Tài liệu Mất cân bằng giới tính khi sinh ở Việt Nam - Bằng chứng từ Tổng điều tra Dân số và Nhà ở năm 2009

Quỹ Dân số Liên Hiệp Quốc tại Việt Nam

Tầng 1, khu căn hộ LHQ

2E Vạn Phúc, Ba Đình

Hà Nội, Việt Nam

Tel: +84 - 4 - 3823 6632

Fax: +84 - 4 - 3823 2822

Email: unfpa-fo@unfpa.org.vn

Website:http://vietnam.unfpa.org

38

Mất cân bằng giới tính khi sinh ở Việt Nam: Bằng chứng từ Tổng điều tra Dân số và Nhà ở năm 2009

Hà Nội, 8-2010

A

Mất cân bằng giới tính khi sinh ở Việt Nam: Bằng chứng từ Tổng điều tra Dân số và Nhà ở năm 2009

Mục lục

1. giới thiệu

2

2. giới thiệu hiện tượng nam hóa

ở Việt nam và tổng điều tra

dân số và nhà ở năm 2009

3

5

3. tsgtks ở Việt nam: mức độ, so sánh

và các xu hướng

4. tsgtks: sự thay đổi theo các đặc trưng

nhân khẩu học và theo vùng

10

16

5. tsgtks và thứ tự sinh

6. sự khác biệt của tsgtks theo đặc điểm

kinh tế xã hội

19

7. Mô phỏng tác động nhân khẩu học

của tsgtks

24

29

31

8. kết luận

9. Phụ lục

tài liệu tham khảo

34

1

Mất cân bằng giới tính khi sinh ở Việt Nam: Bằng chứng từ Tổng điều tra Dân số và Nhà ở năm 2009

1. Giới thiệu

Tỷ số giới tính khi sinh

(TSGTKS) được tính

bằng số trẻ em trai

sinh ra trên 100 trẻ

em gái. Ở Việt Nam, từ

những năm 2000, số

liệu thống kê và các

nghiên cứu cho thấy

có xu hướng mất cân

bằng giới tính khi sinh,

thể hiện qua số trẻ em

trai sinh ra so với trẻ

em gái đang tăng lên.

Kể từ năm 2006, với

sự hỗ trợ kỹ thuật của

Quỹ Dân số Liên hợp

quốc (UNFPA), Tổng cục

Thống kê (TCTK) đã thu

thập, phân tích và xuất bản hàng năm số liệu TSGTKS và kết quả

thu được cho thấy tỷ số này khá cao, dao động xung quanh mức

110. Tài liệu này do Tiến sỹ Christophe Z. Guilmoto, nhà nhân

khẩu học có nhiều kinh nghiệm nghiên cứu về TSGTKS ở Trung

Quốc, Ấn Độ và Việt Nam, phân tích từ số liệu mẫu 15% của

Tổng điều tra dân số và nhà ở năm 2009 (TĐTDS 2009). Đây là

xuất bản phẩm thứ sáu trong tập hợp các ấn phẩm được UNFPA

công bố trong những năm gần đây. Một chuyên khảo phân tích

toàn diện do Tiến sỹ Guilmoto thực hiện dự kiến sẽ xuất bản

trong thời gian tới. Tuy nhiên, với ấn phẩm này, UNFPA muốn

cung cấp những thông tin mới nhất về xu hướng nhân khẩu

học hiện nay của tình trạng mất cân bằng giới tính khi sinh ở

Việt Nam để bạn đọc có thể hiểu rõ hơn về vấn đề dân số quan

trọng này.

2

Mất cân bằng giới tính khi sinh ở Việt Nam: Bằng chứng từ Tổng điều tra Dân số và Nhà ở năm 2009

2. Giới thiệu hiện tượng

nam hóa ở Việt Nam và

Tổng điều tra dân số và

nhà ở năm 2009

Mặc dù ngày càng có nhiều nguồn thông tin rút ra từ các cuộc

điều tra định tính và định lượng được tiến hành trong nước,

nhưng các cuộc TĐTDS, được tiến hành theo chu kỳ mười năm

một lần, vẫn là công cụ chủ yếu cho việc giám sát các xu hướng

nhân khẩu học không chỉ trên phạm vi cả nước, mà còn ở cấp

vùng và theo các thành phần kinh tế-xã hội ở Việt Nam. Một nội

dung phân tích của TĐTDS 2009 đang rất được trông chờ là cơ

cấu giới tính của dân số. Cơ cấu này vốn đã nhiều năm lệch về

phía nữ giới. Tuy nhiên, điều đáng chú ý là tỷ lệ trẻ em trai sinh

ra so với trẻ em gái đã tăng lên đáng kể từ sau năm 1999.

3

Mất cân bằng giới tính khi sinh ở Việt Nam: Bằng chứng từ Tổng điều tra Dân số và Nhà ở năm 2009

Tháng 4 năm 2009, số liệu sơ bộ của TĐTDS cho thấy nữ giới vẫn

chiếm số lượng nhiều hơn nam giới trong dân số, 43,3 triệu nữ

so với 42,5 triệu nam, mặc dù tỷ số giới tính (TSGT) của toàn bộ

dân số - được tính bằng số nam trên 100 nữ - đã tăng liên tục

trong suốt ba thập kỷ qua, từ 94 vào năm 1979, lên đến 96,7 vào

năm 1999, và đạt mức 98,1 vào năm 2009.

Sự thay đổi dần dần tỷ số giới tính ở Việt Nam là một hiện tượng

phức tạp, chịu tác động của nhiều yếu tố bao gồm tỷ suất chết

của nữ thấp hơn, thay đổi cơ cấu tuổi của dân số và di cư quốc

tế. Tuy nhiên, sự thay đổi TSGT nói chung liên quan chủ yếu đến

sự gia tăng TSGTKS kể từ sau cuộc TĐTDS năm 1999. Sự gia tăng

này liên quan đến việc lựa chọn giới tính trước sinh, phản ánh sự

ưa thích con trai hơn con gái. Được xem là chỉ báo về “bất bình

đẳng giới”, nên TSGTKS cao gây nên mối quan ngại lớn vì các lý

do nhân khẩu học và xã hội.

Phần lớn các quần thể dân cư trên thế giới có TSGTKS dao động

xung quanh mức 105 và giới hạn trong khoảng 104 -106. Tuy

nhiên, cần phải lưu ý rằng từ những năm 1980, một vài quốc

gia ở châu Á đã chứng kiến sự gia tăng bất thường của tỷ trọng

trẻ trai sinh ra, có thể do thực hành chọn lọc giới tính trước sinh

(Miller, 2001; Attané và Guilmoto, 2007). Với sự hỗ trợ của các

công cụ chẩn đoán giới tính trước sinh như siêu âm, một bộ

phận các cặp vợ chồng ở châu Á đã đình chỉ thai nghén khi phát

hiện giới tính của thai là gái. Hậu quả là TSGTKS của một số nước

ở châu lục này đã tăng lên trên mức 110, thậm chí trên mức 120

ở một vài khu vực.

Tại Việt Nam, TĐTDS 1999 cho thấy không có sự mất cân bằng

đáng kể về TSGTKS (Bélanger và cộng sự, 2003). Tuy nhiên trong

những năm tiếp theo sau TĐTDS này, sự gia tăng TSGTKS bắt

đầu được phát hiện dần thông qua các cuộc điều tra mẫu do

TCTK tiến hành hàng năm.¹Sự gia tăng của TSGTKS này được

xem là một trong các vấn đề nhân khẩu học quan trọng nhất

cần làm sáng tỏ thông qua số liệu của cuộc TĐTDS 2009.

1

Các cuộc điều tra biến động dân số hàng năm được thực hiện trên cả nước dựa vào dàn

mẫu của cuộc tĐtDs. Phân tích chi tiết các kết quả liên quan đến tsgtks của các cuộc

điều tra này có thể tìm thấy trong xuất bản phẩm của UnFPa (2009)

4

Mất cân bằng giới tính khi sinh ở Việt Nam: Bằng chứng từ Tổng điều tra Dân số và Nhà ở năm 2009

3. TSGTKS ở Việt Nam:

mức độ, so sánh và các

xu hướng

Sau khi kết thúc điều tra thực địa của TĐTDS vào tháng 4 năm

2009, TCTK đã từng bước chia sẻ kết quả theo tiến trình xử lý

và phân tích số liệu. Bộ số liệu toàn diện phân theo tuổi và giới

tính của 100% dân số sẽ sớm được công bố và sẽ cho thấy một

bức tranh đầy đủ về tình trạng mất cân bằng giới tính ở trẻ em.

Ấn phẩm này sử dụng số liệu mẫu của TĐTDS 2009 với cỡ mẫu

15% dân số. Mẫu này cho phép tiến hành phân tích sâu một số

chiều cạnh kinh tế xã hội bởi vì câu hỏi của điều tra mẫu cung

cấp thông tin khá chi tiết về cá nhân và hộ gia đình.²

2

Vì các lý do kỹ thuật, kết quả thu được có sự khác biệt nhỏ so với các số liệu đã được công

bố của cuộc tĐtDs (xem Ban Chỉ đạo Điều tra Dân số và nhà ở, 2010). Xem Phụ lục a về

chi tiết số liệu mẫu.

5

Mất cân bằng giới tính khi sinh ở Việt Nam: Bằng chứng từ Tổng điều tra Dân số và Nhà ở năm 2009

TĐTDS 2009 thu thập những thông tin chi tiết về phân bố và

đặc trưng của dân cư, từ các đặc điểm nhân khẩu học của cá

nhân, đến hộ gia đình và thông tin về nhà ở. Bảng hỏi của cuộc

TĐTDS lần này cũng bao gồm các câu hỏi về lịch sử sinh sản của

phụ nữ nhằm làm sáng tỏ hành vi sinh sản hiện tại. Cụ thể là tất

cả phụ nữ ở nhóm tuổi 15-49 được hỏi về lần sinh cuối cùng:

giới tính của trẻ, ngày sinh, số con đã có từ các lần sinh trước.

Những thông tin này rất có giá trị khi Việt Nam còn thiếu số liệu

thống kê đăng ký khai sinh đáng tin cậy. Khi phân tích số sinh

của 12 tháng trước ngày 1 tháng 4 năm 2009 (mốc tiến hành

TĐTDS), số liệu mẫu của cuộc TĐTDS cung cấp một bức tranh

chính xác về TSGTKS hiện nay.

Dựa trên tổng số sinh 247.603 do các bà mẹ báo cáo trong mẫu

TĐTDS, TSGTKS của Việt Nam là 110,6, tính cho giai đoạn từ

tháng 4/2008 đến tháng 3/2009. Khi xem xét khoảng biến thiên

của TSGTKS theo cỡ mẫu cho thấy tỷ số này dao động trong

phạm vi khá hẹp, 109,7-111,5 (với khoảng tin cậy 95%). Như

trình bày trong Bảng 1, TSGTKS này tương tự những ước lượng

trước đây được rút ra từ các nguồn số liệu khác. Cần lưu ý rằng

với kích thước mẫu lớn, TĐTDS là nguồn số liệu có tính đại diện

cao nhất cho ước lượng TSGTKS.

Bảng 1: Ước lượng tỷ số giới tính khi sinh theo

nguồn số liệu

Bản chất

số liệu

TSGTKS Giai đoạn

Số sinh Nguồn số liệu

TĐTDS 2009:

số sinh trong

12 tháng

110,6

01/04/08-

31/03/09

247.603

TĐTDS 2009

trước khi

điều tra

Số sinh tại

các cơ sở y tế

110,8

112

2008

1.458.537

23.475

Bộ Y tế

Điều tra hàng

năm: số sinh

trong năm

trước

01/04/07-

31/03/08

Điều tra BĐ

DS & KHHGĐ

2008

6

Mất cân bằng giới tính khi sinh ở Việt Nam: Bằng chứng từ Tổng điều tra Dân số và Nhà ở năm 2009

TSGTKS hiện nay của Việt Nam là 110,6 cao hơn đáng kể so với

mức chuẩn sinh học bình thường là 105. Khoảng cách giữa giá

trị tính toán được và mức chuẩn sinh học là 5,6 điểm phần trăm,

tương đương với 2,6% tổng số sinh, hay 5,3% tổng số trẻ em

trai. Điều này hàm ý rằng một sự thay đổi nhỏ của số trẻ em trai

sinh ra cũng làm thay đổi đáng kể TSGTKS. So sánh TSGTKS của

Việt Nam với các quốc gia khác được phản ánh ở bảng Bảng 2.

Theo ước lượng của TCTK Trung Quốc, nước này có TSGTKS ở

mức 121 vào năm 2008.³Kết quả điều tra năm 2005 của Trung

Quốc đã chỉ ra một vài tỉnh có TSGTKS trên mức 130. Tỷ số này ở

khu vực Tây Bắc Ấn Độ cũng ở mức 120. Một số quốc gia trong

khu vực Caucasus (Armenia, Azerbaijan, và Georgia) hoặc thậm

chí tại Châu Âu (Albania) cũng có TSGTKS xấp xỉ hoặc cao hơn

Việt Nam.

Bảng 2: Tỷ số giới tính khi sinh ở một số quốc gia,

2004-2009

Quốc gia/ vùng

TSGTKS

Giai đoạn

Loại số liệu

Albania

113,6

115,8

117,2

2007

2008

2007

Đăng ký sinh

Armenia

Azerbaijan

Trung Quốc

(Đại lục)

Ước lượng quốc gia

120,6

137,1

132,2

132,1

111,9

112,1

118,0

106,4

2008

2004

Tỉnh Giang Tây

Tỉnh An Huy

Tỉnh Thiểm Tây

Georgia

TĐTDS mẫu 1%

Đăng ký sinh

2004

2006

Ấn Độ

2004-06

2007

Đăng ký sinh mẫu

Đăng ký sinh

Bang Delhi

Hàn Quốc

2008

Đăng ký sinh

nguồn: tổng cục thống kê, Eurstat

3

số liệu này của trung Quốc cũng có thể bị phóng đại một phần do tình trạng báo cáo

thiếu số sinh nữ.

7

Mất cân bằng giới tính khi sinh ở Việt Nam: Bằng chứng từ Tổng điều tra Dân số và Nhà ở năm 2009

Mặc dù TSGTKS ở Việt Nam mới chỉ tăng ở mức độ vừa phải so

với các khu vực khác, nhưng mức gia tăng này cũng đã hàm

chứa những mối quan ngại lớn vì một số lý do. Thứ nhất, cần

nhấn mạnh rằng các quốc gia láng giềng trong khu vực Đông

Nam Á như Campuchia, Thái Lan, hoặc Inđônêxia, với trình độ

phát triển kinh tế-xã hội và đặc trưng nhân khẩu học tương tự

với Việt Nam, đã không trải qua bất kỳ một sự gia tăng TSGTKS

nào trong những thập kỷ qua. Thứ hai, tất cả các quốc gia trình

bày trong Bảng 2 đều trải qua sự gia tăng TSGTKS từ cách đây 10

năm, thậm chí là trên 20 năm như Trung Quốc hay Ấn Độ, trong

khi sự gia tăng TSGTKS ở Việt Nam chỉ mới xảy ra gần đây, có thể

bắt đầu từ năm 2003. Dựa trên kinh nghiệm của các nước khác,

chúng ta có thể dự đoán rằng TSGTKS của Việt Nam có thể tiếp

tục gia tăng trước khi có dấu hiệu chững lại hoặc thậm chí giảm

(Das Gupta và cộng sự, 2009; Guilmoto, 2009). Trường hợp điển

hình của xu hướng này là Hàn Quốc, sau khi TSGTKS ở mức 115

vào những năm đầu của thập kỷ 90 thế kỷ trước, sau đó đã giảm

dần và hiện nay trở về mức bình thường.

Câu hỏi mà TĐTDS lần này không thể trả lời là cơ chế nào đã

dẫn đến tình trạng gia tăng TSGTKS ở Việt Nam, đặc biệt là vai

trò của tâm lý ưa thích con trai và việc lựa chọn giới tính trước

sinh. Theo nghiên cứu trước đây (Viện nghiên cứu Phát triển Xã

hội, 2007), nguyên nhân được đề cập nhiều nhất là tình trạng

phá thai chọn lọc giới tính của một số cặp vợ chồng sau khi đã

biết giới tính bào thai thông qua chẩn đoán giới tính trước sinh.

Ở Việt Nam, thực hành chọn lọc giới tính trước sinh là bất hợp

pháp nên những thông tin này không thể được thu thập một

cách đầy đủ hoặc chính xác trong các cuộc điều tra cũng như

TĐTDS. Về mặt lý thuyết, ngoài việc lựa chọn giới tính trước sinh,

có nhiều nhân tố ảnh hưởng đến sự gia tăng TSGTKS như đăng

ký khai sinh thiếu số trẻ em gái, tỷ suất chết lưu thai gái cao hơn,

hoặc các yếu tố sinh học khác. Trong khi các yếu tố này được

xem là không ảnh hưởng đáng kể đến sự gia tăng TSGTKS ở Việt

Nam, cho nên lựa chọn giới tính trước sinh cần phải được xem

là yếu tố chính dẫn đến tình trạng gia tăng TSGTKS ở Việt Nam

(UNFPA, 2009, Bằng và cộng sự, 2008).

8

Mất cân bằng giới tính khi sinh ở Việt Nam: Bằng chứng từ Tổng điều tra Dân số và Nhà ở năm 2009

Để hiểu được nguyên nhân ẩn đằng sau tâm lý ưa thích con trai

và nhu cầu lựa chọn giới tính trước sinh, chúng ta cần xem xét

ba điều kiện cần thiết (Guilmoto, 2009). thứ nhất và là điều kiện

tiên quyết là sự hiện hữu của tâm lý ưa thích con trai trong xã

hội. Điều này giải thích tại sao trong các môi trường sống khác

nhau mà các bậc cha mẹ đều muốn có con trai. Đây là một chiều

cạnh phức tạp, bao hàm cả quan niệm truyền thống kế thừa từ

quá khứ và các giá trị hiện đại hình thành từ sự chuyển đổi nền

kinh tế trong thời gian qua. Điều kiệnthứ hai là sự có mặt của các

cơ sở chăm sóc y tế hiện đại đáp ứng cho việc chẩn đoán và lựa

chọn giới tính trước sinh. Cũng cần lưu ý rằng một vài quốc gia

châu Á không có các cơ sở y tế chẩn đoán giới tính trước sinh

và phá thai an toàn. Điều kiện cuối cùng là mức sinh thấp, bởi vì

có ít con đồng nghĩa với tăng nguy cơ không có con trai. Mặc

dù không được thiết kế để nghiên cứu các yếu tố độc lập này,

số liệu của TĐTDS đã giúp xác định đặc điểm kinh tế, xã hội và

khu vực của các nhóm dân cư có xu hướng thực hành lựa chọn

giới tính trước sinh.

9

Mất cân bằng giới tính khi sinh ở Việt Nam: Bằng chứng từ Tổng điều tra Dân số và Nhà ở năm 2009

4. TSGTKS: sự thay đổi

theo các đặc trưng

nhân khẩu học và vùng

Số liệu TĐTDS 2009 cho phép phân tích chi tiết phân bố mất cân

bằng giới tính khi sinh của cả nước. Kinh nghiệm ở các quốc gia

đã từng trải qua sự gia tăng TSGTKS trong hai thập kỷ vừa qua

cho thấy mức độ chịu ảnh hưởng không giống nhau giữa các

nhóm xã hội và các khu vực. Như vậy, cần phải xác định những

khu vực, những cộng đồng hoặc nhóm xã hội nào đã đóng vai

trò “ngòi nổ” cho quá trình lan truyền thực hành lựa chọn giới

tính trước sinh.

Phân tích TSGTKS theo vùng địa lý ở Việt Nam cũng cho kết quả

tương tự. Đồ thị 1 tóm tắt sự khác biệt của TSGTKS quan sát

được theo sáu vùng của cả nước và cho thấy sự dư thừa số trẻ

em trai không đồng nhất trong cả nước. Tây Nguyên có mật độ

dân số và trình độ phát triển thấp hơn các các vùng khác, có

10

Mất cân bằng giới tính khi sinh ở Việt Nam: Bằng chứng từ Tổng điều tra Dân số và Nhà ở năm 2009

TSGTKS là 105,6, tương đương với mức sinh học bình thường.

Nhưng năm vùng còn lại có TSGTKS cao hơn, làm cho tỷ số này

của toàn quốc tăng lên và ở mức 110,6. Trong số đó, vùng đồng

bằng sông Hồng có TSGTKS vào khoảng 115,4 cao hơn hẳn so

với mức trung bình cả nước.

Đồ thị 1: Tỷ số giới tính khi sinh theo vùng

115,4

116

114

112

110,0

110,1

109,8

110

108

106

104

102

108,4

Toàn quốc = 110,6

105,6

TSGTKS bình thường ≈ 105

Trung du và

miền núi phía

Bắc

Đồng bằng sông Bắc Trung Bộ và

Tây Nguyên

Đông Nam Bộ

Đồng bằng Sông

Cửu Long

Hồng

Duyên hải miền

Trung

Sự khác biệt giữa khu vực nông thôn-thành thị của từng vùng

nêu bật một đặc điểm đáng chú ý về sự khác biệt theo vùng ở

Việt Nam. Mặc dù ở cấp quốc gia, không có sự khác biệt nào

đáng kể về TSGTKS giữa khu vực nông thôn (110,6) và thành thị

(110,7), nhưng khi xem xét ở cấp vùng cho thấy TSGTKS ở khu

vực nông thôn cao hơn đáng kể so với khu vực thành thị, như ở

vùng đồng bằng sông Hồng và Bắc Trung bộ và Duyên hải miền

Trung ít nhất là 5 điểm phần trăm (xem Đồ thị 2). Ngược lại, ở

các vùng khác, bao gồm cả Tây Nguyên, nơi mà lựa chọn giới

tính trước sinh có thể còn hiếm, tỷ lệ sinh trẻ em trai ở khu vực

thành thị lại cao hơn ở khu vực nông thôn. Những phát hiện này

đã chỉ ra tính chất phức tạp về xã hội của hiện tượng này.

11

Mất cân bằng giới tính khi sinh ở Việt Nam: Bằng chứng từ Tổng điều tra Dân số và Nhà ở năm 2009

Đồ thị 2: Tỷ số giới tính khi sinh theo vùng và

nông thôn/thành thị

118

117,1

116

113,8

114

112,4

111,5

111,8

112

110

108

106

104

102

111,1

109,1

Toàn quốc = 110,6

107,8

107,9

107,1

105,9

105,1

TSGTKS bình thường = 105

Trung du và

miền núi phía

Bắc

Đồng bằng sông Bắc Trung Bộ và

Tây Nguyên

Nông thôn

Đông Nam Bộ

Đồng bằng Sông

Cửu Long

Hồng

Duyên hải miền

Trung

Thành thị

Do sự khác biệt của TSGTKS theo vùng khá rõ nét, nên việc xem

xét sự mất cân bằng giới tính khi sinh ở cấp tỉnh là cần thiết. Tuy

nhiên, do số ca sinh gần đây thu thập được trong TĐTDS 2009

của nhiều tỉnh/thành trong số 63 tỉnh/thành phố của cả nước

khá nhỏ, cho nên các ước lượng thu được có thể không đáng

tin cậy. Vì lý do này, báo cáo đã khai thác sự khác biệt theo tỉnh

bằng cách sử dụng tỷ số giới tính của trẻ em, tính cho nhóm dân

số dưới 5 tuổi, mẫu của nhóm dân số này lớn gấp khoảng năm

lần và cung cấp các ước lượng chính xác hơn so với mẫu của số

trẻ sinh ra trong vòng 12 tháng trước thời điểm điều tra.⁴Chỉ số

này chịu sự tác động của tình trạng mất cân bằng giới tính khi

sinh trong năm năm trước đó (2004-2009), nhưng nó cũng có

thể bị ảnh hưởng bởi sự khác biệt của tỷ suất chết trẻ em và tỷ

suất chết trẻ em dưới một tuổi theo giới và những sai số khác.

Bản đồ 1 trình bày kết quả phân tích tỷ số giới tính trẻ em dưới

5 tuổi (TSGTTE). TSGTTE dao động từ mức thấp nhất là104 (tỉnh

Hà Giang) đến mức cao nhất là 124 (tỉnh Hưng Yên).

Kết quả thu được cho thấy 17 trong số 63 tỉnh/thành phố cả

nước có TSGTTE không khác biệt so với mức 105. Những tỉnh

4

Ước lượng tsgtks cấp tỉnh đã có trong Báo cáo Một số chỉ tiêu chủ yếu (2010). Bản đồ

này xây dựng trên tỷ số giới tính của trẻ em

12

Mất cân bằng giới tính khi sinh ở Việt Nam: Bằng chứng từ Tổng điều tra Dân số và Nhà ở năm 2009

này phần lớn ở vùng Tây Nguyên, hoặc vùng trung du và miền

núi phía Bắc - tức là các khu vực miền núi có nhiều các dân tộc

thiểu số sinh sống. Trong khi đó, 46 tỉnh/thành phố còn lại có

TSGTTE cao bất thường, đặc biệt có 8 tỉnh vượt mức 115, và

thậm chí 2 tỉnh Bắc Giang và Hưng Yên vượt trên mức 120.

Bản đồ 1: Tỷ số giới tính trẻ em dưới 5 tuổi phân

theo tỉnh

Mã

tỉnh

Tên tỉnh

Mã

tỉnh

Tên tỉnh

Mã

tỉnh

Tên tỉnh

1

Hà Nội

34

35

36

37

38

40

42

44

45

46

48

49

51

52

54

56

58

60

62

64

66

Thái Bình

Hà Nam

67

68

70

72

74

75

77

79

80

82

83

84

86

87

89

91

92

93

94

95

96

Đắk Nông

Lâm Đồng

Bình Phước

Tây Ninh

2

Hà Giang

Cao Bằng

Bắc Kạn

4

Nam Định

Ninh Bình

Thanh Hóa

Nghệ An

6

8

Tuyên Quang

Lào Cai

Bình Dương

Đồng Nai

Bà Rịa-Vũng Tàu

TP. Hồ Chí Minh

Long An

10

11

12

14

15

17

19

20

22

24

25

26

27

30

31

33

Điện Biên

Lai Châu

Sơn La

Hà Tĩnh

Quảng Bình

Quảng Trị

Thừa Thiên-Huế

Đà Nẵng

Yên Bái

Tiền Giang

Bến Tre

Hòa Bình

Thái Nguyên

Lạng Sơn

Quảng Ninh

Bắc Giang

Phú Thọ

Quảng Nam

Quảng Ngãi

Bình Định

Phú Yên

Trà Vinh

Vĩnh Long

Đồng Tháp

An Giang

Kiên Giang

Cần Thơ

Khánh Hòa

Ninh Thuận

Bình Thuận

Kon Tum

Vĩnh Phúc

Bắc Ninh

Hải Dương

Hải Phòng

Hưng Yên

Hậu Giang

Sóc Trăng

Bạc Liêu

Gia Lai

Đắk Lắk

Cà Mau

13

Mất cân bằng giới tính khi sinh ở Việt Nam: Bằng chứng từ Tổng điều tra Dân số và Nhà ở năm 2009

222

444

111000

666

111222

888

222000

111555

111999

111111

222444

222666

222555 222666

222555

111444

222222

222777

111

333000

333333

333555

333111

111777

333555 333444

333444

333666

333777 333666

333777

333888

444000

444222

444444

444555

444666

444888

444999

Tỷ số giới tính trẻ em năm 2009

Số trẻ em trai trên 100 trẻ em

gái dưới 5 tuổi

555111

666222

555222

từ 120 đến 125

từ 115 đến 120

từ 110 đến 115

từ 105 đến 110

từ 50 đến 105

666444

555444

666666

555666

666777

777000

666888

555888

777222

777444

666000

777555

888000

777999

888999

777777

888777

888222

999222 888666

999222 888666 888333

888333

999111 999333

888444

999444

999555

999666

14

Mất cân bằng giới tính khi sinh ở Việt Nam: Bằng chứng từ Tổng điều tra Dân số và Nhà ở năm 2009

Một vài‘điểm nóng’về TSGTTE (những số tỉnh có TSGTTE cao) có

thể quan sát trên bản đồ, ví dụ khu vực xung quanh thành phố

Hồ Chí Minh thuộc vùng Đông Nam Bộ. Tuy nhiên phần lớn các

điểm có TSGTTE cao nằm ở khu vực đồng bằng miền Bắc. Các

tỉnh nằm trong tam giác hình thành bởi các điểm: Vĩnh Phúc ở

phía Tây, Hưng Yên ở phía Nam, Quảng Ninh ở phía Đông, đều

có TSGTTE trên 115. Một điểm thú vị là tỷ số cao nhất lại không

quan sát thấy tại các thành phố có mức đô thị hóa cao như Hà

Nội và Hải Phòng, mà tập trung chủ yếu ở các tỉnh nông nghiệp

như Bắc Giang và Hưng Yên. Quan sát này cũng đã được đưa ra

từ các nguồn số liệu khác (UNFPA, 2009; Guilmoto và cộng sự,

2009) và có thể những tỉnh này là những nơi đầu tiên trên cả

nước xuất hiện hiện tượng gia tăng TSGTKS vào những năm đầu

của thế kỷ này.

Xem xét vấn đề từ góc độ địa lý nói chung, bản đồ TSGTTE của

Việt Nam cho thấy xu hướng phân bố theo không gian khá nhất

quán, các tỉnh có tỷ số cao (hoặc thấp) thường liền kề với nhau.

Phân bố không gian về mức độ thay đổi của TSGTKS cho thấy

rằng hành vi lựa chọn giới tính trước sinh có lẽ bắt đầu từ một

vài khu vực nông thôn thuộc vùng đồng bằng sông Hồng, và

một số ở các khu vực đô thị khác trên cả nước. Đặc điểm địa lý

này cũng cho thấy trong tương lai gần, tình trạng mất cân bằng

giới tính khi sinh có thể ảnh hưởng đến các tỉnh mà hiện nay

chưa xuất hiện hành vi lựa chọn giới tính trước sinh, điều này sẽ

dẫn đến sự gia tăng hơn nữa TSGTKS chung của cả nước.

15

Mất cân bằng giới tính khi sinh ở Việt Nam: Bằng chứng từ Tổng điều tra Dân số và Nhà ở năm 2009

5. TSGTKS và thứ tự sinh

TSGTKS ở châu Á có xu hướng thay đổi theo thứ tự sinh (hay số

lần mang thai). Ở phần lớn các quốc gia có TSGTKS cao, nhìn

chung tỷ trọng trẻ em trai được sinh ra ở lần sinh thứ nhất là

bình thường, và tăng lên nhanh chóng ở những lần sinh sau,

điều này hàm ý rằng các bậc cha mẹ đã áp dụng các biện pháp

lựa chọn giới tính trước sinh để đảm bảo sinh được con trai.

TSGTKS tăng ở những lần sinh sau chịu tác động của mức sinh

chung với mức gia tăng cao nhất ở lần sinh thứ hai, ví dụ như ở

Trung Quốc, nước quy định chỉ một số ít phụ nữ có thể sinh hơn

một con. Ở Việt Nam, cho đến trước TĐTDS 2009, chưa có các

ước lượng đáng tin cậy về TSGTKS theo thứ tự sinh.

Đồ thị 3 cho thấy diễn biến TSGTKS của Việt Nam không hoàn

toàn giống như các xu hướng đã quan sát thấy ở các khu vực

khác trên thế giới như đã từng nhận định trong các phân tích

trước đây (UNFPA, 2009). Cần lưu ý rằng ở hai lần sinh đầu

tiên, TSGTKS đã cao hơn mức chuẩn sinh học một cách đáng

kể. Điều này có nghĩa là một số cặp vợ chồng đã thực hiện lựa

chọn giới tính trước sinh ngay trong lần mang thai thứ nhất,

16

Mất cân bằng giới tính khi sinh ở Việt Nam: Bằng chứng từ Tổng điều tra Dân số và Nhà ở năm 2009

điều này hiếm khi được ghi nhận ở các quốc gia khác. Đúng

như dự đoán, TSGTKS là 115,5 cho các lần sinh từ lần thứ 3 trở

lên - số sinh ở các lần sinh này chỉ chiếm 16% trong tổng số sinh

của tất cả các lần sinh - cao hơn các lần sinh trước đó. Điều này

không có gì là ngạc nhiên trong bối cảnh mức sinh thấp ở Việt

Nam: mong ước có được con trai sau khi đã sinh con gái thông

thường là một lý do chính để các cặp vợ chồng sinh thêm con.

Khi so sánh với một số quốc gia châu Á khác có TSGTKS ở những

lần sinh sau vượt mức 140,⁵thì mức gia tăng TSGTKS ở Việt Nam

theo thứ tự sinh vẫn còn khá khiêm tốn. Điều này có thể là do

một số cặp vợ chồng ở Việt Nam đã thực hiện lựa chọn giới tính

trước sinh ở hai lần sinh đầu.

Đồ thị 3: Tỷ số giới tính khi sinh theo thứ tự sinh

119

117

115,5

115

113

110,2

111

109

107

105

109

Lần sinh

thứ nhất

Lần sinh

thứ hai

Lần sinh

thứ ba trở lên

Ở cấp quốc gia, TSGTKS theo thứ tự sinh không có sự khác biệt

đáng kể giữa nông thôn-thành thị. Phân tích theo vùng, một

lần nữa đã làm sáng tỏ những quan sát thú vị khi phân tách hai

lần sinh đầu (số sinh ở lần thứ nhất và lần thứ hai) ra khỏi các lần

sinh sau (số sinh ở lần sinh thứ ba hoặc cao hơn). Sự khác biệt

theo thứ tự sinh là không đáng kể giữa các vùng, ngoại trừ vùng

đồng bằng sông Hồng. Kết quả thu được cho thấy TSGTKS tăng

vọt từ mức 110 cho các lần sinh thứ nhất và thứ hai, và lên mức

5

tsgtks của lần sinh thứ 2 là 143 nam trên 100 nữ ở trung Quốc theo số liệu tĐtDs năm

2005 mẫu 1%.

17

Mất cân bằng giới tính khi sinh ở Việt Nam: Bằng chứng từ Tổng điều tra Dân số và Nhà ở năm 2009