Khủng hoảng của thời hiện đại - Vấn đề về con người và của con người
Khủng hoảng của thời . . .
Nghiên cứu - trao đổi
KHỦNG HOẢNG CỦA THỜI HIỆN ĐẠI -
VẤN ĐỀ VỀ CON NGƯỜI VÀ CỦA CON NGƯỜI
Nguyễn Thanh(*)
TÓM TẮT
Càng ngày chúng ta càng nhận thấy rõ hơn rằng, thế kỷ XXI là cái mốc quan trọng bậc nhất
trong lịch sử nhân loại. Cái mốc này đánh dấu thời đại con người chinh phục tự nhiên đã chấm dứt.
Nền văn minh do con người tạo dựng nên và những khả năng tác động của nó đến sinh quyển lớn
tới mức đe dọa môi sinh của Homo Sapiens và bản thân sự tồn tại của loài người như một trong
các hệ thống của sinh quyển. Thực chất của vấn đề là ở chỗ, quan hệ qua lại giữa con người và tự
nhiên không thể được tổ chức như trước kia, dựa trên cơ sở sử dụng vô hạn tài nguyên thiên nhiên
và thường xuyên làm phương hại nó; loài người đang đứng trước sự khủng hoảng của thời hiện đại.
Đã đến lúc cần phải ý thức đầy đủ sự lệ thuộc của mình vào khả năng duy trì tính ổn định của sinh
quyển và tổ chức cuộc sống theo nguyên tắc đồng tiến hóa (coevolution) như là nội dung cơ bản của
thời đại này. Và, vị trí con người trong xã hội ấy sẽ phải nổi lên hàng đầu.
1. Nội dung
- tự nhiên”. Lời răn “Không được sát sinh” là
có lý trong những quan hệ ấy, bởi những quan
hệ này, khi bối cảnh hình thành bất lợi, có thể
dẫn đến sự tự huỷ diệt của loài người trên trái
Đất theo đúng nghĩa của từ này.
Có thể nói, cơ hội khắc phục khủng hoảng
toàn cầu của loài người, trước hết, phụ thuộc
không hẳn vào khả năng tổ chức - công nghệ
của nền văn minh nhân loại, mà chủ yếu là
vào diện mạo tinh thần, đạo đức của bản thân
con người. Và, dường như mọi cái đều phụ
thuộc vào trình độ phát triển đạo đức của con
người - trình độ mà con người ý thức được
thực chất của mệnh lệnh sinh thái đó với tư
cách một thành tố của hệ thống đạo đức chung
- “mệnh lệnh tuyệt đối”, như I.Kant đã từng
nói. Nếu lĩnh vực đạo đức trước kia chỉ bao
quát những quan hệ ở bên trong hệ thống “xã
hội loài người”, thì hiện nay, nó đã được mở
rộng ra cả những quan hệ “xã hội loài người
Điều nói trên đã trở thành tâm điểm trong
công trình nghiên cứu của N.I.Moiseev như
là một thử nghiệm thú vị nhằm phác họa lịch
sử sinh quyển(1). N.I.Moiseev đặt niềm tin vào
con người và ông hy vọng rằng, con người có
khả năng né tránh được thảm họa. Theo ông,
“để nhận thức sâu sắc hơn về tương lai của
loài người, chúng ta cần phải chuyển từ những
vấn đề sinh thái học và chính trị học sang vấn
đề tiến hóa trong thế giới nội tâm của con
người. Đây chính là chiếc chìa khóa để mở
*
PGS. TS. Phó Hiệu trưởng, Trường Đại học Kinh tế - Kỹ thuật Bình Dương
1
N.I.Moiseev. Vươn lên lý tính. Những bài giảng về thuyết tiến hóa phổ quát và những ứng dụng của nó. Moscow, 1993.
63
Taïp chí Kinh te - Ky thuat
ra điều quan trọng nhất - bảo tồn loài Homo
Sapiens trên hành tinh”(2). Điều đó thực sự là
như vậy, bởi chúng ta đang phải trả lời cho
một vấn đề nan giải là: xét về phương diện
đạo đức, con người ở đầu thế kỷ XXI là gì,
con người đó có khả năng nhận thức được sự
bắt đầu của khủng hoảng toàn cầu và tính cấp
bách của mệnh lệnh sinh thái ở chừng mực
nào? Đến lượt mình, nhiệm vụ này lại đòi hỏi
phải làm sáng tỏ bối cảnh đạo đức cụ thể với
tư cách phương diện quan trọng bậc nhất của
tồn tại người hiện đại. Nói cách khác, chúng
ta cần phải xác định những nhân tố cản trở
con người làm Người hay, nói chính xác hơn,
cản trở con người tự hoàn thiện mình với tư
cách Người, cũng như cản trở con người đánh
giá những khả năng khắc phục các nhân tố ấy.
Để giải quyết những vấn đề này, cần phải
xây dựng một phương pháp thích hợp. Do việc
khảo cứu thế giới đương đại và con người với
tư cách một thực thể tinh thần - xã hội phức tạp
được thực hiện trong thể thống nhất hữu cơ,
nên chúng ta cần phải nhận thức được phức hệ
toàn vẹn “tinh thần - văn hóa - văn minh”. Thế
nhưng, chúng ta lại không thể nhận thức được
phức hệ thống nhất này nhờ áp dụng phương
pháp luận của khoa học cổ điển, - phương
pháp luận quy quá trình nhận thức và cải biến
thế giới về tác động đến thế giới từ phía chủ
thể bằng cách đối lập nghiêm ngặt khách thể
với chủ thể. Phương pháp mà chúng ta cần
phải có là một phương pháp giả định thứ nhất:
có tác động lẫn nhau giữa khách thể và chủ
thể và, giả định thứ hai: chủ thể là một thực
thể tinh thần. Với những giả định này, có thể
coi bản chất xã hội của con người là một tạo
phẩm của chính con người. Những tri thức có
được về con người nhờ phân tích các dữ liệu
kinh nghiệm tinh thần đã được khách quan hóa
là bổ sung cần thiết cho các khoa học cổ điển.
Những dữ liệu này, về thực chất, phản ánh một
phương diện khác của tồn tại người - phương
diện mà chúng ta không thể đạt được bằng tư
duy duy lý thuần tuý, nhưng việc bỏ qua nó sẽ
làm mất bản thân mục đích, nội dung của lịch
sử - tinh thần xã hội.
Con người sống ở thời đại nào cũng đều
có thiên hướng phóng đại ý nghĩa của thời đại
đó. Trên thực tế, họ đi đến thiên hướng đó một
cách vô tình chứ không phải hữu ý. Chúng ta
cũng đi đến thiên hướng ấy khi quan niệm
thời hiện đại là kết quả của toàn bộ tiến trình
phát triển lịch sử nhân loại. Đương nhiên, khi
đó, chúng ta đã không nhìn nhận thời hiện đại
bằng nhãn quan của các thế hệ tương lai, bởi
chúng ta thường coi cách nhìn nhận của bản
thân chúng ta đó là chuẩn xác.
Mặc dù vậy, bên cạnh những nhân tố mà
chúng ta đã biết tới, trong lịch sử nhân loại.
vẫn có những nhân tố buộc chúng ta phải tách
biệt thời đại thay thế cho thời Trung đại ở
châu Âu và nhận được tên gọi là “modern”
(thời Hiện đại) hay thời đại Công nghiệp, tức
là giai đoạn đang đi đến hồi kết ở trước mắt
chúng ta. Vấn đề là ở chỗ, đây chính là thời
đại đầu tiên có đặc điểm mang tính chất quyết
định là việc giải phóng con người khỏi thế
giới quan tôn giáo từng thống trị, là việc từ bỏ
chủ nghĩa thần là trung tâm (theocentrisme)
để chuyển sang chủ nghĩa con người là trung
tâm (anthropocentrisme) và kết quả tất yếu
của nó là việc thế tục hóa (secularisation) xã
hội. Khủng hoảng xã hội bắt đầu bộc lộ rõ ở
thời đại này và đó chính là khủng hoảng của
lối sống coi con người là trung tâm (vô thần
theo nghĩa này). Đến lượt mình, chính khủng
hoảng này đã quyết định bối cảnh đạo đức
của con người hiện đại.
2
N.I.Moiseev. Sự phát sinh loài người hiện đại và những bước ngoặt của nền văn minh. Phân tích chính sách sinh thái. “Những vấn đề
triết học”, 1995, N%5, tr. 30.
64
Khủng hoảng của thời . . .
Từ giữa thế kỷ XX, người ta đã bắt đầu
nói tới khởi điểm của thời đại Hậu công
nghiệp. Những thuật ngữ, như “thời đại cách
mạng khoa học - kỹ thuật” hay “xã hội thông
tin”, đã xuất hiện. Nhưng, nhìn chung, những
đánh giá ngược lại - postmodern - vẫn chiếm
ưu thế. Điều này chứng tỏ rằng, nội dung của
thời hiện đại vẫn chưa được khảo cứu một
cách ít nhiều thỏa đáng; rằng thời hiện đại
cùng với tất cả mọi cách tân của mình vẫn là
sự kế tục hợp lôgíc của lịch sử Cận hiện đại.
Trên thực tế, nhiều lĩnh vực của đời sống xã
hội Hiện đại đang chia tay với quá khứ theo
những mức độ khác nhau. Chẳng hạn, nếu
các lĩnh vực kinh tế, chính trị - xã hội biến đổi
đã ít nhiều cho thấy sự xuất hiện của một chất
lượng mới, thì quan niệm phi tôn giáo về thế
giới vẫn đang chứng tỏ mức độ khủng hoảng
sâu sắc của thời Cận hiện đại. Khủng hoảng
này được thể hiện ra như thế nào?
đại. Và K.Marx đã đưa ra tư tưởng về sự tha
hóa của con người đối với bản chất xã hội
của nó mà theo đó, con người đứng đối lập
với lực lượng thù địch - kết quả hoạt động
lao động của bản thân nó (tư bản). Nhà triết
học người Đức, F.Nietzsche (1844-1900) đã
nói một cách khinh miệt về sự “hèn hạ” trên
phương diện tinh thần của con người hiện đại
và kêu gọi khắc phục tình trạng này. Vào đầu
thế kỷ XX, xã hội Công nghiệp hậu kỳ đã bị
phê phán một cách toàn diện. Về sự phê phán
này, chúng ta có thể kể đến sự phê phán của
các nhà triết học lớn, như Ortega y Gasset,
Nietzsche, Spengler, v.v..
Chẳng hạn, Ortega y Gasset đã chỉ ra xu
hướng man rợ hóa xã hội như là kết quả của
quá trình “nổi dậy của đại chúng” và như là
kết quả thống trị của con người đại chúng
trong xã hội(3)
.
Gvardini vạch ra sự đối lập giữa các kết
quả hoạt động của con người hiện đại với
những mục đích thực sự nhân văn của nó.
Theo ông, nền văn minh nhân loại (cụ thể là
quyền lực) đã “nổi loạn” chống lại con người
và dẫn đến nền “văn hóa phi - văn hóa”(4).
Berdyaev nhận thấy “sự bi đát” của toàn
bộ thời Cận hiện đại là ở sự “chối bỏ Kitô
giáo”. Với thời hiện đại, theo ông, điều quan
ngại nhất là niềm tin thái quá vào kỹ thuật,
tức quyền lực vô hạn đối với tự nhiên và con
người từ phía các lực lượng xã hội vô danh
tính, duy lý hóa một cách bất cẩn ý thức con
người và do vậy, làm tiêu tan mục đích của
tồn tại người. Ông cho rằng, đại bộ phận
người phương Tây đã từng là những người đa
thần giáo, họ được sinh ra từ nền một văn hóa
thấm đượm tư duy Kitô giáo. Họ đi đến giai
đoạn được gọi là “trưởng thành”, “độc lập”,
song về thực chất, đã đánh mất quá khứ của
Người ta cho rằng, khủng hoảng của
thời Cận hiện đại đầu tiên xuất hiện ở cuối
thời Phục hưng. Nhà triết học người Pháp,
B.Pascal (1623-1662) đã đưa ra lời cảnh báo
về các mối nguy hiểm của việc đề cao con
người một cách quá mức. Muộn hơn, nhà
triết học người Đức, I.Kant (1724-1804) đã
chĩa mũi nhọn của chủ nghĩa phê phán của
ông vào việc chống lại sự tự hoài nghi của
lý tính. Vào thế kỷ XIX, nhà triết học người
Đan Mạch, S.Kierkegaard (1813-1855) đã lên
tiếng chống lại lôgíc học mang tính phi nhân
cách hóa trong học thuyết Hegel. Còn nhà
văn, nhà triết học người Nga, M.Dostoesky
(1821-1882) đã đưa ra tư tưởng về mâu thuẫn
của bản tính người, về những miền sâu bí ẩn
của nhân cách. Tư tưởng này của ông được
coi là thù địch sâu sắc với quan niệm thế tục
về con người vốn đặc trưng cho thời Cận hiện
3
4
H.Ortega y Gasset. Sự nổi dậy của đại chúng. London, 1995, tr. 55.
R.Gvardini. Sự cáo chung của thời Cận đại. Maiz, 1990, tr. 18.
65
Taïp chí Kinh te - Ky thuat
mình mà lại chưa đạt tới hiện tại, tức một nền
văn hóa khác. Họ đánh mất cội nguồn Kitô
giáo, song lại chưa sống một nếp sống mới
theo Phúc âm. Do vậy, theo ông, điều lo ngại
nhất là sự thống trị hoàn toàn của văn minh
đối với văn hóa(5).
Từ những quan niệm đó, người ta cho
rằng, đặc trưng cho nền văn minh đang “nổi
loạn” chống lại văn hóa là những hệ quả xã
hội và tinh thần sau đây: khi bị chuyển hóa
thành một thành tố của hệ thống tổ chức phức
tạp, “con người đại chúng” tự thấy mình
bất lực và cô độc. Con người đó hướng đến
những giải pháp đơn giản và thái quá, đến
bạo lực và “thói tôn thờ thần tượng”, khi mà
những giá trị đích thực của nó (nhân văn) bị
thay thế bằng những hiện tượng xã hội, như
nhà nước, dân tộc, kỹ thuật và thậm chí là
thần thoại (về chủng tộc, dòng họ, v.v.).
Với tư cách là cái trực tiếp thù địch với
bản nguyên tinh thần trong con người, “văn
hóa đại chúng” đã khuôn mẫu hóa ý thức
của con người đại chúng, khuôn mẫu hóa lối
sống, những nhu cầu và lối ứng xử của con
người này.
Sorokin cho rằng, nền văn hóa duy cảm
của thời đại Công nghiệp tất yếu phải bị diệt
vong bởi chủ nghĩa tương đối về giá trị đang
chuyển hóa thành chủ nghĩa hư vô(6).
Fromm và Vycheslavsev lưu ý rằng, trong
xã hội Công nghiệp hậu kỳ, con người đứng
đối lập với một hệ thống tổ chức khổng lồ - nhà
nước cùng với nền công nghiệp hiện đại mà,
khi hoạt động vì những lợi ích riêng của mình,
thường trở nên rất xa lạ đối với con người,
thậm chí còn thù địch với con người và biến
con người hoàn toàn thành khách thể, - “vật
hóa” con người. Theo Fromm, “con người bị
xâm chiếm bởi tâm trạng bất an và mong muốn
cống hiến toàn bộ tự do của mình cho mọi kẻ
độc tài đủ loại; hay con người đánh mất tự do,
biến mình thành cái đinh vít của cỗ máy: không
phải là con người tự do, mà là người máy được
nuôi dưỡng tốt, được ăn mặc đẹp”(7).
Theo Ortega y Gasset, quá trình “chuyên
môn hóa một cách thái quá” đã diễn ra: người
lao động buộc phải trở thành chuyên gia
trong một lĩnh vực rất hẹp, xu hướng này tất
yếu dẫn đến sự hạn chế về trình độ phát triển
trí tuệ và tinh thần của con người, đồng thời
làm tăng sự phụ thuộc của họ vào những tổ
chức phức tạp. Xu hướng này lại càng tăng
lên trong thời đại mà quyền thống trị thuộc về
các lực lượng sản xuất vô hình. Nét đặc trưng
của khoa học hiện đại là hiểu biết ngày một
nhiều hơn về những cái ngày một nhỏ hơn. Từ
đó, theo Sorrokin, con người thường hướng
đến tri thức kinh nghiệm, phản lý thuyết - thứ
chủ nghĩa thực chứng đê tiện nhất(9).
Tillich nhận xét rằng, “những bảo đảm
được đem lại nhờ các cơ chế giám sát kỹ
thuật một cách có hiệu quả đối với tự nhiên,
những phương pháp giám sát tâm lý đối với
cá nhân và việc giám sát phát triển nhanh về
mặt tổ chức đối với xã hội, tất cả những bảo
đảm như vậy đều phải trả bằng một giá đắt:
bản thân con người mà tất cả những bảo đảm
đó được tạo ra như là những phương tiện lại
trở thành phương tiện bổ trợ cho những bảo
đảm ấy”(8).
Tiến bộ khoa học - kỹ thuật đem lại một
sức mạnh chưa từng thấy cho những con
5
6
7
N.Berdyaev. Trạng thái tinh thần của thế giới hiện đại. Moscow,1994, tr. 485. (Trích theo: J.-L.Segundo. Berdiaeff. Cambrigie, 2001).
P.Sorokin. Khủng hoảng của thời đại chúng ta. Con người, văn minh, xã hội. N.Y., 1959, tr. 427
E.Fromm. Chạy trốn tự do. Basel, 1992, tr. 9. Xem thêm: E.Fromm. Có hay tồn tại? London, 1990; B.P.Vycheslavsev. Khủng hoảng của
văn hóa công nghiệp. N.Y., 1953, tr. 21-28.
8
9
P.Tillich. Dũng cảm tồn tại. Cambrigie, 1994, tr. 132.
P.Sorokin. Khủng hoảng của thời đại chúng ta. N.Y., 1959, tr. 485.
66
Khủng hoảng của thời . . .
người mà, về thực chất, chưa trưởng thành
về phương diện đạo đức. Đó là một hiểm họa
đối với sự sống trên trái Đất (vũ khí huỷ diệt
hàng loạt, nạn ô nhiễm môi trường). Cái gọi
là cách mạng thông tin đưa tới chỗ “con người
tự nhận thấy mình ngày càng trở nên hèn mọn
hơn, khi họ phải đối mặt không những với
một hệ thống những xí nghiệp khổng lồ, mà
với cả một thế giới vi tính tự quản, suy nghĩ
nhanh hơn và thường đúng hơn con người”(10).
Như vậy, có thể khẳng định rằng, những
hậu quả của cuộc cách mạng công nghệ là hết
sức đa dạng. Sức mạnh kỹ thuật có thể mở ra
những khả năng to lớn cho phát triển tinh
thần theo các phương hướng khác nhau
nhất. Song, “kỹ thuật tự thân nó không
những không tự động kéo theo tiến bộ
trong lĩnh vực văn hóa và tinh thần - đạo
đức, mà còn trở thành nhân tố làm phức
tạp hơn nữa bối cảnh tinh thần vốn đang
ngày càng trở nên phong phú và rối rắm
hơn rất nhiều so với trước kia”(11). Niềm
tin mù quáng vào sức mạnh toàn năng của
kỹ thuật có thể làm cho con người đánh mất
những giá trị nhân văn, như năng lực thấu
hiểu và đồng cảm với người thân, quan niệm
về cái thiện và cái ác. Điều này có thể dẫn đến
sự phi nhân văn hóa các quan hệ xã hội và
quan hệ giữa các cá nhân với nhau.
con người khỏi áp bức xã hội chưa hẳn đã
giải quyết được vấn đề tự do nội tâm của con
người cùng với toàn bộ dung lượng của nó.
Sau khi được giải phóng khỏi xiềng xích của
chế độ áp bức, “con người nhỏ bé” lại bộc
lộ khát vọng được giải phóng về mặt tinh
thần ngày một lớn hơn. Khi đó, các mặt đen
tối của bản tính người bắt đầu được xem xét
không hẳn từ góc độ nhận thức, mà chủ yếu
là từ góc độ hiệu quả tẩy rửa, làm trong sạch
bản tính ấy. Việc im lặng và che đậy sẽ sinh ra
tính hiếu chiến. Ngược lại, việc lôi con người
đen tối ra ánh sáng sẽ có khả năng loại bỏ
được sự căng thẳng nội tâm. Thực tế này gắn
liền với quá trình phi thần thánh hoá văn hóa.
Nhận định này cần được làm sáng tỏ. Với
những câu hỏi, như “con người hiện đại là
gì?”, “cái gì đang chờ đợi nó?”, trước hết cần
phải thừa nhận rằng, trả lời cho các câu hỏi
như vậy không hề đơn giản. Sự nan giải ở
đây không chỉ vì dự báo tương lai bao giờ
cũng khó, mà còn vì tính hợp lý của bản thân
các câu hỏi này luôn dẫn đến hoài nghi. Theo
Chaadaev, khi một nhà triết học nói ra danh
từ “con người”, thì không phải bao giờ ông
ta cũng hiểu mình định nói gì(12). Hoài nghi
đó của Chaadaev rất đáng phải suy ngẫm.
Tất nhiên, nếu cho rằng, con người hoàn toàn
thuộc về thế giới xã hội, thì có thể hạn chế số
phận của họ một cách tuyệt đối ở bản thân
tính xã hội này. Khi đó, theo F.Fukuyama,
thậm chí còn có thể nói đến “sự cáo chung
của lịch sử”(13).
Đánh giá chung về thời đại Công nghiệp,
chúng ta dễ dàng nhận thấy xã hội hiện đại
đang làm nảy sinh các lực lượng thù địch
với bản thân nhân cách con người. Do vậy,
hiện nay, bên cạnh nhiệm vụ giải phóng con
người khỏi sự áp bức bên ngoài, thực tiễn xã
hội hiện đại còn đặt ra một cách gay gắt vấn
đề tự do nội tâm của con người. Giải phóng
Theo quan điểm nhân học triết học, những
quan niệm như vậy là rất hời hợt. Thực ra,
sau hơn hai thế kỷ tìm kiếm câu trả lời cho
câu hỏi “con người là gì?”, tư tưởng triết học
10 E.Fromm. Chạy trốn tự do. Basel, 1992, tr. 10.
11 Đỗ Minh Hợp. Diện mạo triết học phương Tõy hiện đại. Nxb. Hà Nội, HN., 2006, tr. 28.
12 P.Ya.Chaadaev. Toàn tập, t.2. London, 1991, tr. 468.
13 F.Fukuyama. Sự cáo chung của lịch sử? N.Y., 1990, tr. 28.
67
Taïp chí Kinh te - Ky thuat
phương Tây, mặc dù mắc phải những hạn chế
mang tính thực chứng chủ nghĩa, song vẫn
luôn giữ quan điểm cho rằng, không thể quy
con người chỉ về thế giới xã hội. Nếu nhìn
nhận mục đích sống của con người chỉ là khát
vọng được giải phóng về phương diện xã hội,
thì tư tưởng về các cội nguồn nào đó của
lịch sử sẽ trở nên vô nghĩa. Không nên hiểu
số phận của con người chỉ là số phận mang
bản tính xã hội (bản thân nó cũng cần phải
được nghiên cứu một cách sâu sắc hơn nữa).
Không thể hình dung nổi tương lai của nhân
loại sẽ ra sao nếu không tính đến số phận của
con người với tư cách một thực thể tinh thần,
một nhân cách. Mục đích và triển vọng tồn
tại trong xã hội hiện đại như một thực thể tinh
thần của con người là gì?
mình, lại bộc lộ ra thông qua những quy tắc
đạo đức vốn có của con người. Khi đó, mọi
nỗ lực tinh thần đều thể hiện ra là bộ phận
cấu thành quan trọng nhất của hoạt động tinh
thần. Do vậy, một vấn đề triết học quan trọng
được đặt ra ở đây - vấn đề biện minh cho chủ
nghĩa duy lý - đã bị bỏ qua. Tuy nhiên, chúng
ta cần phải coi những nỗ lực tinh thần đó là
điều kiện cần thiết cho đời sống văn hóa, là sự
khách quan hóa đời sống của con người. Với
quan điểm này, Mamardashvili cho rằng, “ý
thức” (hay ý thức tôn giáo) là cái không thể
quy về hoạt động lý trí; nó là cái biểu thị lĩnh
vực không phân chia được, bao hàm mọi biểu
hiện của con người như một thực thể thuộc về
hai thế giới. Rằng, thực hiện hành vi ý thức
có nghĩa là thực hiện nỗ lực có bản chất trí
tuệ - đạo đức thống nhất. Như vậy, có thể nói,
thuật ngữ “ý thức” đã được Mamardashvili
sử dụng theo nghĩa “tinh thần”. Với ông,
không có nỗ lực thì cũng không có con người
với tư cách một nhân cách; trở thành con
người cũng có nghĩa là trở thành thực thể
đạo đức, là sống bằng nỗ lực thường xuyên
của ý thức (tinh thần). Chính với nghĩa đó
mà Mamardashvili đã nói rằng, văn hóa chỉ
là khả năng của văn hóa cao cả hơn.
Để trả lời câu hỏi này, trước hết chúng ta
cần phải quan tâm đến việc lựa chọn một giải
pháp nào đó để sao cho vấn đề này không thể
được luận chứng một cách hoàn toàn duy lý.
Theo Leont’ev, đây là công việc lựa chọn cuối
cùng, đòi hỏi phải có tự do(14). Phương án lựa
chọn phổ biến ở đây là lựa chọn bắt nguồn từ
quan điểm nhân học của I.Kant - quan điểm
chủ yếu dựa trên quan niệm Kitô giáo về con
người. Đó là quan niệm cho rằng, con người
đồng thời thuộc về hai thế giới - thế giới tự
nhiên và thế giới siêu nhiên. Mamardashvili
gọi thế giới siêu nhiên này là “đất nước vô
hình”, là “tổ quốc bí ẩn vô hình của bất kỳ
thực thể có ý thức nào”. Theo ông, do con
người có ý thức, nên họ đều có tổ quốc thứ
hai và, với tư cách thực thể tinh thần, với tư
cách con người, họ là những công dân của
tổ quốc thứ hai đó”(15). Bản chất siêu nhiên
của con người thể hiện trong tinh thần của nó,
trước hết là trong ý thức tôn giáo mà, đến lượt
Ở đây, chúng ta cần phải hiểu quy tắc đạo
đức - phạm trù đạo đức học cơ bản của I.Kant
- theo nghĩa, ngoài lương tâm và trí tuệ, còn
phải khích lệ cái thiện, hay tác động trực tiếp
và tích cực của bản nguyên thiện đến chúng
ta và ở trong chúng ta(16). Tư tưởng về năng
lực bẩm sinh của con người trong việc khu
biệt giữa cái thiện và cái ác, về sự cần thiết
phải tạo ra cái thiện để con người trở thành
Người, là tư tưởng xuất phát từ quan niệm
Kitô giáo về cá nhân như một chủ thể độc
14 N.Berdyaev. Vương quốc tinh thần và vương quốc nô lệ. N.Y., 1951, tr. 393.
15 M.Mamardashvili. Tư tưởng bị cấm đoán. Cambrigie, 1992, tr. 105.
16 V.Soloviev. Mục đích của tình yêu. London, 1991, tr. 393.
68
Khủng hoảng của thời . . .
lập có giá trị tự thân, có năng lực tiếp cận
với cái thần thánh nhờ ý chí tự do của nó. Do
vậy, con đường chân chính đối với mỗi con
người chỉ có thể là con đường nỗ lực không
mệt mỏi, tự sáng tạo ra bản thân mình như
một thực thể tương tự.
2. Kết luận
Có thể xem, đây cũng là mục đích mà
tác giả bài viết này muốn đặt ra như một vấn
đề để độc giả cùng suy ngẫm và tìm ra con
đường giải phóng con người hiện đại khỏi
những cảm dỗ, những khát vọng tầm thường
luôn ẩn náu trong mỗi người chúng ta. Con
“quỷ sa tăng” này sống ở trong miền sâu
tâm thần mỗi con người chúng ta, luôn sẵn
sàng xuất đầu lộ diện, cám dỗ và chi phối
hành vi của chúng ta khi chúng ta “thức mà
không tỉnh”, khi chúng ta để cho những giá
trị phàm tục “danh, lợi, tình, quyền” ám ảnh
và ngự trị trong tâm thần mình, tạo ra những
dục vọng thấp hèn “tham, sân, si” nơi chúng
ta, đưa chúng ta đến lầm tưởng về “cái Ngã”
đích thực và bị sa vào “vô minh”, đánh mất
bản tính tinh thần đích thực Người của ta -
Atman. Vì vậy đã đến lúc chúng ta phải cùng
nhau “ngộ” một sự thực hiển nhiên nhưng
hay bị chúng ta lãng quên là: “Sự sống quý
giá biết nhường nào mà loài người lại phung
phí nó một cách vô thức! Biết bao thánh
hiền đã dạy dỗ con người về lẽ sống, về
những điều quý giá nhất đối với sự sống của
con người, về hạnh phúc, thế mà loài người
dường như vẫn chưa ý thức được sự thật
đơn giản ấy! Nhìn chung, trong loài người
có vô số những kẻ hèn hạ, những kẻ ích kỷ,
chỉ hơn thú vật ở một phương diện duy nhất
là thói ích kỷ của chúng được cân nhắc kỹ
hơn! Loài người là những đứa trẻ vĩnh viễn,
là những kẻ phải nỗ lực làm việc mà không
có thu hoạch, không bao giờ được nhìn thấy
kết quả của những gì mình gieo trồng! Đã
đến lúc cần phải nhắc lại tư tưởng của các
thánh nhân để cảnh tỉnh loài người! Và chỉ
có con người mới có nhu cầu tinh thần và
sống chết vì nhu cầu ấy. Không một con thú
nào lại có nhu cầu tinh thần”. Chân lý này
Mức độ mà con người ý thức được sự cần
thiết phải nỗ lực như vậy, phải hoàn thiện đạo
đức cũng như các chuẩn mực đạo đức tương
ứng mà họ có nghĩa vụ tuân thủ, - đó chính là
cái chứng tỏ trình độ phát triển tinh thần của
con người. Khi đó, ở mỗi thời điểm cụ thể, tuỳ
thuộc vào mức độ nỗ lực của mình, con người
trở nên khác nhau một cách đáng kể. Người
này nỗ lực ít hơn, người khác nỗ lực nhiều
hơn, nhưng đây không phải là vấn đề thuộc
về dân chủ, bởi dân chủ đòi hỏi bình đẳng về
những điều kiện xuất phát. Dân chủ không
có nghĩa là chia đều, là cào bằng. Người ta
không thể chia đều những cái không có. Con
người phải tự mình tìm kiếm những cái mà
mình cần có bằng nỗ lực của chính mình. Và,
với nghĩa đó, mỗi người đều có cuộc sống
riêng ở một thời điểm nào đó. Thực tiễn cho
thấy người ta chỉ có thể nói đến trình độ phát
triển tinh thần cao đối với những cá thể nào
đó, còn số đông được phân bổ không đồng
đều giữa hai ranh giới tinh thần là văn minh
và man rợ. Tư tưởng về “giới tinh hoa tinh
thần” chỉ là một sự trừu tượng hóa có lợi cho
những suy luận tư biện. Việc phân chia con
người thành giới tinh hoa và đại chúng chỉ
mang tính tương đối. Cốt lõi của vấn đề là
tự ý thức của mỗi con người về tự do như
một giá trị tinh thần tối cao của mình, là
việc hiện thực hóa nó và chịu trách nhiệm
về nó dựa trên những giá trị nhân văn đích
thực mà nhân loại đã tích luỹ được trong
suốt chiều dài lịch sử tồn tại và phát triển
của mình.
69
Taïp chí Kinh te - Ky thuat
cũng là lời kết tác giả bài viết muốn gửi gắm
tới độc giả như lời chia sẻ tri ân để chúng ta
cùng nhau tỉnh dậy khỏi cơn mê sảng kéo
dài bấy lâu nay, để chúng ta cùng tìm kiếm
và tạo ra hành trang cho mình trước khi tiếp
bước vào tương lai với tư cách loài Người
mang trong mình “tính thánh thiện”, “bản
Ngã tinh thần”. Triết học cùng với các lĩnh
vực tri thức nhân văn khác cần phải đóng vai
trò và có tiếng nói quyết định ở đây.
TÀI LIỆU THAM KHẢO
[1]. N.I.Moiseev. Vươn lên lý tính. Bài giả về thuyết tiến hoá phổ quát và những ứng dụng của nó.
Moscow,1993.
[2]. H.Ortega y Gasset. Sự nổi dậy của đại chúng. London, 1995.
[3]. R.Gvardini. Sự cáo chung của thời Cận đại. Maiz, 1990.
[4]. N.Berdyaev. Trạng thái tinh thần của thế giới hiện đại. Moscow,1994..
[5]. P.Sorokin. Khủng hoảng của thời đại chúng ta. - Con người, văn minh, xã hội. N.Y., 1959.
[6]. E.Fromm. Chạy trốn tự do. Basel, 1992.
[7]. B.P.Vycheslavsev. Khủng hoảng của văn hóa công nghiệp. N.Y., 1953, tr. 21-28.
[8]. P.Tillich. Dũng cảm tồn tại. Cambrigie, 1994.
[9]. Đỗ Minh Hợp. Diện mạo triết học phương Tây hiện đại. Nxb. Hà Nội, HN., 2006.
[10]. P.Ya.Chaadaev. Toàn tập, t.2. London, 1991.
[11]. F.Fukuyama. Sự cáo chung của lịch sử? N.Y., 1990.
[12]. N.Berdyaev. Vương quốc tinh thần và vương quốc nô lệ. N.Y., 1951.
[13]. M.Mamardashvili. Tư tưởng bị cấm đoán. Cambrigie, 1992.
[14]. V.Soloviev. Mục đích của tình yêu. London, 1991
70
8 trang
12/01/2024
17400
Free
Bạn đang xem tài liệu "Khủng hoảng của thời hiện đại - Vấn đề về con người và của con người", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- khung_hoang_cua_thoi_hien_dai_van_de_ve_con_nguoi_va_cua_con.pdf
