉnh một lượng tương ứng và trở thành 'p p (v / c)p và
'c c (v / c)
c . Sử dụng phân bố Maxwell, các độ cảm điện tuyến t nh và phi tuyến của
các nguyên tử có vận tốc trong khoảng dv là:
iN0d221 ev /u
2
2
(1) (v)dv
dv
,
(27)
)
1 ev /u
u 0
2
2
iN0d241
1
1
(3) (v)dv
dv
,
(28)
F(v) F(v) F*(v)
3
3u 0
trong đó:
v
c2 / 4
.
(29)
(30)
F(v) 21 i p
p
v
c
31 i(p c ) i (p c )
c
Thực hiện lấy tích phân với v từ
iN0d221
các hệ thức (27),(28), thu được:
2
(1)
ez [1erf (z)]
,
0
iN0d241
1
2
(3)
2 1 zez [1 erf (z)]
2
3
221
3 0 c
p
2
2
ez [1erf (z)] ez [1erf (z )]
.
(32)
(33)
z z
với
c2 / 4
31 i(p c )
c
.
z
i
21
p
pu
z* là liên hợp phức của z và erf là hàm bù sai số. Từ đó, hệ số phi tuyến Kerr được t nh
theo công thức [2]:
3
(3)
.
(34)
n2
Re( )
4n020c
trong đó, n0 là chiết suất tuyết t nh được xác định từ phần thực của (1) . Dùng biểu thức
(34 để khảo sát sự tăng cường và điều khiển của hệ số phi tuyến Kerr dưới các điều kiện
EIT.
44
Trường Đại học Vinh
Tạp chí khoa học, Tập 47, Số 4A (2018), tr. 40-49
Chúng ta áp dụng các kết quả tính toán cho hệ nguyên tử 85Rb với các mức năng
2
5 S1/2, F 1 52 P , F ' 2
lượng |1, |2 và |3 tương ứng với các trạng thái
,
và
3/2
2
52 P
. Tốc độ phát xạ tự phát của trạng thái
là 21 = 6MHz và trạng thái
5 D5/2, F 3
3/2
là 32 = 0,97MHz [9]. Các tham số khác được chọn là: N = 4,51011 nguyên
52 D5/2
tử/cm3, d21= 1,6×10-29 C.m và ωp = 3,84×108 MHz.
Để thấy được sự tăng cường của hệ số phi tuyến Kerr, chúng ta vẽ đồ thị hệ số
phi tuyến Kerr theo độ lệch tần số của chùm laser dò p trong hai trường hợp không có
EIT (tức c = 0) và có EIT với c = 5MHz và c = 0. Kết quả được mô tả trên hình 2,
trong đó đường đứt nét ứng với trường hợp không có EIT còn đường liền nét ứng với khi
có EIT.
Hình 2: ự iến thi n của n2 theo p khi c = 0, c = 0 (đường nét đứt) và c = 40MHz.
Nhiệt độ của môi trường là T = 300K.
Từ đường liền nét trên hình 2 chúng ta thấy khi có hiệu ứng EIT thì trên công tua
hệ số phi tuyến n2 xuất hiện một cặp giá trị dương - âm xung quanh tần số cộng hưởng,
giá trị của các đỉnh này lớn hơn rất nhiều biên độ của phi tuyến khi không có EIT (tức
của hệ nguyên tử hai mức) và có giá trị cỡ 10-5 cm2/W. Biên độ của đường cong phi
tuyến phụ thuộc mạnh vào cường độ của laser điều khiển. Để thấy được điều này, chúng
tôi vẽ đồ thị của hệ số phi tuyến n2 theo tần số Rabi (tức cường độ) của ch m laser điều
khiển c khi cố định các tham số khác tại c = 0, p = -5MHz và T = 300K, như trên h nh
3. Từ hình vẽ cho thấy, biên độ của n2 biến thiên theo c.
45
V. N. Sáu, P. Tuệ / Nghiên cứu sự tăng trưởng phi tuyến Kerr của môi trường EIT ba mức…
3: ự iến thi n của n2 theo c hi cố đ nh p = -5MHz, c = 0 và T = 300K.
Sự biến thiên của hệ số phi tuyến Kerr n2 theo c khi cố định các tham số khác tại
c = 40MHz, p = 0 và T = 300K được thể hiện ở h nh 4. Từ h nh 4 ta thấy, không chỉ
biên độ mà dấu của n2 biến thiên theo độ lệch tần số laser điều khiển, cụ thể có một cặp
giá trị dương - âm của n2 xung quanh tần số cộng hưởng của ch m laser điều khiển.
Hình 4: ự iến thi n của n2 theo c khi c = 40MHz, p = 0 và T = 300K
Cuối cùng, chúng tôi khảo sát ảnh hưởng của nhiệt độ (hay mở rộng Doppler) lên
hệ số phi tuyến Kerr bằng cách vẽ đồ thị của n2 theo p tại các nhiệt độ T khác nhau, còn
các tham số của laser điều khiển được giữ cố định tại c = 0 và c = 40MHz. Kết quả
được mô tả trên hình 5. Rõ ràng, khi nhiệt độ tăng th biên độ của phi tuyến giảm, đồng
46
Trường Đại học Vinh
Tạp chí khoa học, Tập 47, Số 4A (2018), tr. 40-49
thời công tua của n2 cũng được mở rộng hơn. Sự giảm biên độ của n2 được giải thích là
do nhiệt độ tăng th làm giảm hiệu suất giao thoa lượng tử và do đó hiệu ứng EIT trở nên
kém hơn. Để thấy rõ hơn sự biến thiên của n2 theo nhiệt độ, chúng tôi vẽ đồ thị của n2
theo T như trên h nh 6.
Hình 5: ự iến thi n của n2 theo p khi c = 0 à c = 40MHz tại các nhiệt độ khác
nhau: T = 400K (đường liền nét), T = 200K (đường nét gạch) à T = 100K (đường chấm
chấm).
Hình 6: Sự biến thiên của hệ số phi tuyến Kerr n2 theo nhiệt độ T khi c = 0, c =
40MHz và p = -7MHz (đường nét liền) và p = 7MHz (đường nét đứt)
47
V. N. Sáu, P. Tuệ / Nghiên cứu sự tăng trưởng phi tuyến Kerr của môi trường EIT ba mức…
IV. KẾT LUẬN
Trong công tr nh này ch ng tôi đã dẫn ra được biểu thức giải tích cho hệ số phi
tuyến Kerr tự biến điệu pha (self-Kerr) của môi trường nguyên tử ba mức năng lượng cấu
hình chữ bậc thang khi kể đến sự mở rộng Doppler. Kết quả được áp dụng cho nguyên tử
85Rb và thu được một số kết quả sau: Khi có mặt của hiệu ứng EIT (có mặt của chùm
laser điều khiển) thì hệ số phi tuyến Kerr được tăng cường vài bậc (có biên độ cỡ 10-5
cm2/W) xung quanh tần số cộng hưởng nguyên tử; biên độ và dấu của hệ số phi tuyến
Kerr điều khiển được theo cường độ hoặc tần số của trường laser điều khiển. Nghiên cứu
ảnh hưởng của nhiệt độ lên hệ số phi tuyến Kerr cho thấy, khi nhiệt độ tăng th giá trị của
phi tuyến Kerr giảm. Các kết quả nghiên cứu là hữu ích cho sự lựa chọn các tham số thực
nghiệm trong tương lai và định hướng cho các ứng dụng liên quan đến hoạt động của các
thiết bị quang tử ở các nhiệt độ khác nhau.
TÀI LIỆU THAM KHẢO
[1] Guang S. He and Song H. Liu, Physics of nonlinear optics, World Scientific, 1999.
[2] R.W. Boyd, Nonlinear Optics 3rd, Academic Press, 2008.
[3] K.J. Boller, A. Imamoglu, S.E. Harris, Observation of electromagnetically induced
transparency, Phys. Rev. Lett., 66 , 1991, p. 2593.
[4] R. W. Boyd, Slow and fast light: fundamentals and applications, J. Mod. Opt. 56,
2009, pp. 1908-1915.
[5] H. Schmidt and A. Imamoglu, Giant Kerr nonlinearities obtained by
electromagnetically induced transparency, Opt. Lett., 21, 1996, p. 1936.
[6] H. Wang, D. Goorskey, and M. Xiao, Enhanced Kerr Nonlinearity via Atomic
Coherence in a Three-Level Atomic System, Phys. Rev. Lett., 87, 2001.
[7] L. V. Doai, D. X. Khoa, N. H. Bang, EIT enhanced self-Kerr nonlinearity in the
three-level lambda system under Doppler broadening, Phys. Scr. 90, 2015.
[8] A. Joshi, A. Brown, H. Wang, and M. Xiao, Controlling optical bistability in a three-
level atomic system, Phys. Rev. A 67, 2003.
48
Trường Đại học Vinh
Tạp chí khoa học, Tập 47, Số 4A (2018), tr. 40-49
SUMMARY
STUDY OF ENHANCEMENT OF SELF-KERR NONLINEARITY IN
THREE-LEVEL CASCADE EIT MEDIUM
WITH DOPPLER BROADENING
We study enhancement of self-Kerr nonlinearity in three-level cascade EIT
85
medium by the analytical method. The results apply to the Rb atoms and show that, in
the presence of the EIT effect, the Kerr nonlinear coefficient is enhanced several order of
magnitudes (about 10-5 cm2/W) around transparent region. That is, on the Kerr nonlinear
graph the two positive and negative values are found on both sides of the resonant
frequency. The amplitude and sign of the Kerr nonlinear coefficient can be controlled
versus the intensity or frequency of the coupling laser field. Influence of Doppler
broadening leads to a decrease in the amplitude of the Kerr nonlinear coefficient.
Analytical results are useful for experimental observation and related applications.
49
10 trang
13/01/2024
16100
Free
Bạn đang xem tài liệu "Nghiên cứu sự tăng cường phi tuyến Kerr của môi trường eit ba mức bậc thang có mở rộng Doppler", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- nghien_cuu_su_tang_cuong_phi_tuyen_kerr_cua_moi_truong_eit_b.pdf
