Nghiên cứu, đánh giá tác động của thay đổi sử dụng đất đến tài nguyên nước mặt cho lưu vực sông Sê San
NGHIÊN CỨU, ĐÁNH GIÁ TÁC ĐỘNG CỦA THAY ĐỔI SỬ DỤNG ĐẤT
ĐẾN TÀI NGUYÊN NƯỚC MẶT CHO LƯU VỰC SÔNG SÊ SAN
Nguyễn Văn Đại, Nguyễn Kim Tuyên, Phan Thị Diệu Huyền, Nguyễn Thị Hằng
Viện Khoa học Khí tượng Thủy văn và Biến đổi khí hậu
Ngày nhận bài 7/8/2018; ngày chuyển phản biện 8/8/2018; ngày chấp nhận đăng 28/8/2018
Tóm tắt: Thay đổi sử dụng đất là một trong các yếu tố có tác động lớn đến sự thay đổi các thành phần
trong quá trình thủy văn cả về không gian và thời gian, làm biến đổi giá trị dòng chảy tại các vị trí trên sông
cũng như tài nguyên nước (TNN) mặt trên các vùng khác nhau của lưu vực sông (LVS). Quá trình thay đổi sử
dụng đất (SDĐ) diễn ra liên tục, ở quy mô lưu vực, tác động đến các quá trình thủy văn ảnh hưởng lần lượt
đến hệ thống sinh thái, môi trường và kinh tế. Mục đích SDĐ thay đổi dẫn đến khả năng sinh dòng chảy thay
đổi, ngoài ra, nhu cầu sử dụng nước của các ngành kinh tế trên lưu vực cũng bị thay đổi; từ đó dẫn đến chế
độ dòng chảy mặt cũng như TNN mặt trên lưu vực bị thay đổi. Nghiên cứu này đã đánh giá tác động do thay
đổi SDĐ đến TNN mặt cho LVS Sê San, kết quả cho thấy sự gia tăng diện ꢀch rừng theo quy hoạch năm 2020
so với hiện trạng năm 2015 đã làm giảm tổng lượng nước trong mùa lũ và tăng trong mùa kiệt ở nhiều vùng,
đặc biệt là các vùng phía thượng lưu của LVS, tuy nhiên, việc gia tăng diện ꢀch đất phi nông nghiệp cũng như
diện ꢀch đất sông suối và mặt nước chuyên dùng cũng đã khiến cho tổng lượng nước giảm trong mùa kiệt
và tăng trong mùa lũ ở một số vùng thuộc khu vực trung và hạ lưu.
Từ khóa: Thay đổi sử dụng đất, tài nguyên nước mặt, lưu vực sông Sê San.
1. Mở đầu
Trước đây, ở Việt Nam và trên thế giới đã có
cũng là một nguyên nhân không nhỏ làm thay
đổi dòng chảy trên sông cũng như TNN trên LVS.
Để đánh giá tác động của thay đổi SDĐ đến
TNN mặt, cần thiết phải sử dụng tổ hợp nhiều
phương pháp khác nhau trên cơ sở chính là
xây dựng các kịch bản tổng hợp, áp dụng mô
hình toán thủy văn và phần mềm ꢀnh toán nhu
cầu sử dụng nước để mô phỏng và định lượng
những thay đổi về thủy văn và TNN trong LVS do
thay đổi SDĐ. Đề tài “Nghiên cứu đánh giá tác
động của thay đổi sử dụng đất đến tài nguyên
nước lưu vực sông Sê San - Srêpôk” đã xây dựng
quy trình đánh giá tác động của thay đổi SDĐ
đến TNN mặt cho LVS và áp dụng quy trình này
để đánh giá tác động của thay đổi SDĐ đến TNN
mặt cho LVS Sê San.
một số nghiên cứu đánh giá tác động của việc
thay đổi SDĐ đến dòng chảy cho các LVS, tuy
nhiên, các nghiên cứu này mới chỉ đánh giá tác
động đến dòng chảy tại các điểm trên sông và
cũng chưa đánh giá đầy đủ tác động của thay
đổi SDĐ đến dòng chảy cũng như TNN mặt. Hiện
tại, chưa có quy trình cụ thể nào được đưa ra
để đánh giá tác động của thay đổi SDĐ đến TNN
cho LVS [1, 2, 3, 4].
Hiện các nghiên cứu mới dừng lại ở việc
phân ꢀch sự thay đổi của việc SDĐ qua các thời
kỳ khác nhau, trên cơ sở đó, ꢀnh toán dòng
chảy sinh ra tương ứng với các kịch bản SDĐ
khác nhau; từ đó, đánh giá dòng chảy thay đổi
như thế nào cho một số vị trí trên sông tương
ứng với sự thay đổi SDĐ qua các thời kỳ. Trên
thực tế, khi mục đích SDĐ thay đổi thì nhu cầu
sử dụng nước trên lưu vực cũng thay đổi; đây
2. Phương pháp nghiên cứu và số liệu sử dụng
2.1. Quy trình đánh giá tác động của thay đổi
sử dụng đất đến tài nguyên nước mặt cho lưu
vực sông
Sơ đồ quy trình đánh giá tác động của thay
đổi SDĐ đến TNN mặt cho LVS được mô tả trong
Hình 1.
Liên hệ tác giả: Nguyễn Văn Đại
Email: nguyendai.tv@gmail.com
TẠP CHÍ KHOA HỌC BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU
Số 7 - Tháng 9/2018
60
Hình 1. Sơ đồ quy trình đánh giá tác động của thay đổi SDĐ đến TNN mặt
2.2. Phương pháp sử dụng mô hình SWAT
ban đầu trong ngày thứ i (mm);
- t: Thời gian (ngày);
- Rday: Lượng nước mưa trong ngày thứ i
(mm);
- Qsurf: Lượng dòng chảy bề mặt trong ngày
thứ i (mm);
- Ea: Lượng nước bốc hơi trong ngày thứ i (mm);
- Wseep: Lượng nước thấm vào vùng chưa bão
hòa trong ngày thứ i (mm);
Mô hình SWAT được sử dụng để ꢀnh toán
TNN mặt theo các phương án SDĐ khác nhau
cho LVS Sê San. SWAT mô hình hóa chu trình
thủy văn dựa trên phương trình cân bằng nước
sau:
t
SW SW
Rday Qsurf Ea Wseep Qgw
i
t
0
i1
- Qgw: Lượng nước ngầm (mm) chảy ra sông
trong ngày thứ i.
Các bước ꢀnh toán cụ thể trong mô hình
SWAT được mô tả trong Hình 2.
Trong đó:
- SWt: Lượng nước trong đất tại thời điểm t
(mm);
- SWo: Lượng nước trong đất tại thời điểm
TẠP CHÍ KHOA HỌC BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU
Số 7 - Tháng 9/2018
61
Hình 2. Sơ đồ các bước thực hiện mô hình SWAT
2.3. Phương pháp chồng chập bản đồ và công
cụ GIS
Các ứng dụng GIS như ArcGIS, MapInfo
được sử dụng để xử lý các bản đồ SDĐ, đất (thổ
nhưỡng), địa hình, sông suối, lưới trạm KTTV,
phân nhóm các loại hình SDĐ và phân ꢀch sự
thay đổi SDĐ giữa các phương án SDĐ năm 2015
và 2020 cho lưu vực sông Sê San.
- Bản đồ đất (thổ nhưỡng).
- Bản đồ hiện trạng SDĐ các năm 2005, 2010,
2015 và quy hoạch SDĐ năm 2020 của 2 tỉnh
Kon Tum và Gia Lai.
- Bản đồ hiện trạng và quy hoạch TNN của 2
tỉnh Kon Tum và Gia Lai.
Các loại hình SDĐ trên LVS Sê San được gộp
thành 7 nhóm SDĐ gồm: (1) Đất trồng cây hàng
năm, (2) Đất trồng cây lâu năm, (3) Đất lâm
nghiệp (đất rừng), (4) Đất phi nông nghiệp, (5)
Đất ở, (6) Đất chưa sử dụng và (7) Đất sông suối
và mặt nước chuyên dùng.
Diện ꢀch các nhóm SDĐ trên LVS Sê San các
năm 2005, 2010, 2015 và 2020 được trình bày
trong Bảng 1.
2.4. Các số liệu sử dụng
- Số liệu KTTV theo ngày đến năm 2015 gồm:
Tmax, Tmin, độ ẩm, tốc độ gió, số giờ nắng, bốc
hơi, mưa tại 3 trạm khí tượng Plêiku, Kon Tum,
Đắk Tô và số liệu lưu lượng nước tại các trạm
thủy văn Kon Tum, Đắk Mốt, Kon Plông.
- Bản đồ địa hình DEM 30x30 m.
Bảng 1. Diện ꢀch các nhóm sử dụng đất trên lưu vực sông Sê San qua các năm
TT
Các nhóm
sử dụng đất
2005
(ha)
2010
(ha)
2015
(ha)
2020
(ha) (%)
(%)
(%)
(%)
1
2
3
4
5
6
7
Trồng cây hàng năm
Trồng cây lâu năm
165.769 14,69 165.173 14,64 203.076 18,00 116.807 10,35
183.985 16,31 180.759 16,02 237.518 21,05 221.278 19,61
Đất lâm nghiệp (đất rừng) 617.526 54,73 617.522 54,73 560.062 49,64 672.702 59,62
Đất phi nông nghiệp
Đất ở
19.815
39.716
91.513
9.990
1,76
3,52
8,11
0,89
22.301
28.877
90.045
23.639
1,98
2,56
7,98
2,10
29.939
51.931
37.749
8.039
2,65
4,60
3,35
0,71
46.338
30.122
14.785
26.281
4,11
2,67
1,31
2,33
Đất chưa sử dụng
Ðất sông suối và mặt nước
chuyên dùng
Tổng cộng
1.128.314 100 1.128.314 100 1.128.314 100 1.128.314 100
TẠP CHÍ KHOA HỌC BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU
Số 7 - Tháng 9/2018
62
3. Kết quả và thảo luận
2005-2009 không thay đổi so với năm 2005.
Việc kiểm định bộ thông số mô hình SWAT
được thực hiện với số liệu KTTV giai đoạn
2010-2014 và số liệu SDĐ năm 2010 với giả
thiết tương tự. Số liệu lưu lượng nước thực
đo tại 3 trạm thủy văn Kon Tum, Đắk Mốt, Kon
Plông trên lưu vực sông Sê San được sử dụng
để đánh giá kết quả hiệu chỉnh và kiểm định
bộ thông số mô hình.
3.1. Hiệu chỉnh và kiểm định mô hình SWAT
LVS Sê San được phân chia thành 26 tiểu
LVS (Hình 3) với 368 đơn vị phản ứng thủy văn
(HRUs). Việc hiệu chỉnh bộ thông số mô hình
SWAT cho LVS Sê San được thực hiện với số
liệu KTTV giai đoạn 2005-2009 và số liệu SDĐ
năm 2005 với giả thiết SDĐ trong giai đoạn
Hình 3. Bản đồ phân chia các ꢁểu lưu vực trong mô hình SWAT cho lưu vực sông Sê San
Kết quả so sánh lưu lượng thực đo và ꢀnh
toán tại các trạm Kon Tum, Đắk Mốt, Kon Plông
trong giai đoạn hiệu chỉnh 2005-2009 được thể
hiện trên các hình từ Hình 4 đến Hình 6.
TẠP CHÍ KHOA HỌC BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU
Số 7 - Tháng 9/2018
63
Hình 4. Lưu lượng thực đo và ꢀnh toán trạm Kon Tum giai đoạn 2005-2009 (hiệu chỉnh)
Hình 5. Lưu lượng thực đo và ꢀnh toán trạm Đắk Mốt giai đoạn 2005-2009 (hiệu chỉnh)
Hình 6. Lưu lượng thực đo và ꢀnh toán trạm Kon Plông giai đoạn 2005-2009 (hiệu chỉnh)
TẠP CHÍ KHOA HỌC BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU
Số 7 - Tháng 9/2018
64
Bộ thông số mô hình SWAT được lựa chọn
cho lưu vực của 3 trạm thủy văn Kon Tum,
Đắk Mốt, Kon Plông sau khi hiệu chỉnh được
đưa trong Bảng 2. Kết quả so sánh lưu lượng
thực đo và tính toán tại các trạm Kon Tum,
Đắk Mốt, Kon Plông trong giai đoạn kiểm định
2010-2014 được thể hiện trên các hình từ
Hình 7 đến Hình 9.
Bảng 2. Bộ thông số mô hình SWAT sau khi hiệu chỉnh
Mô tả Kon Tum Đắk Mốt Kon Plông
Chỉ số CN ứng với điều kiện ẩm II 21,8
Thông số
CN2
24,14
26,26
0,297
130,9
35,64
25,71
22,96
0,309
406,2
36,16
OV_N
Hệ số nhám Manning cho dòng chảy mặt
Hệ số triết giảm dòng chảy ngầm
Thời gian trữ nước tầng nước ngầm
Hệ số nhám kênh dẫn (mm/giờ)
30,2
0,424
254,1
40,53
ALPHA_BF
GW_DELAY
CH_N1
Hình 7. Lưu lượng thực đo và ꢀnh toán trạm Kon Tum giai đoạn 2010-2014 (kiểm định)
Hình 8. Lưu lượng thực đo và ꢀnh toán trạm Đắk Mốt giai đoạn 2010-2014 (kiểm định)
TẠP CHÍ KHOA HỌC BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU
Số 7 - Tháng 9/2018
65
Hình 9. Lưu lượng thực đo và ꢀnh toán trạm Kon Plong giai đoạn 2010-2014 (kiểm định)
Kết quả đánh giá hiệu chỉnh và kiểm định
bộ thông số mô hình SWAT cho lưu vực sông
Sê San bằng chỉ số NASH được trình bày trong
Bảng 3.
Bảng 3. Đánh giá kết quả mô phỏng dòng chảy giai đoạn hiệu chỉnh, kiểm định
TT
Trạm
Chỉ số NASH
Hiệu chỉnh (2005 -2009)
Kiểm định (2010 - 2014)
1
2
3
Kon Tum
Đắk Mốt
KonPlong
0,81
0,88
0,73
0,80
0,91
0,77
3.2. Đánh giá tác động của thay đổi sử dụng
đất đến tài nguyên nước mặt cho lưu vực sông
Sê San
Các ꢁểu LVS đại biểu và các kịch bản thay
đổi SDĐ đối với từng nhóm SDĐ trên LVS Sê San
được xác định như trong Bảng 4.
Chuỗi số liệu KTTV giai đoạn 1981-2015 để
ꢀnh toán TNN mặt cho LVS Sê San theo các
phương án SDĐ khác nhau. Với mỗi phương án
SDĐ, chuỗi số liệu KTTV các bản đồ DEM và bản
đồ đất (thổ nhưỡng) được giữ nguyên.
Kết quả đánh giá tác động đến TNN mặt của
từng nhóm SDĐ được đưa trong Bảng 5, trong
đó, 3 nhóm SDĐ là đất trồng cây hàng năm, đất
trồng cây lâu năm và đất lâm nghiệp (đất rừng) có
tác động ꢀch cực đến sự phân bố dòng chảy trong
năm, nghĩa là làm tăng tổng lượng nước mặt
trong khoảng thời gian ít nước và làm giảm tổng
lượng nước mặt trong khoảng thời gian nhiều
nước, 4 nhóm SDĐ còn lại có tác động ngược lại
đối với sự phân bố dòng chảy trong năm.
Dòng chảy trên LVS Sê San được ꢀnh toán
cho 26 ꢁểu LVS (Hình 3) theo các phương án
hiện trạng SDĐ các năm 2005, 2010, 2015 và
quy hoạch SDĐ năm 2020 với số liệu KTTV giai
đoạn 1981-2015.
Bảng 4. Thay đổi diện ꢀch các nhóm SDĐ trên các ꢁểu LVS đại biểu
ứng với các kịch bản thay đổi SDĐ
TT
1
Nhóm SDĐ
Trồng cây hàng năm
Trồng cây lâu năm
Đất lâm nghiệp (đất rừng)
Đất phi nông nghiệp
Đất ở
Tiểu LVS đại biểu và kịch bản thay đổi SDĐ Thay đổi diện ꢀch (%)
Tiểu LVS số 5 so với số 19 (SDĐ năm 2015)
Tiểu LVS số 20 so với số 32 (SDĐ 2010)
Tiểu LVS số 1 (SDĐ 2015 so với 2005)
Tiểu LVS số 17 so với số 15 (SDĐ 2010)
Tiểu LVS số 21 so với số 15 (SDĐ 2015)
Tiểu LVS số 8 so với số 7 (SDĐ 2015)
7,04
29,63
-14,38
7,91
2
3
4
5
6,31
6
Đất chưa sử dụng
4,11
7
Ðất sông suối và mặt nước Tiểu LVS số 20 so với số 22 (SDĐ 2010)
chuyên dùng
7,21
TẠP CHÍ KHOA HỌC BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU
Số 7 - Tháng 9/2018
66
Bảng 5. Thay đổi (%) TNN mặt trung bình thời kỳ 1981-2015 do thay đổi SDĐ
TT
1
Nhóm SDĐ
Mùa lũ Mùa cạn 1 tháng max 1 tháng min 3 tháng max 3 tháng min
Trồng cây hàng năm
Trồng cây lâu năm
-0,64
-1,56
0,64
1,56
-2,55
-0,20
-0,75
3,37
0,05
0,53
-0,51
-1,35
3,58
0,26
0,24
-7,42
2
3
Đất lâm nghiệp (đất 3,64
rừng)
-21,55
4
5
6
7
Đất phi nông nghiệp
Đất ở
3,08
3,15
0,69
-3,08
-3,15
-0,69
-0,42
0,98
0,65
0,04
0,07
-0,09
-0,09
-0,03
0,01
1,20
2,06
0,11
0,17
-0,04
-0,12
-0,04
0,20
Đất chưa sử dụng
Ðất sông suối và mặt 0,42
nước chuyên dùng
26 tiểu LVS được gộp lại thành 15 vùng
TNN (Bảng 6) và phân vùng thay đổi TNN mặt
do thay đổi SDĐ quy hoạch 2020 so với hiện
trạng 2015.
Bảng 6. Danh sách các vùng tài nguyên nước mặt của lưu vực sông Sê San
TT Tên vùng TNN
Ký hiệu
Bao gồm các
ꢁểu lưu vực
Diện ꢀch
(km2)
1
Thượng nguồn sông Đăk Bla (ꢀnh đến ngã ba
sông Đak Pơne)
TN_DAKBLA
8; 9;10
923,8
2
3
Sông Đak Pơne (ꢀnh đến ngã ba sông Đăk Bla)
DAKPONE
11
497,9
542,7
Khu giữa 1 sông Đăk Bla (từ ngã ba sông Đak
Pơne đến ngã ba sông Ia Krom)
KG1_DAKBLA
12; 13; 14;18
4
5
Sông Ia Krom (ꢀnh đến ngã ba sông Đăk Bla)
IA_KROM
21
892,6
583,0
Khu giữa 2 sông Đăk Bla (từ ngã ba sông Ia Krom
đến ngã ba sông Krông Pơ Kô)
KG2_DAKBLA
16; 17
6
7
Thượng nguồn sông Krông Pơ Kô (ꢀnh đến ngã TN_KRONGPOKO
ba sông Đak Rơ Long)
1; 2
1.055,2
956,2
Khu giữa 1 sông Krông Pơ Kô (từ ngã ba sông KG1_KRONGPOKO
Đak Rơ Long đến ngã ba sông Đak Psi)
3; 4; 5; 6
8
9
Sông Đak Psi (ꢀnh đến ngã ba sông Krông Pơ Kô)
DAKPSI
7
817,4
394,7
Khu giữa 2 sông Krông Pơ Kô (từ ngã ba sông KG2_KRONGPOKO
Đak Psi đến ngã ba sông Đak Bla)
15
10 Khu giữa 1 sông Sê San (từ ngã ba sông Krông
Pơ Kô đến ngã ba sông Ia Roey)
KG1_SESAN
19; 20
22
725,1
636,3
11 Khu giữa 2 sông Sê San (từ ngã ba sông Ia Roey
đến ngã ba sông Ia Grai)
KG2_SESAN
12 Sông Ia Grai (ꢀnh đến ngã ba sông Sê San)
IA_GRAI
23
25
818,0
468,0
13 Khu giữa 3 sông Sê San (từ ngã ba sông Ia Grai
đến ngã ba sông Nam Sa Thầy)
KG3_SESAN
14 Sông Nam Sa Thầy (ꢀnh đến ngã ba sông Sê San)
NAMSATHAY
KG4_SESAN
24
26
1.496,5
475,9
15 Khu giữa 4 sông Sê San (từ ngã ba sông Nam Sa
Thầy đến biên giới Việt-Cam)
TẠP CHÍ KHOA HỌC BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU
Số 7 - Tháng 9/2018
67
Kết quả ꢀnh toán sự thay đổi tài nguyên
nước trên 15 vùng tài nguyên nước của lưu vực
sông Sê San trung bình thời kỳ 1981-2015 ứng
với sự thay đổi sử dụng đất năm 2020 so với
2015 được trình bày trong Bảng 7.
Bản đồ phân vùng thay đổi TNN mặt cả năm
trung bình thời kỳ 2981-2015 LVS Sê San do thay
SDĐ quy hoạch năm 2020 so với hiện trạng năm
2015 được trình bày trên Hình 10.
Theo kết quả ꢀnh toán trong Bảng 7 và Hình
10, đối với sự thay đổi diện ꢀch SDĐ quy hoạch
năm 2020 so với hiện trạng năm 2015, TNN mặt
cả năm trên LVS Sê San có sự biến động mạnh
theo không gian. Tổng lượng nước cả năm tăng
ở 4 vùng TNN là: (1) Thượng nguồn sông Đăk Bla
(ꢀnh đến ngã ba sông Đak Pơne), (2) Khu giữa 2
sông Đăk Bla (từ ngã ba sông Ia Krom đến ngã ba
sông Krông Pơ Kô), (3) Khu giữa 1 sông Krông Pơ
Kô (từ ngã ba sông Đak Rơ Long đến ngã ba sông
Đak Psi) và (4) Sông Nam Sa Thầy (ꢀnh đến ngã
ba sông Sê San), các vùng còn lại đều có tổng
lượng nước cả năm giảm.
Tuy nhiên, do diện ꢀch rừng theo quy hoạch
năm 2020 tăng khá mạnh so với hiện trạng năm
2015 nên phần lớn các vùng trên lưu vực có tổng
lượng nước giảm trong mùa lũ và tăng lên trong
mùa kiệt. Ngoài ra, do diện ꢀch rừng tăng lên
không đồng đều trên toàn lưu vực mà tập trung
tăng ở các khu vực trung và thượng nguồn của lưu
vực, khu vực trung và hạ nguồn của lưu vực tăng
nhiều về diện ꢀch đất phi nông nghiệp và diện ꢀch
đất sông suối và mặt nước chuyên dùng nên nhiều
vùng TNN ở các khu vực này có tổng lượng nước
tăng vào mùa lũ và giảm vào mùa kiệt.
Bảng 7. Sự thay đổi tổng lượng nước trên các vùng TNN của LVS Sê San trung bình
thời kỳ 1981-2015 ứng với sự thay đổi SDĐ quy hoạch năm 2020 so với hiện trạng năm 2015
TT
Vùng TNN
Thay đổi SDĐ (%)
Thay đổi TNN mặt
(%)
Đất
Đất Đất lâm
Đất
phi
Đất ở Đất
Đất
suối
Cả
Mùa Mùa
trồng trồng nghiệp
chưa sông năm
lũ
cạn
cây
hàng
năm
cây
lâu
(đất
nông
sử
rừng) nghiệp
dụng và mặt
nước
năm
chuyên
dùng
1
2
3
4
5
6
TN_DAKBLA
DAKPONE
78,93 175,4
-26,87 39,49
-61,36 3,42
-20,62 -0,62
-54,34 8,89
-2,25
10,46
40,77
39,65
94
174,7 -89,64 -100
134,2 -75,45 -100
624,3 -64,61 -100
15,87 -9,77 -99,42 33,25 -1,90 -1,79 -2,57
252,2
3,73 3,61
4,50
5,8
-3,65 -3,69 -3,35
KG1_DAKBLA
IA_KROM
-30,4 -4,24 -4,36 -3,45
KG2_DAKBLA
150,2 -69,75 -100
860,6 -80,50 -100
122,3
0,05 -0,79 5,32
TN_KRONG-
POKO
-69,26 -19,66 33,77
91,37 -7,73 -7,39 -9,83
7
KG1_KRONG-
POKO
-78,05 -36,58 62,32
1098 -93,68 -100
230,6
3,64 -2,93 44,22
8
9
DAKPSI
-72,86 -7,06
-57,57 19,12
31,31
46,36
396,3 -86,03 -100
-42,35 -72,99 -100
94,02 -7,22 -6,97 -8,86
505,3 -9,60 -5,41 -30,72
KG2_KRONG-
POKO
10
11
12
13
14
15
KG1_SESAN
KG2_SESAN
IA_GRAI
-68,14 28,21
-41,24 -0,62
43,52
19,58
0,17 -43,61 -100
90,78 -3,32 -3,34 -3,21
158,1 -3,89 -4,02 -2,91
-9,68
-4,90 -100
5,42 -13,09 48,14
1293 -10,58 -18,58 -90,46 10,07 -100
-30,8 -26,53 -99,94 2571
6332
-3,06 -3,05 -3,12
-3,77 -0,36 -24,05
KG3_SESAN
NAMSATHAY
KG4_SESAN
283,4
9,58
-5,96
109
1352
-100
-100
10857 0,23 0,16
0,73
-43,54 -30,90
-23,41 24,03 -100
317,8 -7,07 -7,15 -6,52
TẠP CHÍ KHOA HỌC BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU
Số 7 - Tháng 9/2018
68
Hình 10. Bản đồ phân vùng thay đổi TNN mặt LVS Sê San do thay đổi SDĐ năm 2020 so với năm 2015
3.3. Các giải pháp quản lý sử dụng đất hợp lý
nhằm bảo vệ và phát triển bền vững tài nguyên
nước mặt lưu vực sông Sê San
đều trên khắp lưu vực nên phần lớn các vùng
TNN đã phân chia của LVS Sê San có TNN mặt
giảm trong mùa lũ và tăng lên trong mùa kiệt.
Tuy nhiên, một số vùng ở khu vực trung và hạ
du của lưu vực có diện ꢀch đất phi nông nghiệp
và diện ꢀch đất sông suối và mặt nước chuyên
dùng tăng lên dẫn tới TNN mặt tăng lên ở một
số tháng mùa lũ và giảm ở một số tháng mùa
kiệt như khu giữa 2 sông Krông Pơ Kô (ꢀnh từ
ngã ba sông Đak Psi đến ngã ba sông Đak Bla) và
khu giữa 3 sông Sê San (ꢀnh từ ngã ba sông Ia
Grai đến ngã ba sông Nam Sa Thầy).
Từ những kết quả đánh giá tác động của thay
đổi sử dụng đất đến tài nguyên nước mặt cho
lưu vực sông Sê San, cần thiết phải áp dụng
những giải pháp quản lý sử dụng đất hợp lý
nhằm bảo vệ và phát triển bền vững tài nguyên
nước mặt cho lưu vực sông này. Cụ thể, cần phải
tăng cường bổ sung trồng rừng và giảm diện ꢀch
đất mặt nước ở khu vực trung và hạ du của lưu
vực cũng như tăng cường công tác về quản lý
và sử dụng đất, định huớng chuyển dịch cơ cấu
cây trồng phù hợp vừa đảm bảo phát triển kinh
tế vừa đảm bảo khả năng giữ nước, bổ cập cho
nước ngầm và ngăn ngừa, giảm thiểu thoái hóa
đất cho các khu vực trung và hạ du của lưu vực.
- Tăng cường trồng rừng bổ sung và giảm
diện ꢀch đất mặt nước (do việc khai thác thủy
điện, thủy lợi) cho các khu vực trung và hạ du
của LVS Sê San, cụ thể là các vùng: Thượng
nguồn sông Krông Pơ Kô (ꢀnh đến ngã ba sông
Đak Rơ Long), khu giữa 2 sông Krông Pơ Kô (ꢀnh
từ ngã ba sông Đak Psi đến ngã ba sông Đak Bla),
khu giữa 3 sông Sê San (ꢀnh từ ngã ba sông Ia
Grai đến ngã ba sông Nam Sa Thầy) và Sông Đak
Psi (ꢀnh đến ngã ba sông Krông Pơ Kô).
- Tăng cường công tác về quản lý và sử dụng
đất, định huớng chuyển dịch cơ cấu cây trồng
phù hợp vừa đảm bảo phát triển kinh tế vừa
đảm bảo khả năng giữ nước, bổ cập cho nước
ngầm và ngăn ngừa, giảm thiểu thoái hóa đất
cho các khu vực trung và hạ du của lưu vực.
4. Kết luận
Quy trình đánh giá tác động của thay đổi SDĐ
đến TNN mặt đã được áp dụng để đánh giá cụ
thể cho LVS Sê San.
Dưới tác động của việc thay đổi SDĐ theo
quy hoạch năm 2020 so với hiện trạng năm
2015, diện ꢀch rừng tăng lên nhưng không đồng
TẠP CHÍ KHOA HỌC BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU
Số 7 - Tháng 9/2018
69
Lời cám ơn: Nhóm tác giả xin chân thành cảm ơn đề tài nghiên cứu khoa học và phát triển công nghệ
cấp Bộ “Nghiên cứu đánh giá tác động của thay đổi sử dụng đất đến tài nguyên nước lưu vực sông Sê
san - Srêpôk” đã hỗ trợ để thực hiện bài báo này.
Tài liệu tham khảo
1. Nguyễn Thị Hồng, Nguyễn Duy Liêm, Nguyễn Thị Bích, Lê Duy Bảo Hiếu, Lê Hoàng Tú, Nguyễn Kim
Lợi (2014), “Ứng dụng GIS và mô hình SWAT đánh giá ảnh hưởng thay đổi sử dụng đất đến lưu
lượng dòng chảy lưu vực sông Vu Gia”, Tạp chí ĐHQGHN, Khoa học Tự nhiên và Công nghệ, 30(2S),
tr. 80-91.
2. Trần Hữu Hùng, Lê Hồng Giang, Nguyễn Duy Bình (2011), “Ứng dụng phần mềm mô phỏng SWAT
để đánh giá tác động của biến động diện ꢀch rừng đến chế độ dòng chảy lưu vực thượng nguồn
sông Mã”, Tạp chí Khoa học và Phát triển, Trường Đại học Nông nghiệp Hà Nội, 9(3), tr. 384-392.
3. A.C. Guzha, M.C. Rufino, S. Okoth, S. Jacobs, R.L.B. Nóbrega (2018), “Impacts of land use and land
cover change on surface runoff, discharge and low flows: Evidence from East Africa”, Journal of
Hydrology: Regional Studies 15, pp. 49-67.
4. Wagner P. D., S. Kumar and K. Schneider (2013), “An assessment of land use change impacts on the
water resources of the Mula and Mutha Rivers catchment upstream of Pune, India”, Hydrol. Earth
Syst. Sci. 17, pp. 2233–2246.
ASSESSMENT OF THE IMPACT OF LAND USE CHANGES ON
SURFACE WATER RESOURCES IN SE SAN RIVER BASIN
Nguyen Van Dai, Nguyen Kim Tuyen, Phan Thi Dieu Huyen, Nguyen Thi Hang
Viet Nam Insꢁtute of Meteorology, Hydrology and Climate Change
Received: 7/8/2018; Accepted 28/8/2018
Abstract: Land use change is one of key factors that largely affect different components of hydrological
processes both in space and ꢁme and subsequently alters river flows as well as surface water resources in
different areas of the basin. Land use change is a conꢁnuous process and occurs at basin scale. Land use
change leads to changes in the water flows and changes in water demand for different sectors in the basin
leading to changes in surface flow regime as well as the surface water resources in the basin. This study
assessed the impact of land use change on surface water resources in the Se San river basin. Results shows
that the increase in forest planned for 2020 in comparision with the year 2015 leads to reduce water in flood
season and increase in water in dry season in many areas, especially in the upper of the basin. The increase
in non-agricultural land areas as well as in open water bodies have reduced water volume in the dry season
and increased that during the flood season in some areas of the lower and middle basin.
Keywords: Land use change, surface water resources, Se San river basin.
TẠP CHÍ KHOA HỌC BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU
Số 7 - Tháng 9/2018
70
11 trang
13/01/2024
8800
Free
Bạn đang xem tài liệu "Nghiên cứu, đánh giá tác động của thay đổi sử dụng đất đến tài nguyên nước mặt cho lưu vực sông Sê San", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- nghien_cuu_danh_gia_tac_dong_cua_thay_doi_su_dung_dat_den_ta.pdf
