Giáo trình Nhập môn công tác xã hội
TRƢỜNG ĐẠI HỌC ĐÀ LẠT
KHOA CÔNG TÁC XÃ HỘI VÀ PHÁT TRIỂN CỘNG ĐỒNG
GIÁO TRÌNH
NHẬP MÔN CÔNG TÁC XÃ HỘI
BIÊN SOẠN: VÕ THUẤN
ĐÀ LẠT, THÁNG 7 NĂM 2005
LƢU HÀNH NỘI BỘ
MỤC LỤC
CHƢƠNG I: DẪN NHẬP...............................................................................................4
I. Các phản ứng xã hội đối với các vấn đề xã hội: ......................................................4
II. Định nghĩa công tác xã hội: ....................................................................................4
III. Một số thuật ngữ trong ngành công tác xã hội:.....................................................8
IV. Chức năng của công tác xã hội: ..........................................................................16
1. Phòng ngừa:.......................................................................................................16
2. Chữa trị:.............................................................................................................16
3. Phục hồi:............................................................................................................16
4. Phát triển:...........................................................................................................17
V. Các lĩnh vực hoạt động trong ngành công tác xã hội: ..........................................17
1. Công tác xã hội với trẻ em và gia đình:.............................................................17
2. Công tác xã hội với ngƣời khuyết tật: ...............................................................20
3. Công tác xã hội với ngƣời cao tuổi: ..................................................................22
4. Các lĩnh vực tệ nạn xã hội và tội phạm: ............................................................25
5. Công tác xã hội trong trƣờng học:....................................................................26
6. Công tác xã hội trong bệnh viện:.......................................................................27
7. Nhà máy xí nghiệp và........................................................................................27
8. Cộng đồng nghèo:..............................................................................................27
VI. Mối quan hệ giữa công tác xã hội và các ngành khoa học khác:........................27
1. Công tác xã hội với xã hội học:.........................................................................27
2. Công tác xã hội với triết học: ............................................................................28
3. Công tác xã hội với tâm lý học:.........................................................................28
4. Công tác xã hội với an sinh xã hội: ...................................................................28
5. Công tác xã hội với từ hoạt động từ thiện, nhân đạo: .......................................30
CHƢƠNG II: LỊCH SỬ PHÁT TRIỂN CÔNG TÁC XÃ HỘI....................................31
I. Sự hình thành và phát triển công tác xã hội ở Anh và Mỹ.....................................31
1. Điều kiện ra đời của công tác xã hội:................................................................31
2. Công tác xã hội ở Anh:......................................................................................33
3. Công tác xã hội ở Mỹ ........................................................................................34
4. Phong trào nhà cộng đồng ở Anh và Mỹ:..........................................................34
II. Sự phát triển công tác xã hội ở một số nƣớc khác................................................35
III. Sự phát triển công tác xã hội tại Việt Nam. ........................................................36
CHƢƠNG III: CÁC LÝ THUYẾT TIẾP CẬN TRONG CÔNG TÁC XÃ HỘI .........42
I. Lý thuyết hệ thống: ................................................................................................42
II. Lý thuyết hệ thống sinh thái: ................................................................................43
III. Lý thuyết hành vi:................................................................................................45
IV. Thực hiện chức năng xã hội: ...............................................................................47
V. Mô hình lực tác động từ bên trong và từ bên ngoài. ............................................48
VI. Mô hình vòng đời và các lực bên trong và bên ngoài. ........................................52
CHƢƠNG IV: CƠ SỞ TRIẾT HỌC CÔNG TÁC XÃ HỘI.........................................54
I. Sứ mạng của công tác xã hội:.................................................................................54
II. Mục đích của công tác xã hội: ..............................................................................54
III. Giá trị của công tác xã hội:..................................................................................57
IV. Quan điểm cơ bản trong công tác xã hội:............................................................61
V. Nguyên tắc hành động trong công tác xã hội: ......................................................62
VI. Quy chuẩn đạo đức công tác xã hội: ...................................................................63
CHƢƠNG V: CÁC PHƢƠNG PHÁP VÀ TIẾN TRÌNH TRONG CÔNG TÁC XÃ
HỘI. ...............................................................................................................................64
I. Các phƣơng pháp trong công tác xã hội:................................................................64
1. Công tác xã hội với cá nhân. .............................................................................64
2. Công tác xã hội với nhóm..................................................................................64
3. Phát triển cộng đồng..........................................................................................65
4. Nghiên cứu. .......................................................................................................65
5. Quản trị ngành công tác xã hội..........................................................................66
6. Biện hộ...............................................................................................................66
7. Tham gia xây dựng soạn thảo chính sách..........................................................67
8. Quản lý trƣờng hợp thân chủ.............................................................................67
II. Tiến trình giúp đỡ trong công tác xã hội: .............................................................69
1. Tổng quát về tiến trình giúp đỡ:........................................................................69
2. Tiến trình giúp đỡ trong công tác xã hội ...........................................................69
CHƢƠNG VI: VAI TRÒ VÀ KỸ NĂNG CƠ BẢN CỦA NHÂN VIÊN CÔNG TÁC
XÃ HỘI. ........................................................................................................................75
I. Vai trò của nhân viên công tác xã hội:...................................................................75
II. Các kỹ năng cơ bản của nhân viên công tác xã hội:.............................................76
PHỤ LỤC 1 ...................................................................................................................77
PHỤ LỤC 2 ...................................................................................................................78
PHỤ LỤC 3 ...................................................................................................................79
PHỤ LỤC 4 ...................................................................................................................80
Nhập môn Công tác xã hội
Võ Thuấn
BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO CỘNG HÒA XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM
TRƢỜNG ĐẠI HỌC ĐÀ LẠT Độc lập – Tự do – Hạnh phúc
CHƢƠNG TRÌNH TRÌNH ĐỘ ĐẠI HỌC
Ngành: Công tác xã hội.
CHƢƠNG TRÌNH CHI TIẾT HỌC PHẦN
Tên học phần: Nhập môn Công tác xã hội
Mã số môn học: CP145
Tên học phần bằng Tiếng Anh: Social Work - An Introduction
Số tín chỉ: 3
Học phần bắt buộc
Trình độ: Sinh viên năm thứ 2
Phân bổ thời gian:
Lý thuyết (70%): 30 tiết
Bài tập (20%): 10 tiết
Ôn tập (10%): 05 tiết
Điều kiện tiên quyết:
An sinh xã hội và vấn đề xã hội
Nhập môn khoa học truyền thông
Hành vi con ngƣời và môi trƣờng xã hội 1
Mục tiêu môn học: thông qua môn học sinh viên sẽ:
Hiểu đƣợc công tác xã hội là một ngành khoa học, một nghề chuyên
môn ứng dụng trong hệ thống an sinh xã hội.
Hiểu đƣợc công tác xã hội là gì, đối tƣợng, chức năng, các lĩnh vực
hoạt động cũng nhƣ các lý thuyết tiếp cận trong nghiên cứu công tác xã hội.
Hiểu đƣợc bối cảnh ra đời ngành công tác xã hội, lịch sử phát triển
ngành công tác xã hội, phân tích các quan điểm cơ bản, các nguyên tắc hành
Trang 1
Nhập môn Công tác xã hội
Võ Thuấn
động đồng, quy chuẩn đạo đức trong công tác xã hội, đồng thời chỉ ra đƣợc các
phẩm chất năng lực cần có của nhân viên công tác xã hội.
Phân tích tính chuyên nghiệp trong mối quan hệ giúp đỡ của khoa
học công tác xã hội.
Mô tả môn học: đây là khoa học giúp cho đối tƣợng (thân chủ) có nhu
cầu hay vấn đề khó khăn tự khắc phục và tự vƣơn lên để tiến tới tự lực. Khoa
học này đƣợc xây dựng trên những giá trị, đạo đức nghề nghiệp và nhân viên
công tác xã hội phải tuân thủ các quan điểm, nguyên tắc trong thực thi nghề
nghiệp. Tiến trình giúp đỡ thân chủ là một tiến trình hợp tác, tìm hiểu, phân tích
vấn đề trƣớc khi cùng nhau xây dựng kế hoạch hành động. Môn học cung cấp
nền tảng ban đầu trƣớc khi học các phƣơng pháp chính trong ngành công tác xã
hội.
Nhiệm vụ của sinh viên:
Sinh viên cần tham dự lớp đầy đủ.
Hoàn thành các bài tập nhóm cá nhân, nhóm.
Chuẩn bị dụng cụ học tập (phấn, khăn bảng, máy chiếu)
Tài liệu tham khảo:
Sách, giáo trình chính.
1. Nguyễn Thị Oanh (1998), Công tác xã hội đại cƣơng, NXB Giáo
dục.
2. Nguyễn Thị Oanh (chủ biên), (1997), An sinh xã hội và các vấn đề
xã hội, Đại học Mở Bán công Tp Hồ Chí Minh.
3. Nguyễn Ngọc Lâm/Nguyễn Thị Nhẫn/Lê Chí An, (1995), Các thuật
ngữ Anh Việt trong ngành công tác xã hội, Đại học Mở Bán công Tp Hồ Chí
Minh.
4. Nguyễn Ngọc Lâm, Sách bỏ túi dành cho nhân viên công tác xã
hội, Đại học Mở Bán công Tp Hồ Chí Minh.
5. Bùi Thế Cƣờng, (2002), Chính sách xã hội và công tác xã hội ở
Việt Nam thập niên 90, NXB Khoa học xã hội.
Trang 2
Nhập môn Công tác xã hội
Võ Thuấn
6. Lê Chí An, (2006), Tài liệu hƣớng dẫn học tập công tác xã hội nhập
môn, Đại học Mở Bán công Tp Hồ Chí Minh.
Sách tham khảo.
7. Tô Duy Hợp, (2004), Phát triển cộng đồng lý thuyết và thực hành,
Viện Xã hội học Hà Nội.
8. Nguyễn Hữu Nhân, (2004), Phát triển cộng đồng, NXB Đại học
Quốc gia Hà Nội.
9. Đặng Cảnh Khanh (chủ biên), (2002), Đoàn TNCS Hồ Chí Minh
với công tác chăm sóc trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt khó khăn, NXB Thanh niên
Hà Nội.
10. Andrea Bernstein & Jacquie Withers, (1997), Công tác xã hội
chuyên nghiệp (bản dịch), Khoa Phụ nữ học Đại học Mở Bán công Tp Hồ Chí
Minh.
11. Pamella Klein Odhner, (1998), Giới thiệu thực hành công tác xã hội
1, Tài liệu tập huấn, Đại học Mở Bán công Tp Hồ Chí Minh.
12. Steven Hick, (2002), Social Work in Canada an Introduction,
Thompson Educational Publishing, INC Toronto.
Tiêu chuẩn đánh giá sinh viên.
Thảo luận: 10% số điểm
Thuyết trình và bài thu hoạch: 20 % số điểm
Thi cuối kỳ (tự luận): 70 % số điểm.
Thang điểm: thang điểm 10.
Trang 3
Nhập môn Công tác xã hội
Võ Thuấn
CHƢƠNG I: DẪN NHẬP
I. Các phản ứng xã hội đối với các vấn đề xã hội:
Trƣớc những vấn đề xã hội có các loại hình phản ứng xã hội khác nhau nhƣ
sau:
- Phản ứng theo phong tục truyền thống, dựa trên các điều kiện lịch sử,
văn hóa, phong tục tập quán…
- Phản ứng vì lòng tốt của con ngƣời với những điều kiện mà con ngƣời
có thể chia sẻ với nhau.
- Phản ứng bằng cách trừng phạt với những vấn đề xã hội mà một ai đó
gây ra, việc trừng phạt này đƣợc dựa trên phong tục tập quán, hƣơng ƣớc hay
bằng luật pháp quy định.
- Trƣớc những vấn đề xã hội nảy sinh, ngƣời ta cần có một hệ thống an
sinh xã hội nhằm bảo đảm cho con ngƣời đƣợc an toàn, che chở và có điều kiện
phát triển. Một trong những biện pháp nhằm thực thi hệ thống an sinh một cách
hiệu quả nhất đó là bằng nghề nghiệp chuyên môn nhất định, dựa trên sự phát
triển nghề nghiệp và các dịch vụ thực thi nghề nghiệp. Đó chính là ngành khoa
học công tác xã hội mang tính chuyên nghiệp.
II. Định nghĩa công tác xã hội:
Công tác xã hội là một ngành khoa học, một nghề chuyên môn ứng dụng
trong hệ thống an sinh xã hội ở nhiều quốc gia trên thế giới từ gần một thế kỷ
nay. Tuy nhiên ở mỗi một giai đoạn lịch sử khác nhau, một nền văn hóa khác
nhau, sự phát triển công tác xã hội khác nhau thì công tác xã hội đƣợc hiểu và
định nghĩa cũng khác nhau. Dƣới đây là một số định nghĩa về công tác xã hội:
Định nghĩa cổ điển, đơn giản và dễ nhớ nhất là “Công tác xã hội nhằm giúp
cá nhân và cộng đồng tự giúp”, khái niệm tự giúp là cốt lõi có ngay từ ngày đầu
khai sinh ra công tác xã hội nhƣ một ngành chuyên môn. Nó không phải là một
hành động ban bố của từ thiện mà nhằm phát huy sứ mệnh của hệ thống thân
chủ (cá nhân, nhóm và cộng đồng) để họ tự giải quyết vấn đề của mình.
Theo từ điển công tác xã hội (1995): “Đó là một ngành khoa học xã hội
ứng dụng nhằm giúp con ngƣời thực hiện chức năng tâm lý xã hội của mình một
Trang 4
Nhập môn Công tác xã hội
Võ Thuấn
cách có hiệu quả và tạo ra những thay đổi trong xã hội để đem lại sự an sinh cao
nhất cho con ngƣời”. Nó còn là “Một nghệ thuật, một khoa học, một nghề nhằm
giúp ngƣời dân giải quyết vấn đề từ cấp độ cá nhân, gia đình, nhóm, cộng đồng”.
Nhƣ trên đã trình bày có nhiều định nghĩa khác nhau về công tác xã hội,
tùy thuộc vào thời kỳ lịch sử, tùy mỗi vùng văn hóa, cũng nhƣ tùy theo sự phát
triển của ngành khoa học này mà công tác xã hội có những định nghĩa khác
nhau, ngày nay định nghĩa dƣới đây đƣợc tỏ ra phù hợp và thừa nhận rộng rãi.
Công tác xã hội là một chuyên ngành đƣợc sử dụng để giúp đỡ cá nhân,
nhóm hoặc cộng đồng tăng cƣờng hoặc phục hồi năng lực thực hiện chức năng
xã hội của họ và tạo ra những điều kiện thích hợp nhằm đạt đƣợc những mục
tiêu ấy (Hiệp hội Quốc gia các nhân viên xã hội Mỹ - NASW/1970).
Công tác xã hội chuyên nghiệp thúc đẩy sự thay đổi xã hội, tiến trình giúp
đỡ con ngƣời trong mối quan hệ con ngƣời, sự tăng quyền lực và giải phóng cho
con ngƣời, nhằm giúp cho cuộc sống của họ ngày càng thỏa mái và dễ chịu. Vận
dụng các lý thuyết về hành vi con ngƣời và các hệ thống xã hội, công tác xã hội
can thiệp ở những điểm tƣơng tác giữa con ngƣời và môi trƣờng của họ. Nhân
quyền và công bằng là nguyên tắc căn bản của công tác xã hội. (Đại hội Liên
đoàn chuyên nghiệp Công tác xã hội Quốc tế (IFSW) tại Montréal Canada,
tháng 7/2000).
Qua các định nghĩa trên ta thấy, dần dần công tác xã hội không chỉ nhằm
và con người thân chủ mà còn quan tâm đến môi trường đã và đang tác động
đến họ, không nhìn họ bằng con mắt của ngƣời có quyền uy, thƣơng hại, ban
phát từ thiện mà xem công tác nhƣ là một dịch vụ xã hội nhằm phát hiện và
phát huy tiềm năng của thân chủ. Hai yếu tố tăng năng lực và tạo quyền lực là
trong tâm của công tác xã hội.
Các hoạt động thực tiễn của công tác xã hội chỉ có hiệu quả khi nó tuân thủ
các nguyên tắc và các phƣơng pháp chuyên môn nhất định, công tác xã hội
không làm thay mà chỉ hỗ trợ cá nhân, nhóm cộng đồng tự giải quyết vấn đề của
mình.
Trang 5
Nhập môn Công tác xã hội
Võ Thuấn
Công tác xã hội không tự mình giải quyết đƣợc các vấn đề xã hội mà cần
đến sự phối hợp của các ngành nghề khác trong hệ thống an sinh xã hội (mạng
lƣới an sinh xã hội).
Chúng ta có thể sơ đồ hóa công tác xã hội qua mô hình công tác xã hội
chuyên nghiệp nhƣ sau:
MÔ HÌNH CÔNG TÁC XÃ HỘI CHUYÊN NGHIỆP CỦA CÁC NƢỚC
TRÊN THẾ GIỚI1
THUÙC ÑAÅY
XAÕ HOÄI
Chöùc naêng
CTXH
SÖÏ THAY ÑOÅI
COÙ KEÁ HOAÏCH
- Coâng cuï
- Kyõ thuaät
- Kyõ naêng
Qui ñieàu
ñaïo ñöùc
Nhaân
vieâ
Kieán thöùc
cô baûn
TRIEÁT
TIEÁN TRÌNH
GIUÙP ÑÔÕ
n
Caùc yeáu toá
CTXH
Giaù trò
CTXH
Nguyeân taéc
CTXH
Ñaùnh giaù
Keát thuùc
Keá hoaïch
Thöïc hieän
Löôïng giaù
1 Nguyễn Thị Hải, (2006), Giáo trình Công tác xã hội với cá nhân, Đại học Đà Lạt.
Trang 6
Nhập môn Công tác xã hội
Võ Thuấn
Công tác xã hội cố gắng làm cho cá nhân nhóm, cộng đồng thích nghi xã
hội và tăng cƣờng thực hiện chức năng xã hội, theo sơ đồ nhƣ sau:2
Những vấn đề
của cá nhân:
Công tác xã
hội làm việc
với:
nghèo đói,
bệnh tật,
Cá nhân
nghiện ma túy,
tội phạm,
Thích
nghi xã
hội và
tăng
cƣờng
việc thực
hiện
chức
năng xã
hội
mãi dâm..
Những vấn đề
của gia đình:
lạm dụng trẻ
em, lệ thuộc,
bạo lực..
Nhóm
Những vấn đề
của cộng
đồng: thất
nghiệp, nhà ở,
chủng tộc..
Cộng đồng
Nghiên cứu
2 Lê Chí An, (2006), Tài liệu hƣớng dẫn học tập Công tác xã hội nhập môn, Đại học Mở Bán công Tp Hồ Chí
Minh.
Trang 7
Nhập môn Công tác xã hội
Võ Thuấn
III. Một số thuật ngữ trong ngành công tác xã hội:
Vấn đề xã hội: Social problem
Có nhiều cách hiểu về vấn đề xã hội, sau đây là một vài định nghĩa về vấn
đề xã hội:
Đó là những sự kiện thu hút sự quan tâm của dƣ luận xã hội, dƣ luận cộng
đồng đƣợc gọi là vấn đề xã hội.
Theo các nhà xã hội học trong đời sống hàng ngày xuất hiện bao vấn đề cần
giải quyết về các mặt: kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội, đạo đức, pháp luật…có
vấn đề xã hội khi các thành viên trong cộng đồng nhận thấy những dấu hiệu
hoặc điều kiện có ảnh hƣởng, tác động hoặc đe dọa đến chất lƣợng cuộc sống
theo nghĩa rộng và đòi hỏi phải có những biện pháp phòng ngừa, ngăn chặn hoặc
giải quyết tình trạng đó theo hƣớng có lợi cho sự tồn tại và phát triển của cộng
đồng.
Theo các tác giả trong cuốn Các thuật ngữ Anh - Việt trong ngành công tác
xã hội - Đại học Mở Bán công – Tp Hồ Chí Minh, xuất bản năm 1995 cho rằng
vấn đề xã hội là một loạt các điều kiện tác động đến một số lƣợng ngƣời dân
đáng kể theo chiều hƣớng có hại và cần có một hành động tập thể để bài trừ, cải
hóa hoặc phòng ngừa. Ví dụ: nghiện ma túy…
Theo PGS – TS Bùi Thế Cƣờng: Mọi xã hội đều có những cái mà nó xem
là tệ nạn xã hội (social evils), trong một cách hiểu đơn giản, đó là những gì
không phù hợp với các giá trị và chuẩn mực của xã hội, gây nên sự rối loạn chức
năng (dysfunction) cho xã hội đó. Khi những tệ nạn này đạt đến một quy mô
nhất định (phạm vi, mức tác hại), ảnh hƣởng đáng kể đến đời sống bình thƣờng,
khi xã hội bắt đầu nhận thức rằng cần và có thể giảm thiểu chúng thì lúc đó tệ
nạn trở thành vấn đề xã hội.
Thân chủ: Client
Một ngƣời, một nhóm hay một cộng đồng cần đến sự giúp đỡ hoặc bị hoàn
cảnh đẩy đƣa đến chổ phải cần đến sự giúp đỡ về mặt tình cảm hoặc xã hội trong
cuộc sống và đƣợc sự hỗ trợ chuyên môn của nhân viên công tác xã hội.
Nhân viên công tác xã hội: Social worker
Trang 8
Nhập môn Công tác xã hội
Võ Thuấn
Tốt nghiệp trƣờng công tác xã hội (bằng cử nhân hay thạc sĩ), nhân viên
công tác xã hội sử dụng những kiến thức và kỹ năng của mình để cung cấp các
dịch vụ xã hội cho các thân chủ (những ngƣời này có thể là cá nhân, gia đình,
nhóm, cộng đồng), nhân viên công tác xã hội sẽ giúp những thân chủ tăng cƣờng
khả năng giải quyết và đối phó với các vấn đề của mình cũng nhƣ giúp họ trong
việc tiếp cận các nguồn lực, thiết lập những mối quan hệ thuận lợi giữa họ và
môi trƣờng của họ, đồng thời giúp cho xã hội thấy rõ trách nhiệm của mình đối
với sự phát triển chung của xã hội, qua đó có những ảnh hƣởng đến sự phát triển
của chính sách xã hội.
Dịch vụ xã hội: Social service
Là các tổ chức cá nhân và xã hội thực hiện các hoạt động xã hội đáp ứng cả
nhu cầu bình thƣờng và đặc biệt của cá nhân và gia đình, đảm bảo các quyền cơ
bản của con ngƣời nhằm đem lại sự phát triển và cải thiện cuộc sống. Hệ thống
dịch vụ xã hội bao gồm nhiều lĩnh vực nhƣ y tế, giáo dục, an sinh, nông nghiệp,
hạ tầng cơ sở…3
Các chỉ số xã hội: Social Indicators
Là một trong những tiêu chí quan trọng để đánh giá sự phồn vinh của xã
hội. Ví dụ chỉ số về sức khỏe xã hội đƣợc đánh giá theo những tiêu chí sau:
3 Nguyễn Thị Hải [2006], Giáo trình công tác xã hội cá nhân, Đại học Đà Lạt.
Trang 9
Nhập môn Công tác xã hội
Võ Thuấn
Tỷ lệ tự tử thành niên
Ngoài ra, trên thế giới và Việt Nam còn sử dụng hàng loạt các chỉ số xã
hội khác nhau nhƣ các chỉ số về phát triển con ngƣời (Human Development
Indicators), thống kê mức sống dân cƣ của Tổng cục Thống kê, thống kê nghèo
đói v.v…
Can thiệp: Intervention
Liên quan đến chiến lƣợc, kỹ thuật và phƣơng pháp để giúp đỡ từng cá
nhân, gia đình, cộng đồng hoặc những thay đổi về hệ thống xã hội khác. Sự can
thiệp dựa vào bản chất của vấn đề cùng nhƣ khả năng cần thiết để thay đổi hệ
thống. Quá trình thay đổi có thể cùng (1) giúp ngƣời dân thay đổi và áp dụng đối
với môi trƣờng của họ, hoặc (2) thay đổi môi trƣờng để có thể đáp ứng nhu cầu
của ngƣời dân một cách hiệu quả. Ví dụ nhƣ sự can thiệp bao gồm việc hỗ trợ cá
nhân vƣợt qua đau khổ, dạy cho một gia đình biết lắng nghe và tôn trọng nhau
cũng nhƣ giúp một cộng đồng có thể điều chính thích ứng với dòng ngƣời nhập
cƣ.
Trang 10
Nhập môn Công tác xã hội
Võ Thuấn
·
Phát triển
·
Công tác xã hội
·
·
Tham vấn cá nhân
cộng đồng
cấu trúc
Liệu pháp gia đình
·
Lập kế
·
Đánh giá chƣơng ·
Nhóm công tác xã hội
hoạch xã hội
trình
·
Hành động ·
Thực hiện chính
xã hội
sách và kiểm tra chính
sách
Cộng đồng: Community
Mặc dù nhiều nhân viên phát triển cộng đồng, nhà lập kế hoạch xã hội,
những nhà hoạt động xã hội và nhân viên công tác xã hội thƣờng tập trung nỗ
lực của họ trong việc thay đổi cộng đồng nhƣng vẫn chƣa có một định nghĩa
Trang 11
Nhập môn Công tác xã hội
Võ Thuấn
chung cộng đồng là gì. Theo ông Rothman giải thích thì khó có thể định nghĩa
thuật ngữ cộng đồng. Tuy nhiên cũng có thể định nghĩa thuật ngữ cộng đồng
nhƣ sau: (1) cùng chung một điều kiện vật lý; (2) Cùng chia sẻ và hoạt động; (3)
Chung một hệ thống xã hội, tƣơng tác và ảnh hƣởng nhau với nhiều hệ thống
thứ cấp đa dạng (bao gồm, cá nhân, gia đình, trƣờng học, chính phủ, các tổ chức
xã hội và các tổ chức tôn giáo).
Là tập hợp ngƣời dân sinh sống chung trong một vùng, lãnh thổ, cùng
điều kiện môi trƣờng, có chung mối liên hệ với nhau, cùng quan tâm đến nhu
cầu, sở thích, nguyện vọng. Trong xã hội hiện đại các cộng đồng lãnh thổ không
hề tách biệt nhau mà thƣờng xuyên có sự giao lƣu, ảnh hƣởng qua lại trong
khuôn khổ của một quốc gia, một khu vực hay trên quy mô toàn cầu.
Giữ bí mật: Confidentiality
Giữ kín những thông tin cá nhân có liên quan đến những gì thân chủ tiết
lộ trong quan hệ giữa thân chủ và nhân viên. điều này không đƣợc tiết lộ khi
chƣa đƣợc phép của thân chủ hoặc chƣa đƣợc phép của nhân viên chuyên môn
và chỉ tiết lộ vì mục đích đặc biệt đó là vì lợi ích của thân chủ.
Hành vi Con ngƣời: Human Behavior
Là những cử chỉ, động tác đáp lại của con ngƣời khi có một kích thích từ
bên ngoài hoặc một động lực thúc đẩy từ bên trong để giải tỏa sự mất thăng
bằng (nhu cầu cơ bản) để đạt mục đích là thỏa mãn.
Kiểm huấn viên: Field Supervisor
Là ngƣời hƣớng dẫn làm việc tại địa bàn khi sinh viên xuống địa bàn thực
tập, ngƣời kiểm huấn viên sẽ hƣớng dẫn cách thức làm việc và đánh giá kết quả
thực tập của sinh viên sau quá trình thực tập tại địa bàn.
Lƣợng giá: Evaluation
Sự đo lƣờng hay thẩm định ảnh hƣởng của sự can thiệp của nhân viên xã
hội bằng cách so sánh điều kiện lúc đầu với trị liệu hay can thiệp của nhân viên
xã hội và lúc cuối của tiến trình giúp đỡ để xem mục tiêu có đạt đƣợc hay
không.
Năng lực: Capacity
Trang 12
Nhập môn Công tác xã hội
Võ Thuấn
Là khả năng của một hay nhiều cá nhân và của một hay nhiều tổ chức để
hoàn thành các chức năng của mình một cách hiệu quả, hiệu năng và bền vững.
Nó mang ba khía cạnh quan trọng, một là tiến trình liên tục và năng động, hai là
bảo đảm các tài nguyên nhân sự và phƣơng cách sử dụng đều tập trung vào việc
phát triển năng lực, ba là nó tùy thuộc vào bối cảnh chung của tổ chức trong việc
thực hiện chức năng của mình có hay không chiến lƣợc cho việc xây dựng năng
lực.
Nhà mở: Open house
Căn nhà nhỏ đặt tại cộng đồng tạo điều kiện cho trẻ đƣờng phố đến sinh
hoạt hoặc ngủ lại đêm, qua đó nhân viên xã hội tiếp cận, tìm hiểu trẻ để hỗ trợ
giải quyết các nhu cầu của trẻ.(hồi gia, học chữ, dạy nghề…)
Nhóm: Group
Tập hợp từ hai hoặc nhiều cá nhân, mỗi cá nhân nhận biết đƣợc vị trí độc
lập với tƣ cách là hội viên của mình cũng nhƣ của những ngƣời khác để cùng
nhau thực hiện một mục tiêu hỗ trợ hiệu quả.
Nhu cầu: Needs
Mọi hành vi của con ngƣời đều do sự thúc đẩy của những nhu cầu nào đó.
Nhu cầu thể hiện sự lệ thuộc của một cơ thể sống trong môi trƣờng bên ngoài,
thể hiện thành những ứng xử tìm kiếm khi cơ thể thiếu điều kiện để tồn tại và
phát triển. Từ đầu thế kỷ này, Small (Mỹ) đã thấy những hoạt động tâm lý của
cá nhân bắt nguồn từ những nhu cầu của nó (về của cải, quyền lực, về sự tán
thành của ngƣời khác v.v...). Nhà dân tộc học Malinowski trình bày những nhu
cầu bằng chủ nghĩa chức năng: cuộc sống xã hội bắt nguồn từ sự cần thiết phải
đáp ứng những nhu cầu căn bản của các cá nhân (ăn uống, an toàn v.v…), do đó
mỗi nền văn hóa đều dựa trên nguyên tắc là mỗi tƣ tƣởng, mỗi tập quán, … thực
hiện một chức năng sống còn đối với các cá nhân (dù đó là để thỏa mãn những
nhu cầu sinh lý hay những nhu cầu văn hóa).
Sự chấp nhận: Acceptance
Một nguyên tắc về mối tƣơng giao giữa thân chủ và nhân viên xã hội nói
lên sự nhận biết của nhân viên xã hội về giá trị con ngƣời của một thân chủ có
Trang 13
Nhập môn Công tác xã hội
Võ Thuấn
những ƣu điểm, nhƣợc điểm, có cùng hoặc không cùng phẩm chất với mình.
điều này không có nghĩa là nhân viên xã hội tán thành những hành vi, thái độ
lệch lạc của thân chủ.
Sự phản hồi: Feedback
Một loại thông tin trở về từ một nguồn có ích cho việc điều chỉnh hành vi,
nó cũng là một phƣơng tiện nhờ đó ngƣời ta đƣa ra thông tin lƣợng giá đƣợc
tính hiệu quả thông tin hoặc dịch vụ đƣợc đƣa ra.
Sự thấu cảm: Empathy
Khả năng của nhân viên xã hội biết đặt mình vào trƣờng hợp của thân
chủ để có thể hiểu thân chủ nghĩ gì và cảm thấy gì về vấn đề của họ.
Sự thay đổi ở cấp trung mô: Mezzo – Level Change
Thƣờng xuất hiện ở cấp độ tổ chức của các tổ chức xã hội và ít liên quan
trực tiếp đến dịch vụ của ngƣời sử dụng, phƣơng pháp này tập trung vào việc
thay đổi hệ thống mà ảnh hƣởng trực tiếp đến các thân chủ ví dụ nhƣ các
chƣơng trình dịch vụ xã hội, thủ tục và tổ chức chính trị và những dịch vụ đi
kèm.
Sự thay đổi ở cấp vĩ mô: Macro – Level Change
Diễn ra ở cấp độ cộng đồng và tìm kiếm để thay đổi điều kiện xã hội.
Sự thay đổi ở cấp vi mô: Micro – Level Change
Liên quan trực tiếp với từng cá nhân, từng gia đình và từng nhóm nhỏ.
Mục tiêu cơ bản của loại can thiệp dựa vào sự thay đổi ở cấp vi mô là giúp đỡ
mọi ngƣời có thể tiếp cận nguồn lực và kỹ năng cần thiết một cách hiệu quả.
Loại can thiệp này thƣờng đƣợc xem nhƣ là dịch vụ trực tiếp hay thực hành lâm
sàng.
Tác viên đổi mới: Change Agent
Là một nhà phân tích, tổ chức, xúc tác vận động giáo dục quần chúng. Và
muốn tạo sự đổi mới thì tác viên nhất thiết phải đổi mới chính mình trƣớc đã
thông qua học tập và nhất là thay đổi thái độ và hành vi.
Tác viên phát triển cộng đồng: Community Development Agent
Là ngƣời trực tiếp tiến hành công tác phát triển cộng đồng (gồm chuyên
nghiệp và không chuyên nghiệp).
Trang 14
Nhập môn Công tác xã hội
Võ Thuấn
Thái độ: Attitude
Trong mọi quan hệ xã hội, con ngƣời bao giờ cũng biểu hiện thái độ của
mình, hữu thức hoặc vô thức, ngấm ngầm hoặc công khai. Là nền tảng ứng xử
xã hội của các cá nhân, là một hoạt động tâm lý của cá nhân bao hàm sự lý giải
và biến đổi các khuôn mẫu xã hội qua kinh nghiệm cá nhân.
Tham vấn: Counselling
Là một quá trình tƣơng tác giữa ngƣời tham vấn – ngƣời có chuyên môn
và kỹ năng tham vấn, có các phẩm chất đạo đức của ngƣời tham vấn và đƣợc
pháp luật thừa nhận – với thân chủ (còn gọi là khách hàng ), ngƣời đang có vấn
đề khó khăn về tâm lý cần đƣợc giúp đỡ thông qua sự trao đổi chia sẻ thân mật,
tâm tình (dựa trên nguyên tắt đạo đức và mối quan hệ mang tính chất nghề
nghiệp), thân chủ hiểu và chấp nhận thực tế của mình, tự tìm lấy tiềm năng bản
thân để giải quyết vấn đề của chính mình.
Theo TS. Giồng ( Trần Thị Giồng ) khái niệm tham vấn đƣợc gói gọn
trong bốn chữ T: Tham vấn là một Tiến trình, một sự Tƣơng tác, tìm Tiềm năng
để Tự quyết.
Thực hành công tác xã hội: Social Work Practice
Thực hành công tác xã hội bao gồm việc áp dụng chuyên nghiệp những
giá trị, nguyên tắc, kỹ thuật về công tác xã hội đáp ứng những nhân tố sau: giúp
đỡ con ngƣời tiếp cận đƣợc các dịch vụ thiết yếu, tham vấn và trị liệu tâm lý cho
các các cá nhân, gia đình và các nhóm; giúp đỡ cộng đồng hoặc nhóm cung cấp
và cải thiện các dịch vụ về xã hội và sức khỏe, tham gia vào quá trình lập pháp.
Tiến trình giúp đỡ: Helping Process
Tiến trình công việc giữa tác viên và thân chủ bao gồm một loạt các thao
tác giải quyết vấn đề nhờ thế mới đạt đƣợc mục đích đã định. Nó đƣợc diễn ra
trong một mối quan hệ đầy ý nghĩa giữa thân chủ và tác viên.
Tiếp nhận thân chủ: Intake
Tiến trình bắt đầu khi một ngƣời làm đơn yêu cầu một cơ sở an sinh xã
hội giúp đỡ, nó cũng tƣơng tự nhƣ việc thu nhận bệnh nhân vào viện.
Tƣ vấn: Consultation
Trang 15
Nhập môn Công tác xã hội
Võ Thuấn
Khái niệm tƣ vấn đƣợc xem nhƣ là sự khuyên bảo từ một tổ chức hay từ
những ngƣời có trình độ chuyên môn cho những ngƣời hay tổ chức không có
chuyên môn hay chuyên môn thấp về một lĩnh vực cụ thể. Đây là hình thức góp
ý kiến mà ngƣời tƣ vấn là chuyên gia, là ngƣời chủ động, tích cực còn ngƣời
đƣợc thụ động nghe theo sự phân tích và khuyên bảo của ngƣời tƣ vấn.
Tƣ vấn là dịch vụ cho lời khuyên theo hợp đồng, phục vụ cho các cá nhân,
tổ chức đƣợc thực hiện bởi những ngƣời có đủ chuyên môn và đƣợc đào tạo đặc
biệt để giúp đỡ một cách khách quan và độc lập với cá nhân, tổ chức, khách
hàng.
IV. Chức năng của công tác xã hội:
1. Phòng ngừa:
Những hoạt động, dịch vụ để ngăn ngừa và đề phòng trƣờng hợp khó khăn
về tâm lý, sinh lý, quan hệ xã hội, kinh tế có thể xảy ra. Phòng ngừa bao gồm
các hoạt động phong phú, tuỳ theo mỗi quốc gia mà sẽ có các hoạt động nhƣ tƣ
vấn, kế hoạch hóa gia đình, các chƣơng trình hƣớng nghiệp, dạy nghề, vui chơi
giải trí cho thanh thiếu niên…
2. Chữa trị:
Loại trừ, giảm bớt và trị liệu khi cá nhân, nhóm hoặc cộng đồng mắc phải
những khó khăn trong cuộc sống. Chữa trị đƣợc tiến hành theo một tiến trình gọi
là tiến trình giải quyết vấn đề hay còn gọi là tiến trình giúp đỡ (helping process).
Ví dụ ở nƣớc ta có các Trung tâm Giáo dục Lao động Xã hội (Trung tâm 05 -
06), các Trƣờng giải quyết việc làm (thuộc Tổng đội Thanh niên Xung
phong)….
3. Phục hồi:
Phục hồi là những biện pháp nhằm đền bù sự mất mác hoặc hạn chế chức
năng, ví dụ những hỗ trợ kỹ thuật và nhằm tạo điều kiện cho sự thích nghi và tái
thích nghi xã hội. Phục hội bao gồm: phục hồi các chức năng hoạt động về thể
chất, tâm lý, xã hội cho những thân chủ bị thiệt thòi. Phục hồi thể chất bao gồm
nhóm thân chủ là những ngƣời có mức độ khuyết tật khác nhau gây ra bởi những
chấn thƣơng do tai nạn, những ngƣời bị bệnh tâm thần, những ngƣời bị khuyết
Trang 16
Nhập môn Công tác xã hội
Võ Thuấn
tật về phát triển thể chất…Phục hồi về mặt xã hội nhằm giúp các thân chủ hòa
đồng vào cuộc sống bình thƣờng trong xã hội, đặc biệt là những ngƣời bị nghiện
ma túy, mại dâm, đi tù…Ví dụ: các hoạt động tái hòa nhập cộng đồng cho
những ngƣời nghiện ma túy, những ngƣời làm nghề mãi dâm, ngƣời khuyết tật,
trẻ em lang thang…
4. Phát triển:
Phát huy tiềm năng, tăng cƣờng năng lực vƣợt qua những vấn đề mắc phải,
phát triển toàn diện về mặt thể chất và tinh thần để họ có thể thực hiện tốt chức
năng của họ, nâng cao chất lƣợng cuộc sống và tăng cƣờng trách nhiệm xã hội,
hoạch định chính sách. Ví dụ: ngƣời khuyết tật có thể tham gia thực hiện tốt
chức năng xã hội của họ, giúp những ngƣời khuyết tật khác tự vƣơn lên trong
cuộc sống, đồng thời họ có thể có tiếng nói trong việc hoạch định chính sách đối
với ngƣời khuyết tật…
V. Các lĩnh vực hoạt động trong ngành công tác xã hội:
Công tác xã hội hoạt động trong nhiều lĩnh vực khác nhau. Công tác xã hội
hoạt động trong các lĩnh vực:
1. Công tác xã hội với trẻ em và gia đình:
Theo nghĩa chung nhất gia đình là một nhóm ngƣời có quan hệ hôn nhân
hoặc huyết thống với nhau, thƣờng chung sống và hợp tác với nhau để thỏa mãn
nhu cầu cơ bản trong cuộc sống của họ về sinh đẻ, nuôi dạy con cái, chăm sóc
ngƣời già…Dạng phổ biến nhất cho tới hiện nay của gia đình gồm thành viên
hai giới, có con đẻ hoặc con nuôi…
Gia đình đƣợc xem là một trong năm thiết chế cơ bản của xã hội loài ngƣời,
các nhà khoa học đều đồng ý rằng gia đình là nền tảng của xã hội, gia đình có
vai trò quan trọng trong quá trình hình thành và phát triển nhân cách của mỗi
con ngƣời ngay từ khi mới lọt lòng. Những vấn đề xã hội về đời sống gia đình
hiện đại nhƣ ly hôn, bạo lực, nghèo đói, bỏ bê không chăm sóc con cái, khiếm
khuyết trong gia đình…đã và đang tác động đến sự phát triển của trẻ em. Vì vậy
công tác xã hội trong lĩnh vực trẻ em và gia đình luôn đƣợc mọi ngƣời trong xã
hội quan tâm đặc biệt, có lẽ ngay từ khi mới hình thành ngành công tác xã hội,
Trang 17
Tải về để xem bản đầy đủ
83 trang
23500
Free
Bạn đang xem 20 trang mẫu của tài liệu "Giáo trình Nhập môn công tác xã hội", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- giao_trinh_nhap_mon_cong_tac_xa_hoi.pdf
