Giáo trình công nghệ đúc (Phần 1)
Gi¸o tr×nh: c«ng nghÖ ®óc
ch−¬ng 1
kh¸i niÖm chung
1.1. Thùc chÊt, ®Æc ®iÓm vµ c«ng dông
1.1.1. Thùc chÊt
§óc lµ ph−¬ng ph¸p chÕ t¹o s¶n phÈm b»ng c¸ch rãt kim lo¹i láng vµo khu«n cã
h×nh d¹ng nhÊt ®Þnh, sau khi kim lo¹i ho¸ r¾n trong khu«n ta thu ®−îc vËt ®óc cã h×nh
d¸ng gièng nh− khu«n ®óc.
NÕu vËt phÈm ®óc ®−a ra dïng ngay gäi lµ chi tiÕt ®óc, cßn nÕu vËt phÈm ®óc ph¶i
qua gia c«ng ¸p lùc hay c¾t gät ®Ó n©ng cao c¬ tÝnh, ®é chÝnh x¸c kÝch th−íc vµ ®é bãng
bÒ mÆt gäi lµ ph«i ®óc.
§óc cã nh÷ng ph−¬ng ph¸p sau: ®óc trong khu«n c¸t, ®óc trong khu«n kim lo¹i,
®óc d−íi ¸p lùc, ®óc li t©m, ®óc trong khu«n mÉu ch¶y, ®óc trong khu«n vá máng, ®óc
liªn tôc v.v... nh−ng phæ biÕn nhÊt lµ ®óc trong khu«n c¸t.
1.1.2. §Æc ®iÓm
- §óc cã thÓ gia c«ng nhiÒu lo¹i vËt liÖu kh¸c nhau: ThÐp, gang, hîp kim mµu v.v...
cã khèi l−îng tõ mét vµi gam ®Õn hµng tr¨m tÊn.
- ChÕ t¹o ®−îc vËt ®óc cã h×nh d¹ng, kÕt cÊu phøc t¹p nh− th©n m¸y c«ng cô, vá
®éng c¬ v.v...mµ c¸c ph−¬ng ph¸p khã kh¨n hoÆc kh«ng chÕ t¹o ®−îc.
- §é chÝnh x¸c vÒ h×nh d¸ng, kÝch th−íc vµ ®é bãng kh«ng cao (cã thÓ ®¹t cao nÕu
®óc ®Æc biÖt nh− ®óc ¸p lùc).
- Cã thÓ ®óc ®−îc nhiÒu líp kim lo¹i kh¸c nhau trong mét vËt ®óc.
- Gi¸ thµnh chÕ t¹o vËt ®óc rÎ v× vèn ®Çu t− Ýt, tÝnh chÊt s¶n xuÊt linh ho¹t, n¨ng
suÊt t−¬ng ®èi cao.
- Cã kh¶ n¨ng c¬ khÝ ho¸ vµ tù ®éng ho¸.
- Tèn kim lo¹i cho hÖ thèng rãt, ®Ëu ngãt, ®Ëu h¬i.
- DÔ g©y ra nh÷ng khuyÕt tËt nh−: thiÕu hôt, rç khÝ, ch¸y c¸t v.v...
- KiÓm tra khuyÕt tËt bªn trong vËt ®óc khã kh¨n, ®ßi hái thiÕt bÞ hiÖn ®¹i.
1.1.3.C«ng dông
S¶n xuÊt ®óc ®−îc ph¸t triÓn rÊt m¹nh vµ ®−îc sö dông rÊt réng r·i trong c¸c
ngµnh c«ng nghiÖp. khèi l−îng vËt ®óc trung b×nh chiÕm kho¶ng 40÷80% tæng khèi
l−îng cña m¸y mãc. Trong ngµnh c¬ khÝ khèi l−îng vËt ®óc chiÕm ®Õn 90% mµ gi¸
thµnh chØ chiÕm 20÷25%.
1
Tr−êng ®¹i häc b¸ch khoa - 2006
Gi¸o tr×nh: c«ng nghÖ ®óc
3.1.4. Ph©n lo¹i
Kü thuËt ®óc ®−îc ph©n lo¹i theo s¬ ®å sau:
Kü thuËt ®óc
§óc trong khu«n c¸t
§óc ®Æc biÖt
§óc trong hßm
khu«n
§óc trªn nÒn
§óc b»ng
d−ìng g¹t
khu«n
kim lo¹i
§óc ¸p lùc
§óc ly
t©m
§óc
liªn tôc
x−ëng
§óc trong khu«n mÉu ch¶y
§óc trong khu«n vá máng
H.1.1. S¬ ®å ph©n lo¹i ph−¬ng ph¸p ®óc
Ch−¬ng 2
§óc trong khu«n c¸t
2.1. Kh¸i niÖm vÒ qu¸ tr×nh s¶n xuÊt ®óc
Qu¸ tr×nh s¶n xuÊt ®óc bao gåm c¸c c«ng ®o¹n chÝnh sau:
Bé phËn kü
thuËt
Bé phËn méc
mÉu
ChÕ t¹o hçn hîp
lµm khu«n
ChÕ t¹o hçn hîp
lµm lâi
Lµm khu«n
SÊy khu«n
NÊu kim lo¹i
Lµm lâi
SÊy lâi
L¾p r¸p khu«n vµ
rãt kim lo¹i
Ph¸ khu«n lÊy
vËt ®óc
Ph¸ lâi khái vËt
®óc
Lµm s¹ch vËt
®óc
KiÓm tra chÊt
l−îng
H.2.1. S¬ ®å c¸c bé phËn trong x−ëng ®óc
2
Tr−êng ®¹i häc b¸ch khoa - 2006
Gi¸o tr×nh: c«ng nghÖ ®óc
Phßng kü thuËt cã nhiÖm vô lËp phiÕu c«ng nghÖ vµ thiÕt kÕ c¸c b¶n vÏ kü thuËt:
b¶n vÏ chi tiÕt, b¶n vÏ vËt ®óc, b¶n vÏ mÉu vµ b¶n vÏ hép lâi råi ®−a sang cho bé phËn
méc mÉu ®Ó chÕ t¹o mÉu vµ hép lâi vµ chuyÓn cho c¸c bé phËn chÕ t¹o khu«n vµ lâi. Sau
khi sÊy (hoÆc kh«ng sÊy) khu«n vµ lâi, tiÕn hµnh l¾p r¸p khu«n vµ rãt kim lo¹i.
2.2. c¸c bé phËn c¬ b¶n cña mét khu«n ®óc
Muèn ®óc mét chi tiÕt, tr−íc hÕt ph¶i vÏ b¶n vÏ vËt ®óc dùa trªn b¶n vÏ chi tiÕt cã
tÝnh ®Õn ®é ngãt cña vËt liÖu vµ l−îng d− gia c«ng c¬ khÝ. C¨n cø theo b¶n vÏ vËt ®óc, bé
phËn x−ëng méc mÉu chÕ t¹o ra mÉu vµ hép lâi.
MÉu t¹o ra lßng khu«n 6 - cã h×nh d¹ng bªn ngoµi cña vËt ®óc. Lâi 7 ®−îc chÕ t¹o
tõ hép lâi cã h×nh d¸ng gièng h×nh d¹ng bªn trong cña vËt ®óc. L¾p lâi vµo khu«n vµ l¾p
r¸p khu«n ta ®−îc mét khu«n ®óc.
§Ó dÉn kim lo¹i láng vµo khu«n ta ph¶i t¹o hÖ thèng rãt 10. Rãt kim lo¹i láng qua
hÖ thèng rãt nµy. Sau khi kim lo¹i ho¸ r¾n, nguéi ®em ph¸ khu«n ta ®−îc vËt ®óc.
Lßng khu«n 6 phï hîp víi h×nh d¸ng vËt ®óc, kim lo¹i láng ®−îc rãt vµo khu«n
qua hÖ thèng rãt. Bé phËn 11 ®Ó dÉn h¬i tõ lßng khu«n ra ngoµi gäi lµ ®Ëu h¬i ®ång thêi
cßn lµm nhiÖm vô bæ sung kim lo¹i cho vËt ®óc khi ho¸ r¾n cßn gäi lµ ®Ëu ngãt.
Hßm khu«n trªn 1, hßm khu«n d−íi 9 ®Ó lµm nöa khu«n trªn vµ d−íi. §Ó l¾p 2
nöa khu«n chÝnh x¸c ta dïng chèt ®Þnh vÞ 2.
VËt liÖu trong khu«n 4 gäi lµ hçn hîp lµm khu«n (c¸t khu«n). §Ó n©ng cao ®é bÒn
cña hçn hîp lµm khu«n trong khu«n ta dïng nh÷ng x−¬ng 5. §Ó t¨ng tÝnh tho¸t khÝ cho
khu«n ta tiÕn hµnh xiªn c¸c lç tho¸t khÝ 8.
11
10
1- Hßm khu«n trªn
2- Chèt ®Þnh vÞ
3- MÆt ph©n khu«n
4- C¸t khu«n
5- X−¬ng khu«n
6- Lßng khu«n
1
2
7- Lâi
8- R·nh tho¸t khÝ
9- Hßm khu«n d−íi
10- HÖ thèng rãt
11- §Ëu h¬i (hoÆc ®Ëu ngãt)
3
4
7
6
5
8
9
H.2.2. C¸c bé phËn chÝnh cña mét khu«n ®óc c¸t
3
Tr−êng ®¹i häc b¸ch khoa - 2006
Gi¸o tr×nh: c«ng nghÖ ®óc
2.3. Hçn hîp lµm khu«n vµ lµm lâi
Hçn hîp lµm khu«n vµ lµm lâi gåm: c¸t, ®Êt sÐt, chÊt kÕt dÝnh, chÊt phô, n−íc
v.v... Cã 2 lo¹i: lo¹i cò (®· dïng) vµ lo¹i míi chÕ t¹o
2.3.1. Yªu cÇu ®èi víi hçn hîp lµm khu«n vµ lµm lâi
Hçn hîp cÇn cã nh÷ng tÝnh chÊt sau:
a/ TÝnh dÎo
TÝnh dÎo lµ kh¶ n¨ng biÕn d¹ng vÜnh c÷u cña hçn hîp sau khi bá t¸c dông cña
ngo¹i lùc. TÝnh dÎo t¨ng khi n−íc trong hçn hîp t¨ng ®Õn 8%, ®Êt sÐt vµ chÊt dÝnh t¨ng,
h¹t c¸t nhá.
b/ §é bÒn
§é bÒn cña hçn hîp lµ kh¶ n¨ng chÞu t¸c dông cña ngo¹i lùc mµ kh«ng bÞ ph¸
huû. §é bÒn t¨ng khi h¹t c¸t nhá, kh«ng ®ång ®Òu vµ s¾c c¹nh, ®é mÞn chÆt cña hçn hîp
t¨ng, l−îng ®Êt sÐt t¨ng, l−îng n−íc t¨ng ®Õn 8 %.
- Khu«n t−¬i cã søc bÒn nÐn ≤(6÷8) N/ cm2.
- Khu«n kh« cã søc bÒn nÐn ≤(8÷30) N/ cm2.
- Khi nhiÖt ®é t¨ng ®Õn 9000C th× søc bÒn nÐn t¨ng 2÷3 lÇn
§Ó ®¸nh gi¸ ®é bÒn ta dïng giíi h¹n bÒn nÐn, ®−îc tÝnh theo c«ng thøc sau:
P
δ =
(N/ cm2)
E
víi : P - lùc nÐn; F- diÖn tÝch tiÕt diÖn ngang mÉu thö
c/ TÝnh lón
TÝnh lón lµ kh¶ n¨ng gi¶m thÓ tÝch cña hçn hîp khi chÞu t¸c dông cña ngo¹i lùc,
cÇn cã tÝnh lón ®Ó Ýt c¶n trë vËt ®óc co khi ®«ng ®Æc vµ lµm nguéi, tr¸nh ®−îc nøt nÎ,
c«ng vªnh.
TÝnh lón t¨ng khi dïng c¸t s«ng h¹t to, l−îng ®Êt sÐt Ýt, chÊt kÕt dÝnh Ýt, chÊt phô
(mïn c−a, r¬m vôn, bét than) t¨ng.
d/ TÝnh th«ng khÝ
TÝnh th«ng khÝ cña hçn hîp lµ kh¶ n¨ng cho phÐp khÝ lät qua nh÷ng kÎ hë nhá
gi÷a nh÷ng h¹t c¸t cña hçn hîp. TÝnh th«ng khÝ cÇn cã ®Ó vËt ®óc kh«ng bÞ rç khÝ.TÝnh
th«ng khÝ t¨ng khi h¹t c¸t to vµ ®Òu, l−îng ®Êt sÐt vµ chÊt kÕt dÝnh Ýt, ®é dÇm chÆt cña
hçn hîp gi¶m, chÊt phô nhiÒu vµ l−îng n−íc < 4 %.
§Ó ®¸nh gi¸ kh¶ n¨ng tho¸t khÝ cña hçn hîp lµm khu«n, ng−êi ta dïng ®é th«ng
Q. L
khÝ K:
K =
100.F. P.t
víi:
Q : l−îng th«ng khÝ thæi qua mÉu (cm3).
L : chiÒu cao cña mÉu (cm).
F : diÖn tÝch tiÕt diÖn ngang cña mÈu ( cm2 )
4
Tr−êng ®¹i häc b¸ch khoa - 2006
Gi¸o tr×nh: c«ng nghÖ ®óc
P : ¸p suÊt cña khÝ tr−íc khi qua mÉu ( N/ cm2 )
t : thêi gian kh«ng khÝ tho¸t qua mÉu ( phót )
Trong thùc nghiÖm, ng−êi ta lÊy: Q = 2000 cm3; L = 50 mm; D = 50 mm, do ®ã
khi thÝ nghiÖm chØ cÇn x¸c ®Þnh thêi gian kh«ng khÝ tho¸t qua mÉu.
g/ TÝnh bÒn nhiÖt
TÝnh bÒn nhiÖt cña hçn hîp lµ kh¶ n¨ng kh«ng bÞ ch¸y, ch¶y vµ mÒm ra ë nhiÖt ®é
cao. TÝnh bÒn nhiÖt t¨ng khi l−îng c¸t th¹ch anh Si02 t¨ng, h¹t c¸t to vµ trßn, c¸c t¹p chÊt
dÔ ch¶y (Na2O, K2O, CaO, Fe2O3) trong hçn hîp cµng Ýt. Tæng sè nh÷ng chÊt dÔ ch¶y
nµy ph¶i ≤ 1,5÷20% ®èi víi thÐp vµ ph¶i ≤ 5÷7% ®èi víi gang, ®Ó ®óc kim lo¹i mµu
kh«ng qu¸ 10÷12%. Hçn hîp lµm khu«n cho tÊt c¶ c¸c lo¹i vËt ®óc kh«ng ®−îc chøa
(Na2O + K2O) qu¸ 1%, CaO ≤ 1÷2% vµ Fe2O3 ≤ 3÷4%.
e/ §é Èm
Lµ l−îng n−íc chøa trong hçn hîp ®ã, ®−îc x¸c ®Þnh b»ng c«ng thøc sau:
g − g
X =
1 100% .
g
víi: g- khèi l−îng hçn hîp t−¬i; g1- khèi l−îng hçn hîp kh«.
§é Èm t¨ng khi l−îng n−íc trong hçn hîp t¨ng, nh−ng ®é Èm ph¶i ≤ 6- 8% v× nÕu
nhiÒu h¬n sÏ lµm cho søc bÒn, tÝnh tho¸t khÝ gi¶m. §é Èm ®èi víi khu«n t−¬i ®óc: gang :
4,5÷5,5%; thÐp: 4,5%; nh«m: 4÷5%.
f/ TÝnh bÒn l©u
Lµ kh¶ n¨ng lµm viÖc ®−îc l©u vµ nhiÒu lÇn cña hçn hîp, ®−îc x¸c ®Þnh:
R
C = 100% .
r
víi : R- søc bÒn s½n cã cña hçn hîp, r- søc bÒn sau mét thêi gian sö dông.
2.3.2. c¸c lo¹i vËt liÖu lµm khu«n vµ lµm lâi
Chñ yÕu lµ c¸t, ®Êt sÐt, chÊt dÝnh kÕt, chÊt phô v.v...
a/ C¸t
Thµnh phÇn chñ yÕu cña c¸t lµ SiO2, ngoµi ra cßn cã Al2O3, CaCO3, Fe2O3...
Ph©n lo¹i c¸t
- Theo n¬i lÊy c¸t: gåm c¸t nói h¹t s¾c c¹nh, c¸t s«ng h¹t trßn ®Òu.
- Theo ®é h¹t: Ng−êi ta x¸c ®Þnh ®é h¹t cña c¸t theo kÝch th−íc lç r©y. Sè hiÖu r©y
gäi theo kÝch th−íc lç cña nã (h¹t) ®−îc ph©n nhãm:
Tªn c¸t
Nhãm
Sè hiÖu r©y
KÝch th−íc h¹t (mm )
5
Tr−êng ®¹i häc b¸ch khoa - 2006
Gi¸o tr×nh: c«ng nghÖ ®óc
0,4 ÷ 1
0,315 ÷ 0,63
0,2 ÷ 0,4
0,16 ÷ 0,315
0,1 ÷ 0,2
0,063 ÷ 0,16
0,05 ÷ 0,1
< 0,05
c¸t th«
rÊt to
to
võa
nhá
rÊt nhá
mÞn
bét
063
04
0315
02
016
01
0063
005
1 - 063 - 04
063 - 04 - 0315
04 - 0315 - 02
0315 - 02 - 016
02 - 016 - 01
016 - 01 - 0063
01 - 0063 - 005
0063 - 005 - nhá
- Theo thµnh phÇn th¹ch anh ( SiO2):
Lo¹i c¸t
1K
2K
3K
4K
L−îng chøa SiO2 (%)
97
96
94
90
- Theo thµnh phÇn ®Êt sÐt:
Tªn c¸t
C¸t th¹ch anh
C¸t gÇy
Ký hiÖu Liªn x«
Sè l−îng ®Êt sÐt chøa trong c¸t (%)
K
T
< 2
2÷10
C¸t n÷a bÐo
ΠЖ
Ж
10÷20
20÷30
30÷50
C¸t bÐo
C¸t rÊt bÐo
OЖ
Ký hiÖu c¸t vµ chän c¸t
Ký hiÖu c¸t: theo thµnh phÇn th¹ch anh vµ ®é h¹t.
vÝ dô: 2K 063A; 2K 016B; víi: 2K : lµ lo¹i c¸t th¹ch anh sè 2; 063, 016: lµ ®é h¹t.
A,B : lµ c¸t ë r©y trung b×nh cña bé 3 r©y > 50%
Chän c¸t:
- Tuú thuéc khèi l−îng vËt ®óc, kim lo¹i vËt ®óc mµ ta chän lo¹i c¸t, thµnh phÇn
vµ ®é h¹t nhÊt ®Þnh.
- §Ó lµm khu«n t−¬i ®óc gang x¸m, mvËt ®óc < 200kg, ta dïng c¸t gÇy (T) ®é h¹t 01;
016; 02; 04.
- VËt ®óc cã khèi l−îng m = 200÷2000 kg, gang tr¾ng th× dïng c¸t n÷a mì t¨ng
th¹ch anh (®Ó chÞu nhiÖt), ®é h¹t P 16 - 04. Vd : T04A; K02A.
- §Ó lµm khu«n lâi ®óc thÐp m< 500kg, dïng c¸t th¹ch anh (K) ®é h¹t P 16- 02.
VÝ dô: K02A; K016B; K016A.
- §Ó ®óc kim lo¹i mµu ta dïng c¸t n÷a mì, ®é h¹t 01; 016; 02, th¹ch anh Ýt.
vd : 016A; 01A.
b/ §Êt sÐt
6
Tr−êng ®¹i häc b¸ch khoa - 2006
Gi¸o tr×nh: c«ng nghÖ ®óc
Thµnh phÇn chñ yÕu: cao lanh mAl2O3, nSiO2, qH2O, ngoµi ra cßn cã t¹p chÊt:
CaCO3, Fe2O3, Na2CO3.
§Æc ®iÓm: DÎo, dÝnh khi cã l−îng n−íc thÝch hîp, khi sÊy th× ®é bÒn t¨ng nh−ng
dßn, dÔ vì, kh«ng bÞ ch¸y khi rãt kim lo¹i vµo.
Ph©n lo¹i ®Êt sÐt:
- Theo thµnh phÇn kho¸ng chÊt :
§Êt sÐt th−êng hay cao lanh cã s½n trong tù nhiªn. Thµnh phÇn chñ yÕu lµ
Al2O3.2SiO2.2H2O, lo¹i nµy ®Ó lµm khu«n ®óc th−êng, cã mµu tr¾ng, kh¶ n¨ng hót n−íc
kÐm, tÝnh dÎo vµ dÝnh kÐm, bÞ co Ýt khi sÊy. NhiÖt ®é nãng ch¶y cao (1750÷17850C).
§Êt sÐt bent«nit (I ) thµnh phÇn chñ yÕu lµ: Al2O3.4SiO2.H2O. Nã lµ ®Êt sÐt tr¾ng
cã tÝnh dÎo dÝnh lín, kh¶ n¨ng hót n−íc vµ tr−¬ng në lín, bÞ co nhiÒu khi sÊy, h¹t rÊt
mÞn, nhiÖt ®é ch¶y thÊp (1250÷13000C). Do nói löa sinh ra l©u ngµy biÕn thµnh. Lo¹i nµy
®Ó lµm khu«n quan träng cÇn ®é dÎo, bÒn cao.
- Ph©n lo¹i ®Êt sÐt theo kh¶ n¨ng dÝnh kÕt
+ Lo¹i dÝnh kÕt Ýt (M): cã ®é bÒn nÐn t−¬i 0,5÷ 0,8 kg/cm2; ®é bÒn nÐn kh« < 3,5
kg/cm2. Lo¹i nµy th−êng dïng lµm khu«n ®óc kim lo¹i mµu, nhá, võa.
+ Lo¹i dÝnh kÕt võa (C): cã ®é bÒn nÐn t−¬i 0,79÷1,1 kg/cm2; ®é bÒn nÐn kh« <
3,5÷5,5 kg/cm2.
+ Lo¹i dÝnh kÕt bÒn (B): cã ®é bÒn nÐn t−¬i >1,1 kg/cm2; ®é bÒn nÐn kh« trªn 5,5
kg/cm2.
- Ph©n lo¹i theo kh¶ n¨ng bÒn nhiÖt
+ Nhãm 1: bÒn nhiÖt cao, chÞu ®−îc t0 ≥ 15800C.
+ Nhãm 2: bÒn nhiÖt võa, chÞu ®−îc t0: 1350÷15800C.
+ Nhãm 3: bÒn nhiÖt thÊp, chÞu ®−îc t0 ≤13500C.
Chän ®Êt sÐt:
- §Ó ®óc thÐp: th−êng dïng cao lanh (φ), lo¹i rÊt bÒn (B) vµ cã kh¶ n¨ng chÞu
nhiÖt cao.
- §Ó ®óc gang: dïng cao lanh lo¹i dÝnh kÕt, chÞu nhiÖt võa, bÒn vµ rÊt bÒn cho c¶
khu«n t−¬i vµ kh«.
- §Ó ®óc hîp kim mµu: th−êng dïng cao lanh dÝnh kÕt võa vµ cao, bÒn nhiÖt thÊp.
c/ ChÊt kÕt dÝnh: ChÊt dÝnh kÕt lµ nh÷ng chÊt ®−a vµo hçn hîp lµm khu«n, lâi ®Ó
t¨ng tÝnh dÎo cña hçn hîp.
Yªu cÇu:
- Khi trén vµo hçn hîp, chÊt dÝnh kÕt ph¶i ph©n bè ®Òu.
7
Tr−êng ®¹i häc b¸ch khoa - 2006
Gi¸o tr×nh: c«ng nghÖ ®óc
- Kh«ng lµm dÝnh hçn hîp vµo mÉu vµ hîp lâi vµ dÔ ph¸ khu«n lâi.
- Kh« nhanh khi sÊy vµ kh«ng sinh nhiÒu khÝ khi rãt kim lo¹i .
- T¨ng ®é dÎo, ®é bÒn vµ tÝnh bÒn nhiÖt cho khu«n vµ lâi.
- Ph¶i rÎ, dÔ kiÕm, kh«ng ¶nh h−ëng ®Õn søc khoÎ c«ng nh©n.
Nh÷ng chÊt dÝnh kÕt th−êng dïng:
- DÇu: dÇu lanh, dÇu b«ng, dÇu trÈu... ®em trén víi c¸t vµ sÊy ë t0=200÷2500C ,
dÇu sÏ bÞ oxy ho¸ vµ t¹o thµnh mµng oxyt h÷u c¬ bao quanh c¸c h¹t c¸t lµm chóng dÝnh
kÕt ch¾c víi nhau.
- N−íc ®−êng (mËt): dïng ®Ó lµm khu«n, lâi khi ®óc thÐp. Lo¹i nµy khÞ sÊy bÒ
mÆt, khu«n sÏ bÒn nh−ng bªn trong rÊt dÎo nªn vÉn ®¶m b¶o ®é tho¸t khÝ vµ tÝnh lón tèt.
Khi rãt kim lo¹i nã bÞ ch¸y, do ®ã t¨ng tÝnh xèp, tÝnh lón, tho¸t khÝ vµ dÔ ph¸ khu«n
nh−ng hót Èm nªn sÊy xong ph¶i dïng ngay.
- Bé hå: (nång ®é 2,5÷3%) hót n−íc nhiÒu, tÝnh chÊt nh− n−íc ®−êng, dïng lµm
khu«n t−¬i rÊt tèt.
- C¸c chÊt dÝnh kÕt ho¸ cøng: Nhùa th«ng, xim¨ng, h¾c Ýn, nhùa ®−êng. Khi sÊy
chóng ch¶y láng ra vµ bao quanh c¸c h¹t c¸t. Khi kh« chóng tù ho¸ cøng lµm t¨ng ®é
bÒn, tÝnh dÝnh kÕt cho khu«n. Th−êng th−êng dïng lo¹i xim¨ng pha vµo hçn hîp kho¶ng
12%, ®é Èm cña hçn hîp 6÷8%, ®Ó trong kh«ng khÝ 24÷27 giê cã kh¶ n¨ng tù kh«, lo¹i
nµy rÊt bÒn.
- N−íc thuû tinh: chÝnh lµ c¸c lo¹i dung dÞch silicat Na2O.nSiO2.mH2O hoÆc
K2O.nSiO2.mH2O sÊy ë 200÷2500C, nã tù ph©n huû thµnh nSiO2.(m-p)H2O lµ lo¹i keo rÊt
dÝnh. Khi thæi CO2 vµo khu«n ®· lµm xong, n−íc thuû tinh tù ph©n huû thµnh chÊt keo
trªn, hçn hîp sÏ cøng l¹i sau 15÷30 phót.
d-C¸c chÊt phô
ChÊt phô lµ c¸c chÊt ®−a vµo hçn hîp ®Ó khu«n vµ lâi cã mét sè tÝnh chÊt ®Æc biÖt
nh− n©ng cao tÝnh lón, tÝnh th«ng khÝ, lµm nh½n mÆt khu«n, lâi vµ t¨ng kh¶ n¨ng chÞu
nhiÖt cho bÒ mÆt khu«n lâi, gåm 2 lo¹i:
- ChÊt phô gia: trong hçn hîp th−êng cho thªm mïn c−a, r¬m vôn, ph©n tr©u bß
kh«, bét than... Khi rãt kim lo¹i láng vµo khu«n, nh÷ng chÊt nµy ch¸y ®Ó l¹i trong khu«n
nh÷ng lç rçng lµm t¨ng tÝnh xèp, th«ng khÝ, tÝnh lón cho khu«n lâi. TØ lÖ kho¶ng 3% cho
vËt ®óc thµnh máng vµ 8% cho vËt ®óc thµnh dµy.
- ChÊt s¬n khu«n: §Ó mÆt khu«n nh½n bãng vµ chÞu nãng tèt, ng−êi ta th−êng
quÐt lªn bÒ mÆt lßng khu«n, lâi mét líp s¬n, cã thÓ lµ bét than, bét gratit, bét th¹ch anh
hoÆc dung dÞch cña chóng víi ®Êt sÐt. Bét than vµ gratit quÐt vµo thµnh khu«n, khi rãt
kim lo¹i vµo nã sÏ ch¸y t¹o thµnh CO, CO2 lµm thµnh m«i tr−êng hoµn nguyªn rÊt tèt,
®ång thêi t¹o ra mét líp khÝ ng¨n c¸ch gi÷a kim lo¹i láng víi mÆt lßng khu«n lµm cho
mÆt lßng khu«n kh«ng bÞ ch¸y c¸t vµ t¹o cho viÖc ph¸ khu«n dÔ dµng.
8
Tr−êng ®¹i häc b¸ch khoa - 2006
Gi¸o tr×nh: c«ng nghÖ ®óc
2.3.3. hçn hîp lµm khu«n, lâi
a/ Hçn hîp lµm khu«n : cã hai lo¹i
C¸t ¸o: Dïng ®Ó phñ s¸t mÉu khi chÕ t¹o khu«n nÐn cÇn cã ®é bÒn, dÎo cao, ®ång
thêi nã trùc tiÕp tiÕp xóc víi kim lo¹i láng nªn cÇn ph¶i cã ®é chÞu nhiÖt cao, ®é h¹t cÇn
nhá h¬n ®Ó bÒ mÆt ®óc nh½n bãng, th«ng th−êng c¸t ¸o lµm b»ng vËt liÖu míi, nã chiÕm
kho¶ng 10÷15% tæng l−îng c¸t khu«n.
C¸t ®Öm: Dïng ®Ó ®Öm cho phÇn khu«n cßn l¹i, kh«ng trùc tiÕp tiÕp xóc víi kim
lo¹i láng nªn tÝnh chÞu nhiÖt, ®é bÒn kh«ng cÇn cao l¾m, nh−ng tÝnh th«ng khÝ tèt chiÕm
85÷90% l−îng c¸t. VËt ®óc cµng lín yªu cÇu ®é h¹t cña hçn hîp lµm khu«n cµng lín ®Ó
t¨ng tÝnh th«ng khÝ.
- §óc gang: NhiÖt ®é võa, l−îng ®Êt sÐt nhiÒu ®Ó t¨ng ®é dÎo, bÒn, hçn hîp cò Ýt.
Th«ng th−êng hçn hîp lµm khu«n ®óc gang cã: ®é h¹t kho¶ng 01÷ 04, l−îng ®Êt sÐt
8÷20%, ®é Èm 4,5÷5%, ®é th«ng khÝ 25÷100, ®é bÒn nÐn 3÷7,5 N/ cm2, hçn hîp cò
40÷90%.
- §óc thÐp: NhiÖt ®é nãng ch¶y cao, hçn hîp cÇn kh¾t khe h¬n, th−êng dïng c¸t
th¹ch anh lo¹i 1K, 2K (SiO2 > 95%), ®é h¹t c¸t 016÷0315. §Êt sÐt lo¹i chÞu nhiÖt ®é cao,
l−îng chøa ®Êt sÐt kho¶ng 8÷15%, ®é bÒn nÐn kho¶ng 3÷15 N/cm2, ®é th«ng khÝ kho¶ng
(80÷130), ®é Èm (3,5÷8%). Tû lÖ hçn hîp cò 40÷80%.
- §óc kim lo¹i mµu: NhiÖt ®é nãng ch¶y nhá, hçn hîp kh«ng yªu cÇu cao vÒ tÝnh
chÞu nhiÖt. §é h¹t nhá ®Ó t¨ng ®é bãng (0,063÷016), ®é Èm cÇn thÊp (4,5÷6%), ®é th«ng
khÝ nhá h¬n 20, tØ lÖ hçn hîp cò (85÷95%).
b/ Hçn hîp lµm lâi
§iÒu kiÖn lµm viÖc cña lâi kh¸ bÊt lîi nªn hçn hîp cÇn ®é bÒn, tÝnh lón, ®é th«ng
khÝ cao h¬n khi lµm khu«n nhiÒu. §Ó t¨ng ®é bÒn cÇn gi¶m l−îng ®Êt sÐt, ®Ó t¨ng tÝnh
chÞu nhiÖt P, l−îng th¹ch anh ®¹t tíi 100%, Ýt dïng hçn hîp cò, ®é th«ng khÝ yªu cÇu
cao, dïng h¹t c¸t cã ®é h¹t 02 vµ nhiÒu chÊt phô. HÇu hÕt c¸c lâi ®Òu ph¶i sÊy tr−íc khi
l¾p vµo khu«n.
2.3.4. ChÕ t¹o hçn hîp lµm khu«n vµ lµm lâi
a/ §iÒu chÕ c¸t cò
Hçn hîp lµm lâi sau khi dïng nhiÒu lÇn th× chÊt l−îng sÏ kÐm ®i. Thµnh phÇn n−íc
Ýt ®i, h¹t c¸t th¹ch anh bÞ vì vôn nªn gi¶m tÝnh th«ng khÝ. MÆt kh¸c, ë nhiÖt ®é
700÷8000C ®Êt sÐt mÊt hÕt n−íc ho¸ cøng nªn hÕt kh¶ n¨ng dÝnh kÕt, nªn cÇn ®iÒu chÕ
l¹i: Lµm nguéi hçn hîp ®Õn 30÷350C, ph©n ly c¸c t¹p chÊt (kim lo¹i, xÜ vµ sái ®¸), r©y l¹i
®Ó lo¹i trõ c¸c h¹t ®Êt to vµ ®Êt sÐt bét, bét c¸t th¹ch anh... Sau ®ã pha thªm mét l−îng
c¸t nhÊt ®Þnh, ®Êt sÐt, chÊt dÝnh, chÊt phô míi ®Ó ®¶m b¶o tÝnh chÊt cña hçn hîp.
9
Tr−êng ®¹i häc b¸ch khoa - 2006
Gi¸o tr×nh: c«ng nghÖ ®óc
b/ SÊy lâi: Thùc hiÖn ë trong m¸y sÊy t0 = 150÷2400C, τ = 2÷3 giê. t0 vµ τ phô
thuéc vµo c¸c chÊt h·m vµ kÝch th−íc cña lâi.
ch−¬ng 3
ChÕ t¹o bé mÉu vµ hép lâi
3.1. Kh¸i niÖm
Bé mÉu lµ c«ng cô chÝnh dïng t¹o h×nh khu«n ®óc. Bé mÉu bao gåm : MÉu chÝnh,
tÊm mÉu, mÉu cña hÖ thèng rãt, ®Ëu h¬i, ®Ëu ngãt. TÊm mÉu ®Ó kÑp mÉu khi lµm khu«n,
d−ìng ®Ó kiÓm tra; mÉu chÝnh ®Ó t¹o nªn h×nh d¸ng cña lßng khu«n khi lµm khu«n ®óc,
nãi c¸ch kh¸c mÉu chÝnh t¹o nªn h×nh d¸ng bªn ngoµi cña vËt ®óc.
Hép lâi dïng ®Ó chÕ t¹o ra lâi. Lâi dïng ®Ó t¹o nªn h×nh d¸ng bªn trong cña vËt
®óc khi ®óc kim lo¹i.
3.2. VËt liÖu lµm bé mÉu vµ hép lâi
3.2.1.Yªu cÇu
- B¶o ®¶m ®é bãng, chÝnh x¸c khi gia c«ng c¾t gät.
- CÇn bÒn, cøng, nhÑ, kh«ng bÞ co, tr−¬ng, nøt, c«ng vªnh trong khi lµm viÖc.
- ChÞu ®−îc t¸c dông c¬, ho¸ cña hçn hîp lµm khu«n, Ýt bÞ mßn, kh«ng bÞ rØ vµ ¨n
mßn ho¸ häc. RÎ tiÒn vµ dÓ kiÕm.
3.2.2-C¸c lo¹i vËt liÖu lµm mÉu vµ hép lâi
VËt liÖu th−êng dïng: Gç, kim lo¹i, th¹ch cao, xim¨ng, chÊt dÎo. Chñ yÕu lµ gç,
kim lo¹i.
a/ Gç: −u ®iÓm cña gç lµ rÎ, nhÑ, dÔ gia c«ng, nh−ng cã nh−îc ®iÓm lµ ®é bÒn,
cøng kÐm; dÔ tr−¬ng, nøt, c«ng vªnh nªn gç chØ dïng trong s¶n xuÊt ®¬n chiÕc, lo¹i nhá,
trung b×nh vµ lµm mÉu lín. Dùa vµo tÝnh chÊt cña gç ta chia thµnh 3 lo¹i:
- Lo¹i 1: gç lim, gô, sÕn: bÒn, cøng, mÞn, chÆt thuÇn nhÊt, Ýt bÞ thÊm n−íc, khi c¾t
gät bÒ mÆt nh½n bãng, nh−ng khã gia c«ng b»ng c¾t gät, ®¾t tiÒn nªn dïng trong s¶n xuÊt
hµng lo¹t, nh÷ng mÉu quan träng, nh÷ng phÇn riªng cña mÉu chÞu mµi mßn nhiÒu (gèi,
phÇn th¸o rêi ...).
- Lo¹i 2: gç mì, dÎ... cã ®é bÒn, cøng trung b×nh, chÞu ®é Èm, dÓ nh½n bãng cã thÓ
lµm viÖc ®−îc 25÷100 lÇn. Dïng trong s¶n xuÊt nhá, ®¬n chiÕc, nh÷ng mÉu phøc t¹p, cÇn
kÝch th−íc t−¬ng ®èi chÝnh x¸c.
- Lo¹i 3: gç th«ng, bå ®Ò... lµ gç t¹p, rÎ tiÒn, ®é cøng, bÒn thÊp, gç cã nhiÒu líp
nªn dÔ vì, sÇn sïi ë mÆt nh−ng Ýt c«ng vªnh vµ Ýt thÊm n−íc. Dïng trong s¶n xuÊt ®¬n
chiÕc vµ nh÷ng mÉu kh«ng cÇn ®é nh½n bãng vµ chÝnh x¸c.
10
Tr−êng ®¹i häc b¸ch khoa - 2006
Gi¸o tr×nh: c«ng nghÖ ®óc
b/ Kim lo¹i: cã ®é bÒn, cøng, ®é nh½n bãng, ®é chÝnh x¸c bÒ mÆt cao, kh«ng bÞ
thÊm n−íc, Ýt bÞ cong vªnh, thêi gian sö dông l©u h¬n, nh−ng kim lo¹i ®¾t khã gia c«ng
nªn chØ sö dông trong s¶n xuÊt hµng khèi vµ hµng lo¹t. Th−êng dïng:
- Hîp kim nh«m: hîp kim nh«m silic vµ hîp kim nh«m ®ång gåm Al12, Al24,
Al26, Al28... Lo¹i nµy nhÑ, dÔ gia c«ng c¬ khÝ, ®é bãng, chÝnh x¸c cao, tÝnh chèng ¨n mßn
ho¸ häc cao, dïng ®−îc nhiÒu lÇn nªn ®−îc sö dông nhiÒu nhÊt.
- Gang x¸m: th−êng dïng Gx12-28; Gx15-32; Gx18-36... cã ®é bÒn cao h¬n hîp kim
nh«m, gi¸ thµnh h¹. Dïng ®−îc tíi 10.000÷15.000 lÇn, nh−ng nÆng, khã gia c«ng c¬ khÝ,
dÔ bÞ «xy ho¸.
- §ång thau vµ ®ång thanh: bÒn, dÔ gia c«ng, bÒ mÆt nh½n bãng, chÝnh x¸c,
kh«ng bÞ «xy ho¸, dïng tíi 15.000 lÇn. Nh−ng nÆng, ®é co lín.
- Th¹ch cao: BÒn h¬n gç (lµm ®−îc 1000 lÇn) nhÑ, dÔ chÕ t¹o, dÔ c¾t gät. Nh−ng
gißn, dÔ vì, dÔ thÊm n−íc. Nªn lµm nh÷ng mÉu nhá khi lµm b»ng tay, tiÖn lîi khi lµm
mÉu ghÐp vµ dïng trong ®óc ®å mü nghÖ (v× dÔ söa).
- Xim¨ng: BÒn, cøng h¬n th¹ch cao, chÞu va ch¹m tèt, rÎ, dÔ chÕ t¹o, nh−ng nÆng
tuy kh«ng hót n−íc, khã gät, söa nªn chØ dïng lµm nh÷ng mÉu, lâi phøc t¹p, mÉu lín,
mÉu lµm khu«n b»ng m¸y.
3.3. Nguyªn lý thiÕt kÕ mÉu vµ hép lâi
Muèn chÕ t¹o vËt ®óc ph¶i c¨n cø vµo b¶n vÏ chi tiÕt ®Ó thiÕt kÕ b¶n vÏ vËt ®óc.
Tõ b¶n vÏ vËt ®óc vÏ nªn b¶n vÏ mÉu vµ hép lâi. C¨n cø vµo ®ã ng−êi thî méc mÉu sÏ
chÕ t¹o mÉu, hép lâi.
3.3.1. B¶n vÏ vËt ®óc
Trªn b¶n vÏ vËt ®óc cÇn biÓu thÞ ®−îc: MÆt ph©n khu«n, kÝch th−íc vËt ®óc (tÝnh
®Õn l−îng d− gia c«ng c¬ vµ dung sai ®óc), cÇn ph¶i biÓu diÔn ®−îc lâi vµ gèi lâi, ®é dèc
®óc vµ gãc ®óc.
a/ MÆt ph©n khu«n
MÆt ph©n khu«n lµ mÆt tiÕp xóc gi÷a khu«n trªn vµ khu«n d−íi. Nã x¸c ®Þnh vÞ trÝ
chi tiÕt trong khu«n b»ng g¹ch xanh. Mòi tªn T chØ khu«n trªn vµ D chØ khu«n d−íi.
Chän mÆt ph©n khu«n, dùa theo nh÷ng nguyªn t¾c sau:
- MÆt ph©n khu«n b¶o ®¶m dÔ lµm khu«n vµ rót mÉu.
- Ph¶i ®¬n gi¶n nhÊt vµ sè mÆt ph©n khu«n Ýt nhÊt (nªn chän mÆt ph¼ng, tr¸nh mÆt
cong, bËc).
- NhËn ®−îc chÊt l−îng vËt ®óc tèt nhÊt (mÆt quan träng cÇn c¬ tÝnh cao nªn ®Ó
xuèng d−íi, trªn dÔ ræ khÝ, rç xØ, lâm co).
100
11
Tr−êng ®¹i häc b¸ch khoa - 2006
φ120
Gi¸o tr×nh: c«ng nghÖ ®óc
100+2
φ120+1,5
φ120+3,87
φ60
70
40
R20
150±
2
T
D
H.3.2. B¶n vÏ vËt ®óc
b/ §é co cña kim lo¹i khi ®óc
Khi hîp kim ®óc ®«ng ®Æc vµ nguéi l¹nh vËt ®óc co l¹i do vËy kÝch th−íc lßng
khu«n ph¶i lín h¬n kÝch th−íc vËt ®óc: Gang x¸m: 1%; thÐp: 2%; gang tr¾ng: 1,5%; hîp
kim ®ång vµ nh«m: 1,5%.
c/ L−îng d− gia c«ng c¬ khÝ
Lµ l−îng kim lo¹i cÇn c¾t gät trong qu¸ tr×nh gia c«ng c¬. Trªn b¶n vÏ ký hiÖu
b»ng mµu ®á. Chóng phô thuéc: ®é bãng, ®é chÝnh x¸c cña chi tiÕt, chÊt l−îng cña bÒ
mÆt chi tiÕt ®óc; kÝch th−íc vËt ®óc, ®iÒu kiÖn s¶n xuÊt (®¬n chiÕc hay hµng lo¹t), møc ®é
phøc t¹p cña chi tiÕt.v.v...
d/ Dung sai ®óc
Khi chÕ t¹o cã sù sai lÖch gi÷a kÝch th−íc, khèi l−îng danh nghÜa vµ thùc tÕ. Dung
sai ®óc phô thuéc vµo tr×nh ®é tay nghÒ cña c«ng nh©n méc mÉu, lµm khu«n, lâi vµ l¾p
r¸p.
12
Tr−êng ®¹i häc b¸ch khoa - 2006
Gi¸o tr×nh: c«ng nghÖ ®óc
®/ Lâi vµ gèi lâi
Trªn b¶n vÏ ®−îc ký hiÖu b»ng nh÷ng g¹ch chÐo mµu xanh. Gèi lâi b¶o ®¶m lâi
n»m v÷ng trong khu«n, dÔ l¾p r¸p lâi vµo khu«n.
Víi lâi ®øng th−êng dïng gèi
lâi h×nh c«n. kÝch th−íc, gãc
s2
s1
nghiªng gèi lâi vÉn b¶o ®¶m: h > h1
; α > β. §Ó trong khi l¾p r¸p kh«ng
bÞ vì khu«n, lâi gi÷a gèi lâi vµ
khu«n cÇn cã khe hì.
Víi lâi ngang cã thÓ lµm gèi
lâi h×nh trô, h×nh vu«ng vµ c¸c d¹ng
®Þnh h×nh kh¸c. §Ó dÓ l¾p r¸p vµ
tr¸nh vì khu«n, lâi, gi÷a lâi vµ
khu«n còng cã c¸c khe hë: S1, S2, S3
vµ h > h1; α < β.
β
s3
h1
s2
β
s1
h
α
s1
H.3.3. Lâi vµ gèi lâi
e/ X¸c ®Þnh ®é c«n cña mÉu
Muèn rót mÉu ra khái khu«n ®−îc dÓ dµng vµ tr¸nh vì khu«n, nh÷ng mÆt mÉu
th¼ng gãc víi mÆt ph©n khu«n ph¶i lµm c«n.
Cã 3 d¹ng c«n mÉu ®óc th−êng hay thiÕt kÕ:
- D¹ng thø nhÊt (a): phÇn c«n n»m ngoµi l−îng d− gia c«ng c¬, dïng cho nh÷ng
ph«i ®óc cã bÒ mÆt gia c«ng quan träng n»m ®óng chiÒu rót mÉu vµ cho nh÷ng mÆt
kh«ng gia c«ng c¬ nh−ng thµnh máng (< 8 mm).
- D¹ng thø 2 (b): cÇn b¶o ®¶m träng l−îng vËt ®óc Ýt thay ®æi, dïng cho nh÷ng
mÆt th¼ng ®øng kh«ng gia c«ng c¬ cã thµnh dµy tõ 8 ®Õn 12 mm.
β
h
h/2
β
β
c
b
a
H.3.4. §é nghiªng thµnh ®óc
- D¹ng thø 3 (c): dïng cho mÆt th¼ng ®øng kh«ng gia c«ng cã chiÒu dµy trªn 12
mm vµ cao tíi 100 mm, lµm ®é c«n lÊy mÉu lÊn vµo thµnh vËt ®óc ®Ó gi¶m träng l−îng
vËt ®óc. Song víi nh÷ng mÆt th¼ng ®øng cã gia c«ng c¬ ph¶i chän theo d¹ng 2 ®Ó ®¶m
b¶o chÊt l−îng bÒ mÆt chi tiÕt.
ChiÒu cao thµnh vËt ®óc lín th× ®é dèc nhá, mÉu gæ cã ®é dèc lín h¬n mÉu kim
lo¹i, mÉu lµm khu«n b»ng tay lín h¬n mÉu lµm khu«n b»ng m¸y.
13
Tr−êng ®¹i häc b¸ch khoa - 2006
Gi¸o tr×nh: c«ng nghÖ ®óc
f. X¸c ®Þnh gãc ®óc
Gãc ®óc lµ gãc l−în chuyÓn tiÕp gi÷a phÇn dµy vµ phÇn máng.
Khi thiÕt kÕ vËt ®óc cÇn cã b¸n kÝnh l−în nhÊt ®Þnh ®Ó khu«n khái vì khi rót mÉu
vµ vËt ®óc kh«ng bÞ nøt khi kim lo¹i láng ®«ng ®Æc trong khu«n vµ t¨ng kh¶ n¨ng ®iÒn
®Çy cña gang khi ®óc.
TrÞ sè cña b¸n kÝnh l−în trong r vµ b¸n kÝnh l−în ngoµi R cã thÓ chän theo c«ng
thøc thùc nghiÖm:
1
1 a + b
⎞
⎛
⎝
a
r = ⎜ ÷ ⎟
(mm) .
⎠
6
8
2
a
b
R
r
R = b khi
≤ 2 .
R =b+r trong c¸c tr−¬ng hîp kh¸c
H.3.5. Gãc ®óc
3.3.2. B¶n vÏ mÉu
Tõ b¶n vÏ vËt ®óc ng−êi ta vÏ b¶n vÏ mÉu. KÝch th−íc mÉu t−¬ng tù nh− b¶n vÏ
vËt ®óc trõ phÇn tai gèi vµ dung sai chÕ t¹o mÉu.
KÝch th−íc phÇn tai gèi mÉu ph¶i kÓ thªm kho¶ng hë s1, s2, s3 gi÷a gèi lâi víi
khu«n vµ gãc v¸t thµnh khu«n β, α, chç ®Æt gèi lâi.
Dung sai chÕ t¹o mÉu lµ sai lÖch cho phÐp khi chÕ t¹o mÉu. Sai lÖch ®ã phô thuéc
vµo vËt liÖu chÕ t¹o mÉu, d¹ng s¶n xuÊt, kÝch th−íc mÉu.
102+0,87
φ120+2,87
φ52+0,7
70+30’
40+0,5
R20+0,5
150+1,15
D
T
H.3.6. B¶n vÏ mÉu
§Ó lµm khu«n, mÉu ®−îc chia lµm 2 n÷a l¾p ghÐp víi nhau b»ng chèt ®Þnh vÞ. MÆt
ph©n mÉu trïng víi mÆt ph©n khu«n.
Tr−êng hîp ®Æc biÖt mÉu cã thÓ chÕ t¹o d−íi d¹ng nhiÒu phÇn th¸o rêi. Trªn b¶n
vÏ mÉu cÇn thÓ hiÖn ®−îc mÆt ph©n mÉu, chèt ®Þnh vÞ vµ c¸c phÇn th¸o rêi ®−îc cña mÉu.
3.3.3. b¶n vÏ hép lâi
14
Tr−êng ®¹i häc b¸ch khoa - 2006
Gi¸o tr×nh: c«ng nghÖ ®óc
Tuú theo ®é phøc t¹p cña lâi cã thÓ lµm hép lâi nguyªn, hép lâi 2 n÷a vµ hép lâi
th¸o rêi. KÕt cÊu, kÝch th−íc, dung sai vµ c¸ch vÏ hép lâi t−¬ng tù nh− thiÕt kÕ mÉu.
ch−¬ng 4
C¸c ph−¬ng ph¸p lµm khu«n vµ lµm lâi
Trong s¶n xuÊt ®óc, khu«n ®óc ®ãng mét vai trß quan träng, lµ mét trong nh÷ng
yÕu tè quyÕt ®Þnh chÊt l−îng vËt ®óc. Th−êng cã tíi 50 ®Õn 60% phÕ phÈm lµ do khu«n
®óc g©y ra. V× vËy ph¶i tu©n thñ quy tr×nh c«ng nhgÖ lµm khu«n chÆt chÏ. Khu«n ®óc cã
3 lo¹i: khu«n dïng mét lÇn, khu«n b¸n vÜnh c÷u lµm b»ng vËt liÖu chÞu nãng ®−a sÊy ë
600÷7000C, sau khi lÊy vËt ®óc ®em söa ch÷a råi dïng l¹i ®−îc mét sè lÇn (50÷200 lÇn).
Khu«n vÜnh c÷u lµm b»ng kim lo¹i dïng trong s¶n xuÊt hµng lo¹t vµ hµng khèi.
4.1.ChÕ t¹o khu«n
4.1.1.c¸c ph−¬ng ph¸p lµm khu«n b»ng tay
Lµm khu«n b»ng tay cã ®Æc ®iÓm: ®é chÝnh x¸c cña khu«n kh«ng cao, n¨ng suÊt
thÊp, yªu cÇu tay nghÒ cao, ®iÒu kiÖn lµm viÖc nÆng nhäc nh−ng cã thÓ ®óc ®−îc nh÷ng
vËt ®óc phøc t¹p cã kÝch th−íc vµ khèi l−îng tuú ý. Do ®ã lµm khu«n b»ng tay thÝch øng
víi s¶n xuÊt ®¬n chiÕc vµ hµng lo¹t nhá.
a/ Lµm khu«n trong 2 hßm khu«n víi mÉu nguyªn
Tr×nh tù nh÷ng thao t¸c lµm khu«n víi hai hßm vµ mÉu nguyªn nh− sau:
Lµm nöa khu«n d−íi: §Çu tiªn ®Æt mÉu lªn tÊm mÉu, ®Æt hßm khu«n lªn tÊm
mÉu, ®æ c¸t ¸o xung quanh mÉu, ®æ c¸t ®Öm, dÇm chÆt lÇn thø nhÊt, ®æ tiÕp c¸t ®Öm råi
dÇm chÆt, lµ ph¼ng, x¨m khÝ (a).
Lµm nöa khu«n trªn: Quay nöa khu«n d−íi 1800, lÊy tÊm mÉu, ®Æt hßm khu«n
trªn lªn, b¾t chèt ®Þnh vÞ, ®Æt mÉu ®Ëu h¬i, mÉu èng rãt, mÉu r·nh läc xÜ, ®æ c¸t ¸o xung
quanh mÉu vµ tiÕn hµnh lµm khu«n nh− hßm khu«n d−íi (b, c).
Th¸o l¾p khu«n: Th¸o chèt ®Þnh vÞ, th¸o nöa khu«n trªn ra, rót bé mÉu, khoÐt
r·nh dÉn vµ cèc rãt, söa ch÷a c¸c n¬i bÞ h− háng, quÐt s¬n lªn mÆt ph©n khu«n, l¾p r¸p
khu«n l¹i, b¾t chÆt c¬ cÊu kÑp chÆt (d).
b/
a/
15
Tr−êng ®¹i häc b¸ch khoa - 2006
Gi¸o tr×nh: c«ng nghÖ ®óc
b/ Lµm khu«n trªn nÒn x−ëng
Lµm khu«n trªn nÒn x−ëng lµ dïng ngay nÒn x−ëng t¹o khu«n d−íi. Ph−¬ng ph¸p
nµy thÝch øng trong s¶n xuÊt ®¬n chiÕc vµ hµng lo¹t nhá, vËt ®óc trung b×nh vµ lín kh«ng
yªu cÇu bÒ mÆt nh½n ®Ñp, kÝch th−íc kh«ng cÇn chÝnh x¸c.
Lµm khu«n trªn ®Öm mÒm (H.4.2): xíi c¸t khu«n trªn nÒn x−ëng cho xèp ®Òu
råi g¹t ph¼ng. Ên nhÑ mÉu xuèng ®Öm, dïng bóa gâ nhÑ lªn mÉu sao cho mÆt trªn cña
mÉu trïng víi mÆt ngang cña ®Öm.
Dïng bay ®Ó miÕt nh½n líp c¸t quanh mÉu, khoÐt lç rãt, r·nh dÉn vµ lµm mét sè
r·nh trµn (nÕu ®óc hë) ®Ó ®¶m b¶o chiÒu dµy chÝnh x¸c cho vËt ®óc.
Sau khi xiªn h¬i quanh mÉu, rót mÉu ra khái khu«n, r¾c phÊn ch× vµ miÕt nh½n
mÆt lç khu«n. Rãt kim lo¹i láng vµo khu«n, khi ®Çy cÇn phñ mÆt mét líp bét than cñi vµ
r¾c c¸t kh« lªn trªn ®Ó giö nhiÖt chèng tr¾ng cho vËt ®óc b»ng gang.
2
3
4
H.4.2. Lµm khu«n trªn ®Öm mÒm
1- MÉu; 2- R·nh dÉn
3- Cèc rãt; 4- R·nh trµn
Lµm khu«n trªn ®Öm cøng (H.4.3): trªn nÒn x−ëng ®µo lç cã chiÒu s©u lín h¬n
chiÒu cao cña mÉu 300÷400 mm, dÇm chÆt ®¸y lç råi ®æ 1 líp xÜ hoÆc sái dµy 150÷200
mm.
§Ó t¨ng ®é tho¸t khÝ, ®Æt hai èng nghiÖm 2 dÉn khÝ ra ngoµi, ®æ líp c¸t ®Öm sau
®ã c¸t ¸o 3 vµ dÇm chÆt mét Ýt, Ên mÉu xuèng ®Ó mÆt ph©n khu«n cña mÉu trïng mÆt
b»ng cña nÒn, r¾c líp bét c¸ch vµ ®Æt hßm khu«n 4 lªn, cè ®Þnh vÞ trÝ cña hßm b»ng chèt
9 s¸t vµo thµnh hßm vµ tiÕn hµnh lµm khu«n trªn.
Nh¾c hßm khu«n trªn vµ c¾t mµng dÉn 8, rót bé mÉu ra vµ l¾p khu«n trªn vµo, t¹o
cèc rãt 7, ®Æt t¶i träng ®Ì 6 vµ rãt kim lo¹i.
5
6
7
8
9
1- sái (hoÆc xØ)
2- èng nghiÖm
3- C¸t ¸o
4- Hßm khu«n trªn
5- §Ëu h¬i
6
Tr−êng ®¹i häc b¸ch khoa - 2006
Gi¸o tr×nh: c«ng nghÖ ®óc
c/ Lµm khu«n trong 3 hoÆc nhiÒu hßm khu«n
Ph−¬ng ph¸p nµy thÝch øng khi lµm khu«n víi mÉu phøc t¹p mµ kh«ng thÓ lµm
trong 2 hßm khu«n ®−îc.
H.4.4. Lµm khu«n trong 3 hßm khu«n
d/ Lµm khu«n b»ng d−ìng g¹t
Ph−¬ng ph¸p nµy dïng ®Ó chÕ t¹o c¸c chi tiÕt trßn xoay vµ ®èi xøng, cã ®−êng
kÝnh lín nh− xilanh, èng, b¸nh xe tr¬n, b¸nh l¸i, ch¶o, ch©n vÞt tµu thuû v v...Nh−îc ®iÓm
lµ tèn thêi gian vµ ®ßi hái tay nghÒ cao song kh«ng dïng mÉu, trang bÞ ®Ó g¸ l¾p d−ìng
g¹t ®¬n gi¶n vµ rÎ tiÒn.
Cã nhiÒu kiÓi lµm khu«n b»ng d−ìng g¹t: lµm khu«n dïng d−ìng g¹t trôc quay
th¼ng ®øng, trôc quay n»m ngang vµ dïng d−ìng g¹t kÐo.
Lµm khu«n b»ng d−ìng g¹t trôc quay th¼ng ®øng: dïng 2 d−ìng g¹t lµ 2 tÊm
gç cã ®−êng lâm lµ ®−êng sinh ra mÆt trong vµ mÆt ngoµi cña chi tiÕt ®óc.
17
Tr−êng ®¹i häc b¸ch khoa - 2006
Gi¸o tr×nh: c«ng nghÖ ®óc
®/ Lµm khu«n xÐn
Trong thùc tÕ, khi mÆt r¸p khu«n lµ mét mÆt cong phøc t¹p. H¬n n÷a mÉu lµ mét
mÉu nguyªn song kh«ng thÓ th¸o mÉu ra ®−îc, ng−êi ta ph¶i dïng thªm nguyªn c«ng
xÐn phÇn c¸t c¶n trë viÖc rót mÉu gäi lµ lµm khu«n xÐn. Tr×nh tù lµm khu«n nh− sau:
• §Æt mÉu lªn tÊm mÉu råi thùc hiÖn lµm nöa khu«n d−íi.
• LËt khu«n d−íi, dïng bay xÐn phÇn c¸t 3 lµm c¶n trë viÖc rót mÉu.
• R¾c c¸t chèng dÝnh råi lµm nöa khu«n trªn.
1
2
3
H.4.6.Lµm khu«n xÐn
Lµm khu«n xÐn 1-Hßmkhu«n; -TÊm®ìmÉu; 3- mÆt xÐnØ dïng trong s¶n xuÊt ®¬n
chiÕc.
Ngoµi c¸c ph−¬ng ph¸p lµm khu«n trªn, ®Ó thÝch øng víi nh÷ng lo¹i h×nh vËt ®óc
kh¸c nhau ng−êi ta cßn sö dông nhiÒu ph−¬ng ph¸p lµm khu«n kh¸c nh−: lµm khu«n
b»ng cã miÕng rêi, lµm khu«n dïng lâi phô, lµm khu«n dïng miÕng ®Êt phô, lµm khu«n
kh«ng hßm khu«n v v...
4.1.2. C¸c ph−¬ng ph¸p lµm khu«n b»ng m¸y
18
Tr−êng ®¹i häc b¸ch khoa - 2006
Gi¸o tr×nh: c«ng nghÖ ®óc
Lµm khu«n b»ng m¸y tøc lµ c¬ khÝ ho¸ hoµn toµn qu¸ tr×nh lµm khu«n hoÆc mét
sè nguyªn c«ng c¬ b¶n nh− dÇm chÆt vµ rót mÉu. Lµm khu«n, ruét b»ng m¸y nhËn ®−îc
chÊt l−îng tèt, n¨ng suÊt cao song vèn ®Çu t− cao nªn chØ dïng trong s¶n xuÊt hµng lo¹t
hay hµng khèi.
a/ DÇm chÆt khu«n ®óc
DÇm chÆt khu«n ®óc b»ng c¸ch Ðp: Cã nhiÒu kiÓu dÇm chÆt hçn hîp lµm khu«n
®óc b»ng c¸ch Ðp: Ðp trªn xuèng, Ðp d−íi lªn vµ Ðp c· 2 phÝa. M¸y Ðp lµm khu«n cã n¨ng
suÊt cao, kh«ng ån nh−ng ®é dÇm chÆt thay ®æi m¹nh theo chiÒu cao. Khi Ðp trªn ®é dÇm
chÆt mÆt d−íi khu«n thÊp nªn chÞu ¸p lùc kim lo¹i láng kÐm. M¸y Ðp chØ thÝch hîp víi
hßm khu«n thÊp.
6
h, mm
5
1- bµn m¸y
2- mÉu
h, mm
4
3
2
1
3- hßm khu«n chÝnh
4- hßm khu«n phô
5- chµy Ðp
g/cm3
6- xµ ngang
7- van khÝ
8- phÝtt«ng ®Èy
9- xilanh
g/cm3
8
9
7
b
H.4.7. M¸y Ðp lµm khu«n ®óc
a/ Ðp trªn xuèng; b/ Ðp d−íi lªn
DÇm chÆt khu«n ®óc trªn m¸y d»n: MÉu 2 vµ hßm khu«n chÝnh 3 l¾p trªn bµn
m¸y 1, hßm khu«n phô 4 b¾t chÆt víi hßm khu«n 3. Sau khi ®æ hçn hîp lµm khu«n, ta
më cho khÝ Ðp theo r·nh 5 vµo xi lanh 6 ®Ó ®Èy pitt«ng 7 cïng bµn m¸y ®i lªn.
§Õn ®é cao kho¶ng 30÷80 mm th× lç khÝ vµo 5 bÞ ®ãng l¹i vµ hë lç khÝ 8, nªn khÝ Ðp
trong xi lanh tho¸t ra ngoµi, ¸p suÊt trong xi lanh gi¶m ®ét ngét, bµn m¸y bÞ r¬i xuèng vµ
®Ëp vµo thµnh xi lanh. Khi pitt«ng r¬i xuèng th× læ khÝ vµo 5 l¹i hë ra vµ qu¸ tr×nh d»n lÆp
l¹i (H.4.8a).
5
4
3
4
3
h, mm
h, mm
2
1
2
1
g/cm3
g/cm3
8
6
7
8
7
6
5
9
11
19
Tr−êng ®¹i häc b¸ch khoa - 2006
10
Gi¸o tr×nh: c«ng nghÖ ®óc
DÇm chÆt khu«n ®óc trªn m¸y võa d»n võa Ðp (H.4.8b)
MÉu 2, hßm khu«n 3,4 l¾p chÆt trªn bµn m¸y 1. §æ ®Çy hçn hîp lµm khu«n. KhÝ
Ðp theo r·nh 8 vµo xi lanh 9 vµ ®Èy pitt«ng 7 cïng bµn m¸y ®i lªn, khi lç khÝ 6 hë ra khÝ
Ðp tho¸t ra ngoµi, bµn m¸y l¹i r¬i xuèng thùc hiÖn qu¸ tr×nh d»n. Sau khi d»n xong quay
chµy Ðp 5 vÒ vÞ trÝ trªn hßm khu«n, ®ãng cöa vµo r·nh 8, më r·nh 10, khÝ Ðp sÏ n©ng
pitt«ng 11 cïng toµn bé pitt«ng 7 vµ bµn m¸y ®i lªn thùc hiÖn qu¸ tr×nh Ðp. §é dÇm chÆt
hçn hîp lµm khu«n ph−¬ng ph¸p nµy t−¬ng ®èi ®Òu.
Trong thùc tÕ khi lµm khu«n thÊp dïng m¸y Ðp, lµm khu«n cao dïng m¸y d»n
hoÆc võa d»n võa Ðp.
b/ C¸c ph−¬ng ph¸p lÊy mÉu b»ng m¸y
ViÖc lÊy mÉu ra khái khu«n ®−îc tiÕn hµnh b»ng c¸c c¬ cÊu: ®Èy hßm khu«n, bµn
quay, bµn lËt vµ rót mÉu.
LÊy mÉu b»ng c¬ cÊu ®Èy hßm khu«n
3
2
1
3
2
1
4
5
5
a
b
H.4.9. a/ LÊy mÉu nhê ®Èy hßm khu«n b»ng chèt n©ng
b/ LÊy mÉu nhê ®Èy hßm khu«n b»ng chèt n©ng vµ tÊm ®ì
Ph−¬ng ph¸p ®Èy hßm khu«n b»ng chèt n©ng (H.4.9a). Khi dÇm chÆt xong, tÊm
mÉu 1 ®−îc gi÷ cè ®Þnh víi bµn m¸y 5, c¸c chèt n©ng 2 tõ tõ ®i lªn ®Èy vµo c¹nh hßm
khu«n 3, mÉu ®−îc lÊy ra khái khu«n. Ph−¬ng ph¸p nµy ®¬n gi¶n, n¨ng suÊt cao, nh−ng
khu«n dÓ vì chØ thÝch øng víi c¸c mÉu ®¬n gi¶n chiÒu cao thÊp.
Ph−¬ng ph¸p ®Èy hßm khu«n b»ng chèt n©ng vµ tÊm ®ë (H.4.9b). Nhê cã tÊm ®ì
4 gi÷ hçn hîp nªn khu«n Ýt bÞ vì h¬n song ph¶i chÕ t¹o tÊm ®ì cho tõng tÊm mÉu nªn tèn
kÐm h¬n.
20
Tr−êng ®¹i häc b¸ch khoa - 2006
Tải về để xem bản đầy đủ
23 trang
26240
Free
Bạn đang xem 20 trang mẫu của tài liệu "Giáo trình công nghệ đúc (Phần 1)", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- giao_trinh_cong_nghe_duc_phan_1.pdf
