Giáo trình Cơ sở văn hóa (Phần 2)
ÑAC TRÖNG VAN HOA
CUA CONG ÑONG NGÖÔI VIET NAM
Nhöng net ñaëc tröng cua van hoa cong ñong ngöôi Viet theo co van Pham Van Ñong
the hien ô hai ñiem :
1. Tính ñong ñong bao gom 3 truc : Gia ñình (Nha), Lang va Nöôc.
2. Xu theá nhaân vaên höôùng veà con ngöôøi vaø coäng ñoàng con ngöôøi, tìm thaáy ôû con
ngöôøi nhöõng tieàm löïc cuûa nhöõng ñöùc tính bieát bao toát ñeïp vôùi loøng mong muoán phaùt trieån
noù, phaùt huy noù.
I. TOÅ CHÖÙC XAÕ HOÄI CUÛA COÄNG ÑOÀNG NGÖÔØI VIEÄT
1. Nha (gia ñình)
To chöc gia ñình cua ngöôi Viet van theo huyet toc la chính. Trong gia ñình van theo
tuc : cha truyen con noi. Con trai tröông ñong vai tro quan trong thô cung to tien, ong, ba cha
me. Trong gia ñình nhat la nhöng gia ñình co ne nep thì ton ti, trat tö rat ñöôc coi trong.
Nhöng moi quan he: Phu-Phu. Phu-Tö, Mau-Tö, Huynh-Ñe van thöông ñaët ra mot cach
nghiem ngaët trong to chöc gia ñình. Cung cach öng xö trong gia ñình ton theo ñao ly: kính
tren, nhöông döôi. Ñay cung la mot truyen thong ñao ñöc cua ngöôi Viet Nam. Viec thô cung
to tien, ong ba, cha me la mot trach nhiem cua cac bac con chau.
Maëc dau che ño mau he thong con ñong vai tro trong xa hoi, song vai tro cua ngöôi vô,
ngöôi phu nö la thiet yeu trong gia ñình ngöôi Viet. Ho la ngöôi thu ven, thu xep va to chöc sö
on ñònh trong gia ñình. Trong cuoc song hien nay ô ñau ma cuoc song gia ñình on ñònh, ben
vöng thì khong the khong noi tôi vai tro cua ngöôi vô, ngöôi phu nö. Ho la cho döa tao nen sö
ñoan tu, am cung trong gia ñình. Ñaëc biet la trach nhiem ñoi vôi chong va giao duc con cai.
Moi gia ñình Viet Nam neu thieu ñi ngöôi vô, ngöôi phu nö, nôi ay khong biet cai gì se xay ra.
Nhöng chac chan sö on ñònh, sö am cung se co sö chuyen dòch nhat ñònh.
Gia toc cung la cho döa tinh than quan trong cua moi gia ñình trong sö bien ñoi cua
cuoc song va thôi cuoc. Ta van thöông nhac con chau nhô ñen to tien, ong ba, cha me, ho
hang chính la nhac ñen söc song löu truyen cua gia toc.
2. To chöc lang :
Nong thon Viet Nam lay ñôn vò lang lam to chöc kha ben vöng. Lang la ñôn vò ñòa ly,
ñòa ban cö tru quan trong cua ngöôi Viet. Döôi lang co xom. Xom lang la mot moi lien he ben
chaët ñe ñoi pho vôi thien tai va nan trom cap, giaëc gia, vôi mau thuan giöa lang nay vôi lang
khac. Moi lien ket nay ô mien Bac dien ra trong thôi gian kha dai cho ñen nam 1954.
Trung tam sinh hoat ô lang Bac Bo la ñình lang. Moi sö cung te, xö kien, sinh hoat cua
lang thöông dien ra ô ñình lang. Gia lang co mot vai tro quan trong trong to chöc lang.
Truyen thong coi trong ngöôi gia trong sinh hoat lang que Viet Nam la mot truyen thong tot
ñep.
Lang la to chöc hanh chanh cô sô ô nong thon tröôc ñay va hien nay. Lang con la nôi
hoi tu nhöng tình cam gan bo giöa con ngöôi va con ngöôi, la cho döa tinh than cua moi gia
ñình, gia toc trong qua trình ton vong va phat trien. Nhieu lang co thô than hoang cua lang
mình. Ño la minh chöng cho uy tín va danh dö cua lang.
Moi lang ñöôc to chöc theo dan chính cö va ngu cö. Dan ngu cö la dan ô nôi khac ñen
ô nhô va thöông khong ñöôc coi trong va bò ngöôc ñai. Dan chính cö chia lam nhieu loai :
chöc sac, chöc dòch, lao, ñinh, tau.
Chöc sac, chöc dòch bau ra hoi ñong ky muc (tien chæ, thö chæ. Hoi ñong ky muc bau ra
chöc dòch nhö ly tröông, pho ly höông tröông ...
Lao, ñinh, au ñöôc to chöc theo giap. To chöc lang xa döa vao giap.
Ñaëc tröng cua to chöc lang la coi trong tính cong ñong. Chính nhô y thöc cong ñong
nay ma ho gan bo vôi nhau, nhat la trong nhöng luc gian nguy, hoan nan, biet ñum boc,
töông than, töông ai nhau. Nhöng cung tö ñay lai ñe ra tö töông y lai, döa dam nhau. Lang
con the hien tính ñoc lap tö trò, cuoc song naëng ve tö cung tö cap, cuoc song bo hep sau luy
tre lang. Va ño cung la mot trong nhöng nguyen nhan ñe ra tö töông cuc bo, ñòa phöông, hep
hoi.
- Kien tao lang :
Lang ô mien Bac va mien Trung la mot vung lanh tho tach biet vôi nhöng lang khac
bang canh ñong, ao chum, con ñöông hay song ngoi ... Bao quanh lang la nhöng luy tre
xanh. Lang giau ngöôi dan chu y xay ñöông lang bang gach lat.
3. Nöôc:
Nöôc la mot cai gì thieng lieng, mot cai gì gan gui vôi cong ñong.
Khai niem nöôc thöông gan lien vôi mot lanh tho nhat ñònh, vôi bô coi, nui song, vôi mot
the che chính trò xa hoi nhat ñònh, vôi mot phong tuc tap quan, vôi mot truyen thong van hoa
nhat ñònh. Khai niem nöôc trong y niem cua ngöôi Viet thöông gan lien vôi khai niem Nha
(trong tö vöng tieng Viet co tö : quoc gia, nha nöôc)
Ô Viet Nam tröôc ñay, cac cap trung gian nhö phu, tænh vung khong ñong vai tro quan
trong trong ñôi song cua cong ñong ngöôi Viet. Quan trong ñoi vôi ho la lang va nöôc. Sö ket
hôp giöa lang va nöôc, nha va nöôc la mot trong nhöng nhan to lam nen söc manh cua cong
ñong ngöôi Viet.
To chöc quoc gia tren cô sô lanh tho, ñòa ly. Cong ñong ngöôi Viet song trong mot quoc
gia, mot lanh tho nöôc Ñai Viet ngay nay goi la nöôc Viet Nam.
Ñöng ñau to chöc nha nöôc phong kien ô nöôc ta la vua. Nhöng vôi ngöôi Viet bieu
töông cua nöôc lai la dan. “Quan nhat thôi, dan van ñai “Ly Thöông Kiet co lan ña noi :
“Ñao lam chu ô dan
Cot nöôc ô dan”
Nöôc va dan trong tam thöc ngöôi Viet la gan bo, la mot the thong nhat. Ngay nay ta
thöông noi: “Vì nöôc, vì dan” “trung vôi nöôc, hieu vôi dan”, yeu nöôc, thöông dan”, “ích nöôc
lôi dan”, nhöng cum tö ay the hien sö gan bo giöa nöôc va dan.
Nhöng cau thanh ve maët xa hoi cua mot nöôc ô ta thôi phong kien bao gom vua, quan,
dan.
- Vua: Vua ñöôc tan phong theo tuc cha truyen con noi Vua sô höu moi ñat ñai. Moi
quyen löc cua Nha nöôc, cua quoc gia tap trung vao vua. Moi hanh vi, bieu hien cua Vua
thöông gan lien vôi cac tö: Hoang, Long, Ngoc, Ngö. Y Phuc cua Vua la ao vang (mau hoang
tho).
- Quan: quan do vua phong töôc. Ô cac trieu ñai phong kien Viet Nam, cac quan thang
chöc thöông la nhöng ngöôi co cong, nhöng ngöôi thong qua con ñöông thi cö. Truyen thong
trong van, trong ngöôi tai la net ñang chu y trong viec thang quan ô cac trieu ñai phong kien
Viet Nam.
- Dan: Dan chia lam 4 hang: Só, Nong, Cong, Thöông. Trong lòch sö Viet Nam ke só
thöông ñöôc coi trong. Nhöng trong dan gian, moi quan he ke só va nong gia cung co khi thay
ñoi, xuat phat tö quan niem song thiet thöc “Co thöc môi vöc ñöôc ñao” va co thôi ngöôi ta ña
thay ñoi moi quan he Só-Nong.
“Nhat só nhì nong
Het gao chay rong
Nhat nong nhì Só.
Quan niem tren the hien vai tro cua ngöôi nong dan trong ñôi song, trong cong ñong
ngöôi Viet.
Tröôc ñay, truyen thong thöông mai ô ta khong ñöôc coi trong. Ñieu nay bò chi phoi bôi
tính chat tö trò, tö tuc trong loi song cua cong ñong ngöôi Viet. Tö ño co cau :
“Dó nong vi ban
Dó thöông vi mat”
(lay nong lam goc, lay thöông lam ngon)
To chöc xa hoi cua cong ñong ngöôi Viet : gia ñình lang, nöôc, nhö la mot cau truc ñaëc
thu, tao nen mot the tong hôp, moi lien ket mot hôp löc tao nen söc manh cua dan toc trong
moi nguy bien, thang tram cua lòch sö.
II. VAN HOA VAT CHAT CUA CONG ÑONG NGÖÔI VIET.
Van hoa vat chat cua cong ñong dan toc phan anh trình ño kha nang vat chat, va sö
tien bo trong sinh hoat vat chat cua dan toc ño. Thong qua sinh hoat vat chat, con ngöôi
nhan biet mot phan sô thích, loi song, phong tuc cua mot cong ñong ngöôi van hoa vat chat
gan lien vôi tien trình lòch sö cua dan toc, vôi trình ño ky thuat trong san xuat vat chat, vôi sö
tac ñong anh höông cua van hoa vat chat cua khu vöc va the giôi.
Tìm hieu van hoa cua cong ñong ngöôi Viet chu yeu ñi vao mot so phöông dien : an,
maëc, ô ñi lai.
1. An uong :
a) An :
Ngöôi Viet Nam chu yeu la an côm. Du an gì ngöôi Viet cung lay côm lot da. Tap quan
ay la do ngöôi Viet biet trong lua tö thôi Thöông co.
Khoai lang la san vat nhap vao nöôc ra tö the ky XV. Ngo xuat phat tö My sang Trung
Quoc va nhap vao Viet Nam the ky XVII, XVIII.
Ngo, khoai cung la nhöng löông thöc rat can cho ngöôi Viet. Do vay trong dan gian co
cau :
“Ñöôc mua chô phu ngo, khoai
Ñen khi that bat lay ai ban cung”
Nöôc ta la mot nöôc ô khu vöc nhiet ñôi gio mua co nhieu san vat, ñong, thöc vat
phong phu tao nen nguon thöc pham ña dang, phong phu.
Ky thuat nau nöông rat tinh xao va linh hoat tuy theo töng vung, töng mua, tuy theo sô
thích va khau vò cua con ngöôi trong moi thôi ñiem khac nhau.
Cach sö dung nguyen lieu thöc pham cung rat khac nhau. Tay thích an bô, söa, pho
mat. Ngöôi Trung Quoc thích an vöng lac, xì dau, hung lieu va cac loai nam. Ngöôi Viet thích
dung mô, nöôc mam, töông chao, rau ca. Cac loai gia vò trong böa an cang nhieu cang tao
nen khoai cam, ngöôi Viet thích an nhieu gia vò phoi hôp, ví du nhö quan sat cach pha che
nöôc cham cua ngöôi Viet se thay ñöôc ñieu ño. Cai quan trong trong pha che la sö phoi hôp
lieu löông trong cach pha che va nau nöông.
Ca phao, mam tom, rau muong, töông chao... la nhöng loai thöc an dan da ma ngöôi
Viet du giau ngheo ñeu öa thích. Song xa que ngöôi Viet du an ngon ñu thöc, ñu chat van
thöông nhô ñen nhöng mon an ñam sac vò dan toc.
“Anh ñi anh nhô que nha
Nhô canh rau muong, nhô ca dam töông”
Le Quy Ñon cho biet ô sach “Thao moc trang” co chep: “Rau muong tính lanh, vò ngot.
Ngöôi nöôc Nam lay co lau ken lam be thöa ñe lo nho, tha tren maët nöôc roi trong rau muong
len tren. Be ay noi lenh ñenh nhö beo... Ay la thö rau la cua phöông Nam”.
Ngöôi Viet lam ra rat nhieu loai banh: banh chöng, banh day, banh com, banh gai, banh
ñau xanh, banh cuon, banh troi... Ño la nhöng thö banh ma ngöôi Viet thích va thöông bay
trong le hoi, cung bai to tien, tiec tung.
b) Uong :
Nöôc uong ma ngöôi Viet thích la nöôc che (tra): che töôi, che kho, che man, che hat.
Uong che la mot thoi quen cua ngöôi Viet. Ñoi vôi nhöng ngöôi co thu uong tra thì uong tra
ñoi vôi ho la mot nghe thuat. Mot thuat thöông tra nhö cu Nguyen Tuan ña töng ban ñen.
Ngoai ra, dan que vung chau tho Bac Bo co mot thö uong thong dung la nöôc la voi. La
voi hai, phôi kho, ñem ñun soi, uong vao mua nong, mat da, de tieu hoa.
Trong cach an uong cua ngöôi Viet, ngöôi Viet chöa tính ñen löông calo trong moi thöc
an, ho môi nghó ñen an ñu, an no, va dan dan tien ñen an ngon.
Mot net ñaëc biet trong an uong ma ngöôi Viet chon la nhöng thöc gì an co chat bo, hôp
vôi cô the cua moi ngöôi. Thöc an luon ñöôc che bien theo quan niem nong-lanh, khö tanh
bang cach tang gia vò tao nen höông vò cho thöc an, gay cam giac ngon mieng.
2. Trang phuc cua ngöôi Viet :
Ngöôi Lac Viet maëc ao chui, gai khuy ben trai. Ñan ong ñong kho, ñan ba maëc vay, ao
theu.
Sau CN, do bò ño ho quan lai bat dan maëc theo kieu Trung Quoc, cu the la ao khong
cai khuy ben trai ma cai khuy ben phai.
Chiec vay ton tai kha lau ô mien Bac cho ñen thôi Trònh-Nguyen phan tranh. 1771,
chua Vo vöông bat ñan ba Ñang trong maëc quan ñe phan biet vôi ñan ba Ñang ngoai. 1828,
Minh Mang bat ñan ba maëc quan thong nhat. Do vay dan gian co cau che rieu, chu tröông ño
cua vua :
“Thang tam co chieu vua ra
Cam quan khong ñai ngöôi ta hai hung
Khong ñi thì chô khong ñong
Ñi thì phai möôn quan chong sao ñang
Co quan ra quan ban hang
Khong quan ra ñöng ñau lang trong quan”
Thôi xöa nguyen lieu ñe det vai la vo cay sui, be cay chuoi tieu. Tö vai sui, vai tô chuoi
tien ñen vai bong cay gao (con goi la vai Cat boi). Sau ño ngöôi Viet bat ñau trong dau nuoi
tam, öôm ken va keo sôi det nen tô lua. Nghe det tô lua phat trien nhieu ô thôi ky nha nöôc
phong kien gianh ñöôc ñoc lap. Vao thôi Tran nghe det phat trien hôn, do vay han che viec
mua hang det cua phöông Bac. Ngöôi dan trong nöôc maëc lua tham, ao co khau bang la,
ñau ñoi khan det bang tô nhuom xanh.
Ô nong thon thôi phong kien, cac bo lao, cac vò chöc sac ô lang, xa ñoi khan ñong mau
reu, gap nhieu nep.
Vung trong tô lua noi tieng ô nöôc ta thôi phong kien la vung song Nhue, vung phu can
Ha Noi (Thang Long xöa). Ô Ñang trong, thôi nha Nguyen nghe det phat trien. Ñaëc biet la
nghe det tô, lua Hue, ô Quang Nam. Ô Hue thì co ky thuat det gam nhieu ño, lanh (lónh)
trang hoa tron. Quang Nam co ky thuat det lónh bong.
Khi thöc dan Phap ño ho nöôc ta, va khi ñaët che ño cai trò tren toan coi Viet Nam, va do
anh höông cua van hoa phöông Tay cai maëc cua ngöôi Viet phan lôn ô cac ño thò ña Tay
hoa. Ñay la mot böôc chuyen trong sö an maëc cua ngöôi Viet thôi hien ñai. Ô ño thò cac ba,
cac ong bat ñau an van theo cach Tay, vay ñam, quan tay. Song phan lôn dan que van an
maëc theo cach cua dan toc: ao, ba ba, quan ta.
Trong tat ca y phuc cua ngöôi phu nö Viet Nam thì chiec ao dai la bieu tröng cho ve
ñep kieu diem, gian dò va thanh lòch cua ngöôi phu nö Viet. Chiec ao dai Viet Nam la net ñaëc
tröng cho ve ñep cua van hoa trang phuc cua ngöôi Viet xöa va nay.
Thôi xöa giai cap phong kien Viet Nam hoc cach trang phuc cua phong kien Trung hoa.
Do vay, trong viec maëc co nhöng quy ñònh nghiem ngaët. Trieu ñình co bo le, quy ñònh cach
an maëc theo thö bac, pham ham.
- Vua : maëc ao mau vang.
- Thay tu : mau nau
- Cac quan lai maëc mau ño sam, mau tía, mau luc
- Dan thöông maëc ao quan mau ñen, trang, nau
Tröôc thôi Le ngöôi ta chích khan trang. Ñen thôi Le, lay cu nau, gia nho, nhuom thanh
mau lam, nau non, sau ño nhung bun thanh mau ñen. Do vay ta thay khan ñong cua ñan
ong co 2 mau : ñen, trang. Khan chít toc, khan choang cua ñan ba nong thon Bac bo tröôc
CMT8 la khan ñen mo qua.
Tröôc CMT8 viec maëc co quy ñònh khac mot ít so vôi tröôc ñay, ví du : cac quan maëc
mau xanh lam, quan nho, tong ly, hoc tro maëc mau söng, ngöôi lao ñong maëc mau nau, ñen
khi co tang gia, ngöôi trong gia ñình maëc mau trang.
Maëc la mot bieu hien van hoa vat chat cua mot cong ñong. Viet maëc cua ngöôi Viet la
thay ñoi theo moi thôi nhöng net van hoa maëc cua ngöôi Viet la ô cho: maëc thuan tien, thích
hôp vôi töng hoan canh va thôi tiet. Trong viec maëc, ngöôi Viet chu y ñen cai kín ñao, cai tao
nha, thanh lòch va cai hoa hôp vôi tuoi tac moi tröông va khí hau.
3. Nha cöa :
Ngöôi Lac Viet xöa ô nha san. Vì ñe chong lai thu dö va lu lut, ngöôi Viet xöa cat nha
san. Nha san xöa co hai kieu : mai cong vom, va mai mui thuyen.
Ve sau ngöôi Viet tien ve vung chau tho ñong bang, ve mien bien. Ho lam nha ñe ô.
Nha chu yeu la töông bang ñat. Ve sau töông xay döng bang gach ñong, hoaëc bang ña ong.
Nha lam bang vat lieu co san ô trong vung. Mai nha lôp bang tranh, la, hoaëc bang tre ñan
tam. Nha thöông quay ve höông Ñong, Nam hoaëc höông Ñong Nam.
Kien truc nha : nha mot gian, hai mai (thöông la nha ngheo). Nha 3 hoaëc nhieu gian
tuy theo kha nang cua töng gia ñình ma xay döng. Nha ô Bac bo xöa khong co chai. Nha
giau thì co nha tren, nha döôi, hoaëc nha ngang.
Nha co nhieu gian. Gian giöa thöông lam nôi thô cung ong ba, to tien. Tren ban thô bay
nhieu thö thô, co cau ñoi hoanh phi. Canh ban thô co tu che, sap gu, ghe trang ky, ghe ngöa
...
Ngay nay nha ô nong thon cung nhö thanh pho ña co nhöng thay ñoi lôn ve kieu dang,
quy mo tuy theo kha nang tai chanh va sô thích cua moi gia ñình.
4. Ñi lai :
Phöông tien ñi lai : ngay xöa phöông tien ñi lai cua ngöôi Viet chu yeu la: ñi bo, ñi
thuyen, ñi xe ngöa, xe keo tay, ñi vong, ñi kieu. Ve sau co cac phöông tien hien ñai xuat hien
ngöôi Viet ñi lai bang cac phöông tien hien co.
Tính chat va muc ñích ñi lai :
- Ngay tröôc moi lan ngöôi co viec ñi xa, ñi mot cong viec he trong nao ño thöông la
xem ngay giô xuat hanh.
Ñi lai thöông gan lien vôi kinh nghiem song : “ñi hoi gia, ve nha hoi tre”
Khi ñi ñau xa, ngöôi Viet ñeu co lôi cau chuc: “thöông lo bình an”, ñi manh gioi, may
man, ñi ñen nôi ve ñen chon.
Ñi lai thöông giup cho con ngöôi mô mang sö hieu biet “ñi mot ñang hoc sang khon” ñi
cho biet ño biet ñay, ô nha vôi me biet chöng nao khon”.
III. VAN HOA TINH THAN CUA CONG ÑONG NGÖÔI VIET
“Gia trò cao quy nhat, ñep ñe nhat, cai mui, cai vò, cai höông, cai thô cua ñôi song, ño la
nhöng gia trò van hoa, gia trò tinh than” cua ngöôi Viet chung ta)
I. TÍN NGÖÔNG VA TON GIAO
Con ngöôi bao giô cung song trong hai the giôi: the giôi cua thöc tai va the giôi cua bieu
töông. Tín ngöông va ton giao ñong vai tro quan trong trong ñôi song tinh than cua ngöôi
Viet.
1/ Tín ngöông:
Tín ngöông la nhöng le nghi thô cung mang tính chat than linh, khong chu y nhieu ñen
sö ly giai, luan giai. Tín ngöông gan lien vôi tuc le thô cung than linh, to tien. Tuc le nay
thöông mang tính chu ky. Chu ky nay tính theo chu ky maët trang, thöông lay ngay cung te.
Tín ngöông cua ngöôi Viet co ton tai quan niem : “van vat höu than”, “van vat höu linh”.
Tuc thô cung vat to, thô cung linh hon ngöôi chet la tuc pho bien trong tín ngöông cua ngöôi
Viet. Ngöôi ta cho rang : ngöôi chet la chet phan xac chö phan hon khong chet, van lan quat
trong cuoc song cua ngöôi ñang song.
Tín ngöông cua ngöôi Viet thöông mang tính cong ñong: nhieu nôi, nhieu ngöôi thô
cung Trôi, Ñat, Nöôc (goi la thô cung Tam Phu).
Tín ngöông thien ve nö tính. Ñieu nay co the xuat phat tö quan niem ve vai tro cua
ngöôi phu nö trong gia ñình, trong xa hoi cua ngöôi Viet co xöa.
Ví du nhö thô cung tö phap :
- Phap Van (chua Ba Dau)
- Phap Vu (chua Ba Ñau)
- Phap Loi (chua Ba Töông)
- Phap Ñien (chua Ba Dan).
Tín ngöông cua ngöôi Viet co vai tro tích cöc trong qua trình giao duc ñao ly cho con
ngöôi trong qua trình döng nöôc va giö nöôc.
Sö cung te nay dan dan ñöôc mot so ngöôi lo lieu, to chöc. Nhöng ngöôi nay thöông la
nhöng ngöôi co uy tín, co hieu biet ít nhieu trong cong ñong. Dan dan nhöng ngöôi nay thoat
khoi cac hoat ñong lao ñong san xuat. Ho trô thanh ngöôi truyen ñat, pho bien nhöng nghi
thöc cung te va dan dan tao ra mot so tri thöc cho cong ñong. Cung vôi sö phat trien xa hoi
cua cong ñong, ho trô thanh mot tang lôp ñaëc biet: tang lôp tang lö.
- Tín ngöông ve con so 3 cua ngöôi Viet :
Khi cung bai to tien, trôi, phat ngöôi ta thöông thap höông theo so le, nhöng thöông la
thap 3 the.
Theo luat Cô-Ngau cua Kinh Dòch thì cac con so 2, 4, 6, 8 thuoc ve am, cac con so 1,
3, 7... thuoc ve döông. Döông töông tröng cho trôi, cho sö vo hình, cho trong sach, cho cao
minh, cho khôi ñau sinh hoa....
Tín ngöông cua ngöôi Viet coi trong con so 3: ba nen höông, lay ba lay, co tam sinh,
tam quan, tam toa Thanh Mau, tam the chö Phat, tam bao (Phat, Phap, Tang), triet ly tam tai
(Thien thôi, Ñòa lôi, Nhan hoa).
Tuc thô ong Tao quan mang mot triet ly ve vu tru. Thô than tao quan thöông mot co
gom 3 mu ño hang ma: giöa mot mu ba, hai ben mu ong. Cach bai trí ay la theo que Ly cua
Kinh Dòch. Ly co nghóa la löa, la trung tam cua bep nuc.
2/ Ton giao :
Ton giao la tín ngöông ñöôc quan niem theo mot giao ly, mot hoc thuyet nhat ñònh va
co sö ly giai, giang thuyet ve ly le cua tín ngöông ño. Chæ co loai tín ngöông xay döng theo
mot quan niem, mot ly thuyet môi trô thanh ton giao.
Ton giao Viet Nam phan lôn la du nhap tö ngoai vao nhö : Phat giao, Ñao giao, Thien
chua giao...
Trong ñôi song tam linh cua con ngöôi, ngöôi ta can ñen mot ton giao nao ño, tuy theo
sö ngöông mo cua moi con ngöôi, moi cong ñong. Nha bac hoc ENG-STANH co nhan xet
“Trong töông lai, nhan loai can ñen mot ton giao, nhöng ngöôi ta khong con me tín”.
Cac ton giao chính ô Viet Nam:
* Phat giao :
- Nguon goc cua Phat giao:
Phat giao la tö töông triet hoc co ñai xuat phat ô mot vöông quoc nho tren ban ñao An
Ño döôi chan nui Hy Ma Lap Sôn, vao the ky VII tröôc CN.
Thuô xa xöa ô An Ño löu truyen tö töông: “Van vat höu than”. Moi vat ñeu co Brahma.
Con ngöôi thuoc ve Brahma. Con ngöôi khi sinh ra tö Brahma va khi chet cung trô ve vôi
Brahma (tam dòch la Ba la mon). Ve sau thôi ñai Ve Ña (Ba la mon) suy thoai ña nay sinh ra
nhieu khuynh höông trong ño co khuynh höông xem Brahma la bình ñang, con con ngöôi ô
ñôi la bat bình ñang. Bình ñang la thien. Sai biet la ac. Bo cai ac quay ve cai thien, bo cai sai
biet quay ve cai bình ñang la trô ve vôi Brahma.
Theo phai Uppanishad: con ngöôi co linh hon ñoc lap vôi than xac. Than xac chet, linh
hon con. Hon nhap vao xac khac, neu kho cong tu luyen thì sôm se trô ve vôi Brahma.
Thôi co ñai An Ño co 5 ñang cap:
−
−
−
−
−
Ñang cap Brahma (tang lö).
Ñang cap vua chua.
Ñang cap nong dan
Ñang cap cong thöông.
Hang cung ñinh.
Xa hoi nay rat xa la vôi sö bình ñang. Nhan tam khon kho. Ngöôi chu y ñen viec tu than
tích ñöc, tu tam thì tìm cho mình mot sö giai thoat.
Phat giao ra ñôi trong boi canh va tö töông xa hoi ño, Thai tö Só Ñat Ta (Sakyamuni:
Thích ca Mau Ni), sinh tröôc Khong Tö 6 nam, tröôc Gie Su 700 nam. Luc tre xuat gia. Sau
nhieu lan dao chôi ngoai thanh, Thai tö thay canh khon kho cua con ngöôi. Ngai quyet ñònh
tö bo cuoc song giau sang phu quy, tam sö hoc ñao. Sau mot thôi gian dai tu kho hanh
nhöng chöa ñat ñao. Sau ño Thai tö tìm ñen mot goc cay bo ñe, luyen thien va dan dan ña
ñac ñao.
Triet ly Phat giao ñe cap ñen nhöng van ñe lien quan ñen van mang cua con ngöôi nhö
hoa, phuc, song, chet, linh hon, the xac... No chu tröông tö bi, bac ai. Nhöng khi du nhap vao
Viet Nam tö töông tö bi, bac ai ay nhat dan ñi va tìm thay sö hoa nhap vôi truyen thong nhan
ai, nhan nghóa cua cong ñong ngöôi Viet.
Phat giao vao Viet Nam :
Theo cac tai lieu ghi chep con lai, Phat giao truyen vao ñat Viet tö the ky thö II sau CN,
tö An Ño sang va tö phöông Bac xuong. Tö the ky thö VI sau CN, nhö sö Ti Ni Ña Liu Chi
ngöôi Tay Truc ñen tru trì ô Chua Phap Van (chua Dau), Ha Bac cho ñen khi qua ñôi ong lap
ra phai Thien tong thö I (phai Thien tong döa vao phep Thien Ñònh, chu tröông tu tam la
chính chö khong phai ô kinh ke). Ve sau co nhieu mon ñe noi tieng nhö sö Phap Hien, Van
Hanh, Tö Ñao Hanh ñeu theo phai Thien tong.
Khi nöôc ta gianh ñöôc ñoc lap, tö chu, Phat giao phat trien manh me, nhat la thôi Ly.
Thôi Ly cac nha sö rat ñöôc coi trong. Cac nha sö rat ung ho nha nöôc phong kien nhö sö
Van Hanh, sö Vien Thong (sö Vien Thong ñöôc phong thanh Quoc sö).
Phat giao ô thôi Ly, Tran ñöôc vua va quy toc rat öu ai. Nam 1031 Vua Ly Thai Tong
cho xay döng 950 ngoi Chua. Tran Thai Tong cho ñuc 350 qua chuong. Vua Tran Nhan
Tong lap ra phai Truc Lam. Phai nay co anh höông rat lôn ñen Phat Giao Viet Nam.
Ve sau Phat giao bò cac nha Nho bai bac. Vua Chua va trieu ñình thay can döa vao
Nho giao ñe cung co ñòa vò, quyen lôi cua mình. Do vay, Phat giao khong con ñong vai tro
Quoc gia nöa. Nhöng trong dan gian, Phat giao co anh höông rong, va co tac ñong vao cuoc
song tam linh cua ngöôi dan thöông.
* Nho giao :
- Nho giao la hoc thuyet chính trò va ñao ñöc cua giai cap phong kien Trung Quoc. No
la ñöông loi to chöc xa hoi, cô cau nha nöôc, la ly luan ve sö thong trò xa hoi cua dong ho, la
he thong quan niem lam ngöôi, la moi quan he giöa ngöôi vôi ngöôi trong xa hoi phong kien.
Nho giao ñöôc cac trieu ñai phong kien Trung Quoc truyen vao Viet Nam sau CN. Luc
ñau no chöa co vò trí trong cong ñong ngöôi Viet. Khi cac trieu ñai phong kien Viet Nam ñöôc
thiet lap, giai cap phong kien Viet Nam ña bien Nho giao thanh mot cong cu höu ích ñe cung
co ñòa vò va quyen lôi cua mình.
Thôi ly, Nho giao la cho döa tinh than va chính trò cua giai cap phong kien nhöng Phat
van la Quoc giao. Nhöng nen tang Nho giao Viet Nam van la tö töông Nho giao Trung Quoc,
nhöng quan trong la cac nha Nho Viet Nam biet khai thac nhöng yeu to tích cöc trong Nho
giao Trung Quoc ñe xay döng nha nöôc ñoc lap, tö chu va giai quyet nhöng van ñe song con
cua dan toc. Ví du nhö ve tinh than yeu nöôc, cac nha Nho Viet Nam chu tröông: trung quan
phai gan chaët vôi ai quoc trung quan bao giô cung höông ñen minh quan.
Nguyen Trai viet :
“Viec nhan nghóa cot ô yen dan
Lat thuyen môi biet dan manh”
Cac nha Nho Viet Nam cung xem cöa khong san Trình la quan trong, sach Thanh hien
la can thiet, nhöng khi ho thay thôi the va nhan tam khong thích hôp thì cung san sang tö bo
quyen cao chöc trong, khöôc tö moi vinh hoa phu quy, chon cach song nhan tam, thanh ban.
Ví du nhö Chu Van An co lan dang sô ñe nghò chem bay nònh than. Vua khong nghe, ong
treo mu ao tö quan, ve ñi day hoc, chon cach song “an ban lac ñao”.
Cac nha Nho Viet Nam ñe cao tö töông than dan cua Manh Tö :
“Ñao ngöôc vôi dan thì dan giet, nöôc bò mat
Ñao ngöôc ít thì dan bò nguy, nöôc bò yeu.
Ñöôc long dan thì ñöôc dan”.
Ñen thôi Nguyen, tröôc bien ñoi lôn lao cua ñat nöôc, cua dan toc, bon phong kien nha
Nguyen van co bam vao tö töông Nho giao ña loi thôi, can trô sö hoa nhap, sö phat trien cua
ñat nöôc vao tien trình chung cua the giôi. Ñay la mot han che lôn cua tö töông Nho giao thôi
Nguyen.
Song ña co nhieu nha Nho tien bo bat ñau tiep xuc vôi Tan thö (kien thöc môi). Ho dòch
va pho bien kien thöc môi. Ví du nhö Nguyen Tröông To ña ñe ra nhieu cai cach ñe chan
höng ñat nöôc.
1898, ô Trung Quoc co cuoc chính bien do Löông Khai Sieu va Khang Höu Vi cam ñau.
Tö töông duy tan ño anh höông ñen cac nha Nho Viet Nam. Giöa hai ong, cac ong nha Nho
Viet Nam thích ñoc Löông Khai Sieu hôn. Vì Löông co lôi le hung hon, thong thiet, thöc tænh
long yeu nöôc va y chí tö cöông dan toc, y thöc chong cöông quyen.
Phöông cham xö ly ma cac nha Nho Viet Nam chon la :
“Phu quy bat nang dam (me hoaëc)
Ban tien bat nang di
Uy vu bat nang khuat”.
Chính bò chi phoi bôi y thöc tö töông: lay dan lam trong, bôi phöông cham hanh ñong
nhö tren, cac nha Nho Viet Nam ña co nhöng ñong gop to lôn trong lòch sö dan toc, trong
viec xay döng va phat trien nen van hoa dan toc. Ho la nhöng ngöôi gop phan khong nho tao
nen ve ñep cua böc tranh van hoa thôi Trung ñai.
Han che cua Nho giao :
- Nho giao ña ñao tao mot ñoi ngu trí thöc bao thu, phuc co, xa rôi lao ñong.
- Cac giao ly cua Nho giao nhö: tam cöông, ngu thöông, tam tong ña thanh mot löc can
cho sö phat trien xa hoi, phat trien tö do ca nhan va nhan cach con ngöôi.
- Tö töông thu cöu cua Nho giao bieu hien ro nhat la tö töông cua Minh Mang, Tö Ñöc.
Chính vì vay Ñong kinh Nghóa thuc co cau ca chæ trích Nho giao thôi Nguyen:
“Nho ôi, nhan hoi moi nha
Khang khang nhö the sao ra cai ñôi”
* Ñao giao :
Ñao giao truyen vao Viet Nam bang nhieu con ñöông va tìm ñat löu song trong tín
ngöông ban ñòa.
- Ñao giao ve maët chính trò chu tröông trò nöôc theo ñöông loi “vo vi”, chu tröông ñau
tranh. Ve maët nhan sinh quan, Ñao giao khuech tröông tö töông cau an, an nhan, la cho döa
cho nhöng phan öng tieu cöc cua con ngöôi trong cuoc song.
- Ñao giao lay tö töông Lao Trang lam nen tang va bien thanh mot giao phai ton Lao
Tö, Trang Tö thanh Chan nhan Ñao ñöc quan.
- Ñao giao cang ve sau ñöôc bien töông thanh mot tö töông yem the, me tín, thô cung.
Ñao giao ñi vao ñôi song dan gia, va no truyen sau trong tam linh ngöôi dan, tao nen nhöng
vò tien, tanh cua mình nhö Tien ong Chö Ñong Tö, Ba chua Lieu Hanh, Ñöc thanh Tran Höng
Ñao.
- Ñao giao luc ñau cung la cho döa cua giai cap phong kien, dan dan tìm ñat song trong
tín ngöông dan gian, va ve sau bien thanh , sö me tín mu quang nhö cau ñao, boi toan, len
ñong, phu phep...
2/ Le hoi : Le hoi : bao tang song cua van hoa dan toc
Le hoi cua ngöôi Viet rat ña dang, phong phu gan lien vôi tín ngöông, tap tuc, sinh hoat
cua moi ñòa phöông, moi nganh nghe. Cac hình thöc le cua ngöôi Viet nhö : le ra cö, le thanh
nien, le thöông tho, le cöôi, le tang, le ky niem nhöng ngay lòch sö. Hoi cua ngöôi Viet co
nhieu dang: hoi lang, hoi nghe nghiep, hoi tröông nhô cac thien than va nhan than v.v… Le
hoi cua ngöôi Viet nham bay to sö ton kính va tri an. Le hoi xet tö hình thöc ñen ban chat
nham bieu hien nhöng tính chat: tính chat löu truyen, tính chat phuc höng va tính chat khai
mô cac gia trò cua van hoa dan toc.
Tien hanh bat cö mot le hoi nao ngöôi Viet cung muon löu truyen nhöng gia trò van hoa
trong ñôi song cua mot ñòa phöông, mot vung, mot dan toc. Tính chat löu truyen nam trong
tam thöc muon truyen göi ñen the he hom sau va mai sau mot thong ñiep : phai biet giö va
truyen ba söc song va ve ñep cua le hoi dan toc. Chính sö truyen ba nayla mot chiec cau
tam linh noi con ngöôi vôi con ngöôi, noi giöa qua khö vôi hien tai va mai sau. Tính chat löu
truyen ca le hoi nam chính trong tam linh cua con ngöôi, nhöng no mang tính chu ky va dònh
hình trong ñôi song cua cong ñong. Ñieu nay lam chung ta hieu : du ô the che nao, le hoi
luon ñöôc löu truyen nhö mot sinh hoat van hoa tinh than cua cong ñong.
Tính chat löu truyen thöông gan lien vôi viec phuc höng cac gia trò van hoa ca cong
ñong. Phuc nhöng cac gia trò van hoa la muc ñích, la y nghóa cua bat ky hình thöc le hoi nao.
Tính chat phuc höng na khong chæ la sö ton vinh ma con la khang ñònh nhöng gia trò tinh than
nhan dan cua dan toc. Le hoi cua ngöôi Viet tö xa xöa ñen nay la nham ton vinh nhöng gia trò
ñao ly, gia trò nhan ai, long höông thien va vì nghóa ca cua nhöng con ngöôi vì le phai, vì
nöôc vì dan. Tính chat phuc höng nay nam trong ban chat ca le hoi nguôi Viet. Tính chat
phuc höng nay khong phai la thai ño tuyet ñoi hoa, ly töông hoa cac gia trò truyen thong, xem
no la khuon mau vónh hang, tö ño dan ñen sö bang long, phuc co nhöng hình thöc le hoi cu,
lac hau. Tinh than phuc höng cac gia trò cua le hoi la sö biet chon loc, phat huy cai tinh hoa,
söc song ñep trong le hoi, tö ño khang ñònh nhöng gia trò ben vöng, tröông ton, tieu bieu cho
ban sac va pham gia cua dan toc.
Tính chat löu truyen va tinh than phuc höng cua le hoi ngöôi Viet khong nam trong thôi
han khep ma no luon vöôn tôi sö khôi mô. Tính chat khôi mô cua le hoi la ô cho: tren nen
tang nhöng cai tinh hoa, cai ben vöng ño, le hoi cua ngöôi Viet phai höông tôi viec khôi mô
nhöng khía canh tích cöc phu hôp cho viec xay döng nhöng pham chat cua con ngöôi Viet
Nam hien ñai, ñam ña ban sac dan toc. Tính chat löu truyen phuc höng cua le hoi chæ ñat
hieu nang thöc sö khi cac gia trò cua le hoi luon khôi mô mot tinh than môi, mot y thöc môi:
truyen thong luon ket hôp vôi hien ñai, dan toc ket hôp vôi nhan loai. Cac gia trò cua le hoi
khong döng lai ô sö ton vinh ñao ly nhan ban, y thöc tö cöông va tinh than yeu nöôc cua dan
toc Viet Nam ma con phai vöôn tôi ly töông nhan ñao xa hoi chu nghóa. Le hoi khong dung lai
ô cai tot ñep, cai ñep ma tö cai tot cai ñep ay con ngöôi vöôn tôi cai ñep – cai cao ca: cai ñep
cai cao ca cua thôi ñai Ho Chí Minh.
Tính chat khôi mô cua le hoi the hien ro ô viec “sang tao ra nhöng gia trò môi” cu the
trong viec nay la ben canh viec löu truyen, phuc höng cac hình thöc le hoi môi phu hôp vôi
cuoc song con ngöôi Viet Nam thôi hien ñai. Ví du, co the tìm nhöng hình thöc le hoi gan vôi
thôi cong nghiep hien ñai, vôi vai tro cua truyen thong – tin hoc, ñien tö, vôi cac chat lieu van
hoa hien ñai tao nen net môi – hien ñai trong le hoi cua ngöôi Viet.
Tính chat khôi mô chæ thöc sö co y nghóa khi chung ta biet “coi trong, bao ton, ke thöa
va phat huy nhöng gia trò van hoa truyen thong (bac hoc va dan gian) van hoa cach mang
bao gom ca van hoa vat the va van hoa phi vat the” (NQTÖ 5).
Tö viec tìm hieu mot so tính chat le hoi cua ngöôi Viet, chung ta khang ñònh tính ña gia
trò cua le hoi. Le hoi la mot hình thöc van hoa quan trong trong ñôi song van hoa – tinh than
cua dan toc ta. Le hoi la mot cau noi tam linh cua con ngöôi va con ngöôi, giöa qua khö –
hien tai – töông lai, va bao tang song cua van hoa dan toc.
Le hoi la net sinh hoat van hoa cong ñong cua bat ky dan toc nao. Moi dan toc ñeu co
truyen thong le hoi khac nhau.
Le hoi phan anh söc song, sö ña dang cua mot nen van hoa dan toc. Tren toan the giôi
hien nay, nöôc co nhieu le hoi la Colomibia.
Tröôc tien can co sö phan biet giöa le va hoi:
a) Le :
Le thöông mang tính chat thanh kính, ton nghiem, ñöôc tien hanh vôi mot nghi thöc
nhat ñònh. Khong gian cua le tang nghiem va co giôi han. Le ñöôc tien hanh trong mot thôi
gian nhat ñònh. Ngöôi tham gia le thöông co thai ño nghiem tuc va mot y thöc le nghi ro ret.
Ngay xöa le thöông gan lien vôi phong tuc cua cong ñong.
b) Hoi :
Hoi thöông mang tính chat hoi he. Hoi thöông gan vôi nhöng tro chôi dan gian, gan vôi
nhöng cuoc thi tho, tranh tai trong mot so lanh vöc nao ño. Tính chat vui, trao tieu trong hoi la
net noi bat.
Khong gian dien ra hoi thöông la rong, khoang ñat va co the dien ra trong mot vung ñòa
ly rong. Thôi gian tien hanh hoi co the dai ngan khac nhau do tính chat cua moi hoi. Ngöôi
tham gia hoi la tö do, khong phan biet tuoi tac, thanh phan, ton giao. Ngöôi tham gia hoi vôi
tinh than dan chu, côi mô tuy sô thích cua moi ngöôi.
Hoi thöông co hoi lang, hoi chua, hoi nhan ngay ky niem cac danh nhan, anh hung, liet
só, ngay hoi lòch sö...
Cung co khi ket hôp giöa le hoi, hoaëc ngöôc lai nhö le hoi Ñong Ña, hoi le hoaëc ngöôc
lai nhö le hoi Ñong ña, hoi le ngay Quoc Khanh 2/9 cua dan toc ta.
Sau ñay xin giôi thieu mot so hoi tieu bieu nhö hoi Chua Höông, hoi Ñen Hung, hoi Lim.
* Hoi Chua Höông
Theo sach “Höông sôn thien tru thien pha” thì Chua Höông tích ñöôc xay döng tö ñôi
Le Chính Hoa (1680-1705) do mot vò Hoa thöông tìm ra ñòa ñiem nay. Chua Höông ô thon
Yen Vó, huyen My Ñöc, Ha Tay, cach Ha Noi 60km ve phía tay cho Höông Sôn 5 chö : “Nam
thien ñe nhat ñong”. Trong khu vöc Höông tích co nhöng ngon nui ñep nhö Tuyet Sôn,
Höông Tích, Nui Bong. Trong ñong co töông Phat ba bang ña xanh. Thôi Tay Sôn cho ñuc
töông nay va chuong. Ô Höông Tích co chính dien Thien Tru. Ñong Tien Sôn (con goi la nui
Tien). Vao ñong Höông Tích, khach bo hanh phai leo 120 bac ña. Co Chua giai oan (gieng
giai oan) co ñong Tuyet Quynh.
Hoi Chua Höông ñöôc tien hanh bat ñau tö ram thang ba am lòch. Ngöôi ñi hoi ngam
nhìn nhöng bong hoa lan ño tham hien len tren nen xanh lam cua nui, tren nen xanh tham
cua bau trôi tao nen mot böc tranh thô mong, ky thu. Anh sang khoi höông cua cac ñong,
chua tao nen khong khí huyen hoaëc. Ô ñay ngöôi ta nghe nhöng am thanh tram cua lôi chao
: A di ña phat cua nhöng lôi cau. Ngöôi ñi hoi chua Höông ñu moi löa tuoi. Ngöôi ñen ñay
ñöôc xem böc tranh sôn thuy höu tình cua ñat nöôc va thap mot vai nen höông cau mong
cho nhöng ñieu tot lanh. Ñi chua Höông khi ra ve se mua mô va rau san. Ño la nhöng ñaëc
san ñoc ñao cua vung nay.
Nhieu nha thô cua ta ña ñen chua Höông, ho ña cam höng tröôc ve ñep ky vó va nen
thô cua Höông Tích, va ña viet nhöng bai thô tuyet vôi ve ve ñep nôi ñay. Xin dan ra ñay may
van thô cua Chu Manh Trinh ta canh Höông Sôn :
“Nhac trong len ai kheo ve hình
Ña ngu sac long lanh nhö gam det
Tham tham mot hang long bong nguyet
Gap ghenh may loi uong thang may
Chöng giang sôn con ñôi ai ñay
Hay tao hoa kheo ra tay xep ñaët”
* Ñen hung :
Ñen hung hien nay thuoc thon Co tích, xa Hy Cöông, huyen Phong Chau vónh phu. Ñen
hung toa lac tren mot ngon ñoi cao 175 mot co cay cao, bong ca. Dan gian van thöông töông
truyen nhöng cau ca dao :
“Nay len, nay len, nay len
Len non Co Tích, len ñen Hung Vöông
Ñen nay thô to Nam Phöông”
Nhöng di tích con lai cho tôi nay cua ñen Hung la tö thôi Le-Nguyen bao gom:
+ Vom cong ño so ô chan nui phía Tay, döôi bong nhöng cay co thu.
+ Ñen Ha va chua Thien Quang nam cao tren vom cong 225 bac them.
+ Ñen Trung nam cao tren ñen Ha, 168 bac, nôi truyen la cho hop cua cac Lac hau,
Lac töông, nôi Lang Lien dang banh chöng, banh day.
+ Ñen thöông nam gan ñænh nui, cach ñen Trung 102 bac them. Nôi cac vua lam le
te trôi, te than lua.
Le hoi ñen Hung tien hanh hang nam bat ñau thang ba am lòch. Nhöng ngay nay ñong
bao khap moi vung ñat nöôc, kieu bao ngöôi nöôc ngoai ve ñat to tham gia le hoi trong niem
han hoan, kính mo ve truyen thong lau ñôi cua dan toc. Cac cuoc röôc trong le hoi ñen Hung
rat phong phu, co sö tham gia cua nhieu lang nhö röôc kieu, röôc voi va co nhieu tro chôi
dan gian: ñanh ñu, ñua thuyen, ñau vat, ñanh cô ngöôi, hat xoan...
* Hoi Lim (con goi la hoi quan ho vung Bac Ninh)
Hoi Lim lay Chua Lim lam trung tam, va bat ñau tö 13 thang gieng am lòch hang nam.
Hoi Lim tien hanh trong mot khong gian rong lôn gom 50 lang thuoc cac huyen Yen Phong,
Tien Sôn, thò xa Bac Ninh. Hoi Lim bat ñau tö Chua Lim (con goi la Cung Lim). Nôi tröôc ñay
cac vua tö Thang Long ve Kinh Bac ñe gaëp dan va giai ñap cac thac mac cua dan. Moi lan
nhö vay, nhan dan mô hoi möng xuan, möng vua. Vao dòp nay trai gai gaëp nhau bay to tình
cam. Ho môi chao, quen nhau va hat ñoi ñap. Hoi Lim co cach ñay khoang 100 nam va ñen
ngay nay trô thanh mot ngay hoi truyen thong. Hat quan ho thöông dien ra trong mot khong
gian va thôi gian rong va döông nhö khong an ñònh thôi gian. Ho hat ngay, hat ñem, hat trong
ñem trang mô ao, hat khi tat nöôc, khi cheo thuyen, hat khi quay tô, det vai.
Hoi Lim co hai hình thöc hat : hat trong nha, hat ngoai ñoi. Hat quan ho thöông la mot
ñoi ban tình, hoaëc mot top. Ho cam nhau, hieu nhau ma hat ñoi ñap. Quan ho ban chô san
ñon ve nha. Vao ñen cong thì ho cat tieng hat chao xuan. Sau ño quan ho chu ñöng giöa san
hat ñon ban, ñô non, ñô o môi ban vao nha, roi hai ben hat ñoi ñap. Va cö nhö vay, trong
nha, ngoai ñoi hat ñoi ñap, ngöôi ñi hoi ñöng quay quan nghe hat, thöông thöc y tình, lan
dieu cua bai quan ho. Nhöng lan dieu dan ca quan ho nhö löôn bay tren nhöng canh ñong
lua xanh môn môn, löôn qua nhöng raëng cay, nhöng kenh möông nhö hoa nhap vao canh
sac mua xuan, gieo vao long ngöôi nhöng tình cam ñep ñe giöa con ngöôi vôi con ngöôi,
giöa con ngöôi vôi mot vung que kinh Bac giau truyen thong van hoa.
Ngoai ra hoi Lim con co le dang höông ô chua Ca, va sau ño keo ve ñoi Lim vui chôi,
trong nhöng ngay hoi Lim con co le röôc. Le röôc nöôc, the hien nguyen vong cua ngöôi dan
cau mong möa thuan, gio hoa ñe lam an phat tai. Le röôc Thanh ñe con ngöôi bay to ñoi vôi
ôn ñöc cua cac bac thanh ñoi vôi ngöôi co cong vôi que höông, ñat nöôc. Le röôc kinh ñe
con ngöôi bay to, va höông ve le phai, ñieu thien.
Nhöng ngay hoi Lim ña trô thanh net van hoa ñoc ñao cua ngöôi kinh Bac.
PHONG TUC :
Theo tö ñien tieng Viet (NXB, KHXH, HN 1992)
“Phong tuc la thoi quen ña in sau vao ñôi song xa hoi, ñöôc moi ngöôi thöa nhan va
lam theo.
Ngan ngö ngöôi Viet co cau “nhap gia tuy tuc”. Moi vung, moi nôi co nhöng phong tuc
khac nhau. Cong ñong ngöôi Viet co nhöng phong tuc ñöôc moi ngöôi thöa nhan va lam theo
mot cach tö giac hay khong tö giac.
1/ Phong tuc hon nhan :
Trai gai ñen tuoi lay nhau thanh vô, thanh chong. Theo tuc xöa, con gai lay chong la
phai ve nha chong. Ngay xöa trai gai lay nhau phai co le gia thu. Le gia thu ñe cha me, ho
hang, ngöôi mai moi thöa nhan quan he vô chong cua ñoi löa. Ngay nay gia thu khong con la
mot le nöa, ma quan trong la sö chöng nhan cua chính quyen phöông (xa) ve sö hon thu cua
trai gai.
Trong hon nhan, ngöôi Viet chu y con dau la chon ngöôi co ñöc hanh, vì ho quan niem :
“Cai net ñanh chet cai ñep.
Sac ñep khong mai ra ma an ñöôc”
Ngay nay, ngoai ñöc hanh, trong hon nhan, ngöôi Viet chu y ñen cong an viec lam cua
con trai hoaëc con gai. Trong hon nhan ngöôi Viet cung chu y ñen sö hôp gia, ho khong chu y
ñen nhieu tien “gia thu bat luan tai”. Trong hon nhan co le hoi va le cöôi.
Le hoi tuy theo moi nôi moi vung. Nhöng le hoi thöông co trau cau, che röôu, va banh
trai. Banh va mot so ño vat trong le hoi thöông la mot caëp. Cac ño vat trong le hoi ñöôc goi
giay ño, ñöng trong khai sôn ño, va phu khan ñieu ño. Mau ño töông tröng cho hong phuc.
Le hoi la thuan tình cho trai gai lay nhau.
Le cöôi : Le cöôi ñöôc tien hanh vao ngay lanh, thang tot do hai gia ñình thuan y. Le
cöôi la ngay trình cho hai ho, ban be chính thöc biet trai gai lay nhau. Tuy theo töng vung,
töng gia ñình, tuc cöôi nay co the tien hanh theo cac nghi thöc, cac böôc khac nhau.
- Trang phuc trong ngay cöôi : ngay xöa chu re ñoi khan löôt, maëc quan lua trang, ao
caëp ñoi : gom mot ao dai trang ben trong, ngoai la mot chiec ao ñoan kep. Co dau ô nong
thon maëc ao nam than, trong ao nau non, ngoai ao the lot nhieu xanh, ñau van nhung ñen,
maëc yem lua co xe mau mô ga hoaëc mau tham. Löng that chiec that löng vôi hai day yem lua
mô ga. Vay la vay lua. Chan ñi dep cong. Thôi xöa cac co thöông mang theo non quai thao,
ba tang ñe che nang möa, che maët cho ñô then.
Ô thanh thò, cac co van ñau bang khan nhung co ñuoi ga maëc quan, ñi guoc phi ma
hoaëc ñi giay cao got. Ao trong la mau trang, ao ngoai la gam theu hoaëc ao sa tanh mau ñen.
Cac chu re maëc theo kieu au phuc phöông Tay. Ngay nay trang phuc ngay cöôi ña thay ñoi
tuy theo sô thích, nhöng thöông van höông ve nhöng trang phuc hôp vôi moi tröông, vôi tuoi
tac, vôi quan niem ve cai ñep cua con ngöôi Viet Nam hom nay.
Phong tuc hon nhan ñap öng nhu cau cua cong ñong. Hon nhan la mot tap quan cua
moi ngöôi ñen tuoi thanh nien nham ñe duy trì noi giong, gia toc, phat huy söc manh cua
cong ñong.
Phong tuc xay cat nha: Phong tuc xay cat nha xuat phat tö cai ly tam tai: thien, ñòa,
nhan (Thien thôi, ñòa lôi, nhan hoa)
- Khi xay cat nha, viec chon ñat, chon höông la vo cung quan trong trong quan niem
cua ngöôi Viet. Lam nha thöông chon höông Ñong hoaëc Ñong-Nam. Thöông thöông ngöôi
xöa chon nôi cao “nhat can giang, nhì can sôn”
- Tröôc khi xay cat nha, ngöôi ta thöông chon ngay giô ñe ñong tho. Va tröôc khi ñong
tho co le ñong tho.
- Khi xay nha xong thöông co le tan gia. Chu nhan chon ngay tot ñe don ve nha môi.
Nha ô la mot nhu cau, moi gia ñình ai cung mong öôc tao döng mot ngoi nha. Ñieu ay
xuat phat tö quan niem : “An cö lac nghiep”, song ô nha, “thac ô mo”
Phong tuc khao, möng tröông tho, thöông tho:
- Khao töc la lam tiec ñai khach. Con ngöôi co 3 ñieu tot : Phuc, Loc, Tho.
+ Phuc : la danh chöc.
+ Loc : con ñan chau lu
+ Tho : tuoi gia, song lau
Ngöôi Viet thöông co quan niem : kính lao ñac tho. Kính trong ngöôi gia, ngöôi gia se
ñe lai tuoi tho cho. Trong cac buoi le, hoi he, cöôi xin, ma chay ngöôi ta rat coi trong vò trí cua
ngöôi lôn tuoi, ngöôi gia.
Ô cong ñong ngöôi Viet co tuc khao tuoi tho. Ngay tröôc nha co ngöôi thöông tho, gia
ñình lam, ño le mang ra ñình ñe le. Sau ño ve nha con cai lam le gia tien va con cai chuc
möng cha me. Thöông la chæ an möng thöông tho cac cu ong, con cac ba chæ an möng theo
chong.
Phong tuc ñam tang :
Phong tuc ñam tang, ma chay cua ngöôi Viet gan lien vôi quan niem: con ngöôi chæ
chet phan xac, chö phan hon van lan quat quanh ngöôi song. Phong tuc tang ma cua ngöôi
xöa rat nhieu khe, phien toai. Ngay nay phong tuc ay van con chæ löu giö nhöng tuc chính :
- Le liem ngöôi chet.
- Le nhap quan.
- Le vieng.
- Le ñong quan.
- Le ha huyet.
Le cung te höông hon ngöôi ña khuat. Tuc cung te ngöôi chet la phong tuc cua nhieu
dan toc tren the giôi. Cong ñong ngöôi Viet cung vay. Thöông la cung sau 3 ngay chon – goi
la cung mô cöa ma. Cung sau 49 ngay, sau 100 ngay. Hang nam chon ngay mat cua ngöôi
chet, gia ñình ñeu co cung gio. Sau 3 nam thì cung man tang.
Tang phuc : cac loai tang phuc tröôc khi phan phat cho moi ngöôi trong gia ñình, gia
toc chòu tang ngöôi mat ñeu phai ñaët tröôc an thô. Con chau lam le chòu tang va maëc tang
phuc. Tang phuc cua ngöôi Viet la loai vai xo, mau trang. Con cai va than nhan chít khan
tang tren ñau. Chau ñích ton thì chít khan vang, chat thì chít khan ño.
IV. VAN HOA GIAO TIEP – ÖNG XÖ.
Trong sinh hoat cua cong ñong, giao tiep- öng xö la mot lanh vöc van hoa.
Giao tiep la mot nhu cau khong the thieu trong ñôi song cua moi ngöôi, moi cong ñong.
Neu con ngöôi khong co hoat ñong giao tiep cuoc song se trô nen ñôn ñieu, nham te vo
cung giao tiep giup cho con ngöôi hieu mình, hieu ngöôi, hieu cuoc song nhieu hôn. Hôn nöa
giao tiep con giup cho moi ngöôi, moi cong ñong co cach thöc, co thai ño öng xö thích hôp
tuy theo töng ñoi töông, töng hoan canh giao tiep.
Giao tiep con la mot nghe thuat song, nghe thuat öng xö giao tiep ñöôc boc lo qua
hanh ñong, cö chæ, ngon ngö lôi noi. Hanh giao tiep dan gian co cau :
“Lôi noi khong mat tien mua
Löa lôi ma noi cho vöa long nhau”
Ñe vöa long nhau, trong giao tiep phai co mot nghe thuat giao tiep, mot sö öng xö te
nhò, kheo leo.
Van hoa giao tiep co the xem xet ô mot so lanh vöc sau :
- Giao tiep giöa con ngöôi vôi con ngöôi, giao tiep giöa ca nhan va cong ñong, giao tiep
giöa cong ñong va cong ñong.
- Giao tiep giöa con ngöôi vôi moi tröông thien nhien.
- Giao tiep giöa con ngöôi vôi moi tröông van hoa.
1/ Giao tiep giöa con ngöôi vôi con ngöôi, giöa ca nhan va cong ñong :
Nguyen tac cua loai giao tiep nay la döa tren sö chan thanh, sö nhiet tam, lay sö dung
hoa, dung hôp lam nen tang cho cac moi quan he giao tiep.
Ñaëc ñiem cua sö giao tiep nay :
- Sö chan thanh, chuong tình cam, ton trong nhau : “Mot bo cai ly khong bang mot ty
cai tình.
- Ngöôi Viet trong giao tiep rat hieu khach, trong khach, nhöng trong giao tiep ho
thöông co tính rut re. Bieu hien cua sö giao tiep ay la cach môi chao: “lôi chao cao hôn mam
co”. Trong giao tiep ít boc lo bang cö chæ, ma thöông the hien trong anh mat va nu cöôi.
Trong giao tiep ho thöông can trong trong cach noi nang.
Tuy theo töng ñoi töông, töng hoan canh ma ngöôi Viet co nhöng cach thöc va hình
thöc giao tiep. Ô ñau, trong sö giao tiep vôi ngöôi lôn tuoi, ngöôi gia van la mot sö coi trong
kính can.
Trong giao tiep giöa ngöôi va ngöôi neu chöa trô nen than quen, hieu biet nhau thì
thöông co mot sö can trong, de daët trong giao tiep. Nhöng khi ña trô nen quen than, thì sö
giao tiep ay thöông la côi mô, vui ve, ngöôi ta co the bo qua mot so sai sot nho.
- Ñoi vôi cong ñong ngöôi Viet thì giao tiep nhöng ngöôi trong huyet thong, gia ñình gia
toc la chu yeu “mot giot mau ñao con hôn ao nöôc la”. Nhöng do phai nöông döa nhau giöa
Tải về để xem bản đầy đủ
34 trang
12/01/2024
15540
Free
Bạn đang xem 20 trang mẫu của tài liệu "Giáo trình Cơ sở văn hóa (Phần 2)", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- giao_trinh_co_so_van_hoa_phan_2.pdf
