Giáo trình Xã hội học đại cương
ÑAÏI HOÏC SÖ PHAÏM KYÕ THUAÄT
THAØNH PHOÁ HOÀ CHÍ MINH
GIAÙO TRÌNH
XAÕ HOÄI HOÏC ÑAÏI CÖÔNG
Bieân soaïn: TS. TAÏ MINH
Lưu hành nội bộ
THAØNH PHOÁ HOÀ CHÍ MINH - 2007
Phaàn 2: Moät soá chuyeân ngaønh Xaõ hoäi hoïc cuï theå;
Phaàn 3: Phöông phaùp vaø kyõ thuaät ñieàu tra Xaõ hoäi
LÔØI NOÙI ÑAÀU
hoïc.
Xaõ hoäi hoïc laø moät khoa hoïc nghieân cöùu veà xaõ hoäi, veà
heä thoáng caùc moái quan heä xaõ hoäi cuûa con ngöôøi. Tuy coøn laø
moät ngaønh khoa hoïc môùi meû ôû nöôùc ta, nhöng trong söï toàn
taïi vaø phaùt trieån, xaõ hoäi hoïc ñaõ vaø ñang trôû thaønh ngaønh khoa
hoïc coù vò trí quan troïng ñoái vôùi taát caû caùc lónh vöïc cuûa ñôøi
soáng xaõ hoäi. Nhöõng tri thöùc nhaäp moân Xaõ hoäi hoïc vaø phöông
phaùp luaän cuûa noù ngaøy caøng trôû neân thieát thöïc vaø coù taùc duïng
khoâng nhoû ñoái vôùi söï phaùt trieån cuûa xaõ hoäi. Ñaïi hoäi ñaïi bieåu
toaøn quoác laàn X (18/04/2006 – 25/04/2006) cuûa Ñaûng Coäng
saûn Vieät Nam luoân nhaán maïnh ñeán vai troø cuûa caùc ngaønh
khoa hoïc, trong ñoù coù khoa hoïc xaõ hoäi – coù yù nghóa cöïc kyø
quan troïng ñoái vôùi söï phaùt trieån beàn vöõng cuûa xaõ hoäi nöôùc ta
hieän nay.
Nhaân ñaây, chuùng toâi xin baøy toû loøng caùm ôn Phoù giaùo
sö - Tieán só Traàn Thò Kim Xuyeán, Tröôûng Khoa Xaõ hoäi hoïc,
Tröôøng Ñaïi hoïc Khoa hoïc Xaõ hoäi vaø Nhaân vaên, Ñaïi hoïc
Quoác gia TP.HCM ñaõ ñoïc vaø ñoùng goùp nhöõng yù kieán quyù
baùu, ñöôïc thöïc hieän trong Lôøi giôùi thieäu cho laàn xuaát baûn ñaàu
tieân cuûa cuoán saùch naøy. Chuùng toâi cuõng xin caùm ôn Tieán só
Tröông Vaên Vyõ, Thaïc só Leâ Vaên Böûu, Thaïc só Taêng Höõu Taân
vaø caùc baïn ñoàng nghieäp, ñaõ ñoäng vieân khích leä vaø coù nhöõng
yù kieán ñoùng goùp veà maët keát caáu vaø noäi dung cuûa taøi lieäu.
Maëc duø ñaõ raát coá gaéng trong khi bieân soaïn, cuoán saùch
naøy khoâng traùnh khoûi nhöõng thieáu soùt, mong söï löôïng thöù cuûa
ñoäc giaû vaø mong nhaän ñöôïc nhöõng ñoùng goùp yù kieán töø phía
ñoäc giaû vaø caùc ñoàng nghieäp ñeå saùch Xaõ hoäi hoïc ñaïi cöông
ñöôïc hoaøn thieän hôn trong laàn taùi baûn.
Trong quaù trình bieân soaïn cuoán Xaõ hoäi hoïc Ñaïi cöông,
chuùng toâi döïa vaøo chöông trình giaùo duïc Ñaïi hoïc ñaïi cöông
do Boä Giaùo duïc - Ñaøo taïo quy ñònh naêm 1995. Chuùng toâi
cuõng ñaõ coá gaéng tham khaûo, choïn loïc nhieàu nguoàn taøi lieäu
cuûa caùc taùc giaû trong vaø ngoaøi nöôùc, ñaõ döïa vaøo thöïc tieãn
sinh ñoäng cuûa ñôøi soáng xaõ hoäi ôû nöôùc ta trong hôn hai möôi
naêm ñoåi môùi. Ñaëc bieät, chuùng toâi ñaõ tham khaûo nhöõng taøi
lieäu cuûa Giaùo sö, Tieán só Phaïm Taát Dong, Phoù giaùo sö - Tieán
só Nguyeãn An Lòch, Phoù giaùo sö - Tieán só Nguyeãn Minh Hoøa,
Tieán só Vuõ Quang Haø cuøng moät soá taøi lieäu cuûa caùc taùc giaû
khaùc.
Taùc giaû
ThS. Taï Minh
Cuoán Xaõ hoäi hoïc Ñaïi cöông goàm ba phaàn:
Phaàn 1: Khaùi quaùt lòch söû hình thaønh vaø phaùt trieån Xaõ
hoäi hoïc;
3
4
BAØI 1
LÒCH SÖÛ HÌNH THAØNH XAÕ HOÄI HOÏC
I. SÖÏ RA ÑÔØI CUÛA XAÕ HOÄI HOÏC
PHAÀN I
Xaõ hoäi hoïc laø moät ngaønh khoa hoïc xaõ hoäi nghieân cöùu
veà con ngöôøi vôùi tö caùch laø chuû theå xaõ hoäi. Nghieân cöùu caùch
thöùc öùng xöû vaø quan heä cuûa con ngöôøi trong caùc nhoùm xaõ
hoäi, trong caùc coäng ñoàng vaø caùc toå chöùc hình thaønh neân xaõ
hoäi.
XAÕ HOÄI HOÏC
LAØ MOÄT KHOA HOÏC
Thuaät ngöõ Xaõ hoäi hoïc coù nguoàn goác töø chöõ La tinh
Societas nghóa laø xaõ hoäi vaø chöõ Hy Laïp Logos coù nghóa laø
hoïc thuyeát. Xaõ hoäi hoïc cuõng coù nghóa laø lyù thuyeát veà xaõ hoäi.
Ñaây laø moät ngaønh khoa hoïc môùi ra ñôøi, coøn raát non treû so vôùi
caùc khoa hoïc xaõ hoäi khaùc. Laàn ñaàu tieân thuaät ngöõ Xaõ hoäi hoïc
ñöôïc coâng boá naêm 1839 bôûi Auguste Comte (1798 - 1857),
moät nhaø trieát hoïc ngöôøi Phaùp, ngöôøi saùng laäp ra “chuû nghóa
thöïc chöùng”. OÂng cuõng laø ngöôøi ñaàu tieân khôûi xöôùng ra
ngaønh khoa hoïc naøy, vaø ñöôïc coi laø cha ñeû, laø thuyû toå cuûa
ngaønh Xaõ hoäi hoïc.
Hôn moät theá kyû qua, Xaõ hoäi hoïc ñaõ coù nhöõng böôùc phaùt
trieån quan troïng vaø noù ñaõ thu ñöôïc moät soá thaønh töïu to lôùn
treân theá giôùi, coù taùc duïng khoâng nhoû trong ñôøi soáng xaõ hoäi.
Ñaëc bieät Xaõ hoäi hoïc ñöôïc aùp duïng vaø phaùt trieån maïnh ôû caùc
nöôùc coâng nghieäp phaùt trieån. Lyù luaän Xaõ hoäi hoïc ñaõ thaâm
nhaäp vaøo caùc lónh vöïc cuûa ñôøi soáng xaõ hoäi, trôû neân thaân
thuoäc vôùi moïi taàng lôùp nhaân daân thoâng qua heä thoáng giaùo
duïc cuûa caùc tröôøng ñaïi hoïc vaø cao ñaúng. Ñaây cuõng laø moân
5
6
khoa hoïc baét buoäc ñoái vôùi sinh vieân ôû baäc ñaïi hoïc vaø cao
ñaúng.
Thöù nhaát, Xaõ hoäi hoïc ra ñôøi nhaèm ñaùp öùng nhu caàu nhaän
thöùc xaõ hoäi. Con ngöôøi laø moät thöïc theå xaõ hoäi, con ngöôøi toàn
taïi vaø phaùt trieån trong xaõ hoäi. Vaø, trong tieán trình lòch söû con
ngöôøi luoân muoán tìm hieåu thöïc chaát moái quan heä giöõa ngöôøi
vôùi ngöôøi trong ñôøi soáng xaõ hoäi. Do vaäy, xaõ hoäi ñöôïc taïo ra
bôûi caùc quan heä xaõ hoäi. Ñoù laø moái quan heä giöõa ngöôøi vôùi
ngöôøi ñöôïc hình thaønh trong quaù trình hoaït ñoäng thöïc tieãn.
Trong vieäc giaûi quyeát nhöõng vaán ñeà cuûa ñôøi soáng xaõ hoäi, caûi
taïo xaõ hoäi thì con ngöôøi phaûi nhaän thöùc ñöôïc xaõ hoäi, hieåu bieát
ñöôïc xaõ hoäi vaø phaûi coù nhöõng kieán thöùc phong phuù veà moät xaõ
hoäi heát söùc ña daïng. Xaõ hoäi hoïc phaûi nhaän thöùc vaø nghieân cöùu
xaõ hoäi môùi coù phöông caùch ñeå bieán ñoåi chuùng nhaèm muïc ñích
phuïc vuï con ngöôøi. Khi nhaän thöùc moät xaõ hoäi cuï theå phaûi döïa
theo quan ñieåm lòch söû, cuï theå vaø caên cöù vaøo nhöõng tieâu chí
vaên hoùa, daân cö, daân toäc vaø ñöôøng loái, chính saùch cuûa moät
quoác gia cuï theå. Ñoàng thôøi cuõng caàn phaûi phaûn aùnh trung thöïc,
thöïc traïng xaõ hoäi raát phöùc taïp, ña daïng vaø phaûi tính ñeán ñaëc
ñieåm ñaëc thuø cuûa moãi quoác gia, moãi daân toäc cuï theå trong ñieàu
kieän vaø hoaøn caûnh cuï theå.
Söï phaùt trieån cuûa Xaõ hoäi hoïc luoân gaén lieàn vôùi söï phaùt
trieån cuûa xaõ hoäi. Xaõ hoäi caøng phaùt trieån, caøng vaên minh thì
yeâu caàu hieåu bieát veà Xaõ hoäi hoïc caøng caàn thieát, vì noù luoân
trang bò nhöõng tri thöùc tieán boä cho söï phaùt trieån cuûa nhaân loaïi,
cuûa ñôøi soáng xaõ hoäi con ngöôøi cuøng vôùi moái quan heä cuûa noù.
Cuøng vôùi caùc ngaønh khoa hoïc khaùc, Xaõ hoäi hoïc ñaõ chæ ra
nhöõng con ñöôøng, nhöõng bieän phaùp, caùch thöùc hoaøn thieän,
phaùt trieån caùc maët cuûa ñôøi soáng xaõ hoäi cho phuø hôïp vôùi quy
luaät vaän ñoäng cuûa xaõ hoäi.
ÔÛ Vieät Nam, khoa hoïc xaõ hoäi coøn raát môùi meû nhöng noù
ñaõ coù nhöõng taùc duïng nhaát ñònh trong vieäc nhaän thöùc vaø öùng
duïng vaøo quaûn lyù xaõ hoäi, quaûn lyù ñaát nöôùc, trong söï nghieäp
coâng nghieäp hoùa vaø hieän ñaïi hoùa ñaát nöôùc treân taát caû caùc lónh
vöïc cuûa ñôøi soáng xaõ hoäi. Hôn luùc naøo heát, trong ñieàu kieän
hieän nay, muoán hoaøn thaønh söï nghieäp ñoù caàn phaûi phaùt huy
ñöôïc vai troø cuûa nhaân toá con ngöôøi, trong ñôøi soáng xaõ hoäi caàn
phaûi khoâng ngöøng hoaøn thieän caùc moái quan heä xaõ hoäi, Marx
ñaõ cho raèng: Söï phaùt trieån cuûa xaõ hoäi, theå hieän ra tröôùc heát laø
hieän thöïc caûi taïo thöïc tieãn cuûa con ngöôøi vaø hoaït ñoäng cuûa
quaàn chuùng nhaân daân lao ñoäng ñöôïc quy ñònh bôûi tieán trình
cuûa lòch söû.
Thöù hai, Xaõ hoäi hoïc ra ñôøi nhaèm ñaùp öùng nhu caàu hoaït
ñoäng thöïc tieãn. Thöïc tieãn cuoäc soáng cuûa xaõ hoäi laø heát söùc
phong phuù. Xaõ hoäi hoïc luoân gaén lieàn vôùi söï vaän haønh cuûa
moät xaõ hoäi cuï theå, luoân gaén lieàn vôùi quaù trình hoaït ñoäng thöïc
tieãn cuûa con ngöôøi treân taát caû caùc lónh vöïc cuûa ñôøi soáng xaõ
hoäi. Xaõ hoäi hoïc laø moät khoa hoïc xuaát phaùt töø thöïc tieãn vaø chæ
coù döïa vaøo thöïc tieãn thì noù môùi thöïc hieän ñöôïc caùc nhu caàu
khaùc.
Laø moät moân khoa hoïc veà xaõ hoäi, moân khoa hoïc nghieân
cöùu veà caùc quan heä xaõ hoäi, noù ra ñôøi do yeâu caàu cuûa baûn
thaân söï vaän ñoäng xaõ hoäi, ñaëc bieät laø trong nhöõng boái caûnh xaõ
hoäi coù nhieàu bieán ñoäng. Laø moân khoa hoïc nghieân cöùu veà con
ngöôøi, veà caùch öùng xöû vaø quan heä cuûa con ngöôøi trong caùc
nhoùm, caùc toå chöùc xaõ hoäi, söï ra ñôøi cuûa Xaõ hoäi hoïc nhaèm ñaùp
öùng ba nhu caàu caên baûn sau ñaây:
Thöù ba, Xaõ hoäi hoïc ra ñôøi nhaèm ñaùp öùng nhu caàu phaùt
trieån cuûa baûn thaân söï vaän ñoäng cuûa xaõ hoäi ngaøy caøng ña
daïng, phong phuù vaø heát söùc phöùc taïp nhaèm giaûi quyeát nhöõng
vaán ñeà do cuoäc soáng cuûa xaõ hoäi ñaët ra.
7
8
Söï phaùt trieån cuûa ñoâ thò ñaõ laøm ñaûo loän traät töï vaø thoùi
quen cuûa coäng ñoàng. Söï caùch bieät giöõa thaønh thò vaø noâng
thoân ñaõ laøm thay ñoåi moái quan heä ñaõ oån ñònh töø laâu maø con
ngöôøi ñaõ gaén boù vôùi coäng ñoàng. Söï thay ñoåi ñoù laøm cho con
ngöôøi baên khoaên veà töông lai, suy nghó veà söï oån ñònh cuûa traät
töï xaõ hoäi.
II. ÑIEÀU KIEÄN VAØ TIEÀN ÑEÀ RA ÑÔØI CUÛA XAÕ HOÄI
HOÏC
1. Ñieàu kieän kinh teá xaõ hoäi
Ñeå cho Xaõ hoäi hoïc ra ñôøi thì noù phaûi hoäi ñuû ba ñieàu
kieän vaø tieàn ñeà. Ñoù laø ñieàu kieän kinh teá - xaõ hoäi, laø ñieàu kieän
cô baûn nhaát, noù phaûn aùnh thöïc traïng kinh teá - xaõ hoäi trong
ñieàu kieän hoaøn caûnh lòch söû cuï theå – nhöõng dieãn bieán vaø bieán
ñoäng dieãn ra trong ñôøi soáng xaõ hoäi tö baûn chuû nghóa. Ñoù laø
cuoäc caùch maïng coâng nghieäp buøng noå töø nhöõng naêm giöõa theá
kyû XVIII ôû chaâu AÂu ñaõ thuùc ñaåy neàn saûn xuaát tö baûn chuû
nghóa phaùt trieån. Ñoù laø quaù trình coâng nghieäp hoùa hieän ñaïi,
ñaëc bieät laø cuoäc caùch maïng coâng nghieäp ôû nöôùc Anh töø giöõa
theá kyû XVIII ñeán ñaàu theá kyû XIX, ñaõ thuùc ñaåy söï phaùt trieån ñoâ
thò moät caùch nhanh choùng, töø ñoù ñaõ hình thaønh neân caùc trung
taâm coâng nghieäp, trung taâm thöông maïi vaø keùo theo söï hình
thaønh caùc taàng lôùp daân cö môùi, hình thaønh neân caùc nhoùm xaõ
hoäi, caùc coäng ñoàng xaõ hoäi khaùc nhau.
Caùc yeáu toá treân ñaõ ñaët ra cho caùc nhaø khoa hoïc caàn
phaûi nghieân cöùu ñeå giaûi quyeát nhöõng böùc xuùc aáy, ñeå tìm hieåu
xaõ hoäi vaø xem baûn chaát xaõ hoäi laø gì. Ñoù laø moät trong nhöõng
ñieàu kieän ñeå Xaõ hoäi hoïc ra ñôøi.
2. Ñieàu kieän chính trò
Cuoäc caùch maïng tö saûn noå ra ôû Haø Lan, vaø ñaëc bieät laø
ôû nöôùc Anh (1642 - 1648), baùo hieäu giôø caùo chung cuûa cheá
ñoä phong kieán chaâu AÂu ñaõ ñeán. Tieâu bieåu laø cuoäc Ñaïi caùch
maïng Tö saûn Phaùp (1789 - 1794), aûnh höôûng raát lôùn ñeán ñôøi
soáng xaõ hoäi - ñoøn quyeát ñònh tieâu dieät cheá ñoä phong kieán
chaâu AÂu. Ñoù laø moät cuoäc caùch maïng trieät ñeå, ñaäp tan cheá ñoä
quaân chuû chuyeân cheá cuûa xaõ hoäi phong kieán, laø hoài chuoâng
keát thuùc ñeâm tröôøng Trung coå ôû chaâu AÂu. Noù ñaõ ñöa ra caùc
vaán ñeà veà xaõ hoäi môùi meû: Töï do - Bình ñaúng - Baùc aùi... Noù
taïo ra baàu khoâng khí töï do cho nhoùm trí thöùc vaø laøm xuaát
hieän nhöõng tö töôûng tieán boä, hoï coù caùch nhìn khoa hoïc ñoái
vôùi xaõ hoäi - töï nhieân, hoï giaûi thích theá giôùi moät caùch khoa
hoïc, giaûi thích xaõ hoäi baèng nhöõng quy luaät cuûa chính noù. Ñaây
laø moät tieàn ñeà ra ñôøi cuûa xaõ hoäi hoïc nhaèm xem xeùt quaù khöù,
giaûi quyeát hieän taïi, döï baùo cho töông lai vaø moâ taû, xem xeùt
xaõ hoäi treân cô sôû khoa hoïc.
Cuoäc caùch maïng coâng nghieäp buøng noå, ñoâ thò ñöôïc hình
thaønh, taïo ra nhöõng söï chuyeån dòch daân cö heát söùc to lôùn,
maâu thuaãn giai caáp, maâu thuaãn daân toäc vaø nhöõng quan heä xaõ
hoäi heát söùc phöùc taïp. Ñoàng thôøi, do aûnh höôûng cuûa cuoäc caùch
maïng coâng nghieäp, chuû nghóa tö baûn phaùt trieån ôû moät trình
ñoä nhaát ñònh ñaõ daãn tôùi söï thay ñoåi chung veà cô caáu xaõ hoäi,
laøm tan vôõ xaõ hoäi noâng thoân truyeàn thoáng thôøi phong kieán,
laøm thay ñoåi caû loái soáng daãn tôùi söï phaân hoùa giaøu ngheøo vaø
söï baát bình ñaúng xaõ hoäi. Trong xaõ hoäi thì tình traïng ngheøo
naøn, quaãn baùch, cuøng cöïc cuûa taàng lôùp lao ñoäng, lao ñoäng bò
boùc loät vaø laïm duïng nhaát laø ñoái vôùi phuï nöõ vaø treû em. Caùc
khu nhaø oå chuoät cuûa daân ngheøo xuaát hieän, cuøng vôùi söï ñoài
baïi cuûa boä maùy quan lieâu.
Nhö vaäy, nhöõng bieán ñoåi chính trò - xaõ hoäi ñaõ laøm thay
ñoåi theá cheá chính trò, traät töï xaõ hoäi ôû chaâu Aâu, quyeàn löïc
chính trò ñaõ chuyeån sang tay giai caáp tö saûn, ñaõ goùp phaàn
9
10
4. YÙ nghóa cuûa söï ra ñôøi xaõ hoäi hoïc
cuûng coá vaø phaùt trieån chuû nghóa tö baûn. Trong boái caûnh ñoù,
caùc nhaø tö töôûng xaõ hoäi vaø caùc nhaø xaõ hoäi hoïc ñaõ ra söùc mieâu
taû, tìm hieåu caùc quaù trình, hieän töôïng xaõ hoäi ñeå giaûi thích
nhöõng bieán ñoäng ñang dieãn ra trong xaõ hoäi.
Söï ra ñôøi cuûa xaõ hoäi hoïc ñaõ coù moät vò trí vaø yù nghóa cöïc
kyø quan troïng ñoái vôùi ñôøi soáng xaõ hoäi. Xaõ hoäi hoïc cuøng vôùi
caùc ngaønh khoa hoïc khaùc trang bò cho chuùng ta nhöõng tri thöùc
khoa hoïc, nhöõng hieåu bieát ñeå nhaän thöùc caùc quy luaät khaùch
quan cuûa thöïc tieãn xaõ hoäi, qua ñoù nhaän bieát söï vaän ñoäng cuûa
heä thoáng caùc moái quan heä xaõ hoäi cuûa caùc nhoùm vaø coäng ñoàng
xaõ hoäi. Ñoàng thôøi xaõ hoäi hoïc trang bò nhöõng tri thöùc nhaèm
hieåu bieát veà con ñöôøng vaø caùc bieän phaùp ñeå ñaït ñöôïc muïc
ñích caûi taïo theá giôùi, caûi taïo hieän thöïc phuïc vuï con ngöôøi,
ñaëc bieät nhöõng noäi dung tri thöùc cuûa Xaõ hoäi hoïc giuùp cho moãi
caù nhaân nhaän thöùc vaø traùnh ñöôïc boán ñieàu:
3. Tieàn ñeà khoa hoïc - trí thöùc
Cuøng vôùi nhöõng bieán ñoäng dieãn ra trong ñôøi soâng kinh
teá - chính trò - xaõ hoäi, ñoù laø söï phaùt trieån tri thöùc cuûa nhaân
loaïi thôøi coå nhö toaùn hoïc cuûa Pithagore, hình hoïc cuûa Ocloid,
vaät lyù cuûa Arsimes ñaõ ñöôïc khoâi phuïc laïi sau ñeâm tröôøng
Trung coå. Veà khoa hoïc xaõ hoäi cuõng nhö nhöõng tö töôûng cuûa
Aristote, Platon, Decarte, ñaõ ñöôïc caùc nhaø tö töôûng keá thöøa
vaø phaùt huy. Do söï phaùt trieån cuûa trí thöùc nhaân loaïi daãn tôùi
söï phaân hoùa caùc ngaønh khoa hoïc khaùc nhau. Trong ñoù coù
ngaønh xaõ hoäi hoïc. Noù laø moät nhu caàu, moät tieàn ñeà ñeå xaõ hoäi
hoïc ra ñôøi.
Chôù noùi ñieàu traùi leã
Chôù nghe ñieàu traùi leã
Chôù xem ñieàu traùi leã
Chôù laøm ñieàu traùi leã
Toùm laïi, cuoäc caùch maïng coâng nghieäp buøng noå vaøo
giöõa theá kyû XVIII ñaõ taïo neân moät söï ñaûo loän gheâ gôùm trong
xaõ hoäi. Söï phaùt trieån cuûa kinh teá ñaõ taïo ñieàu kieän cho chuû
nghóa tö baûn phaùt trieån. Söï phaùt trieån cuûa kinh teá ñaõ taïo neân
caùc ñoâ thò lôùn, taïo neân söï chuyeån dòch daân cö khoång loà cuøng
vôùi maâu thuaãn giai caáp, maâu thuaãn daân toäc caêng thaúng. Caùc
quan heä xaõ hoäi ngaøy caøng phöùc taïp, ña daïng, xaõ hoäi bieán ñoäng,
khuûng hoaûng veà kinh teá, chính trò, xaõ hoäi luoân dieãn ra. Ñeå quaûn
lyù moät xaõ hoäi nhö vaäy ñoøi hoûi phaûi coù moät ngaønh khoa hoïc ñoùng
vai troø nhö moät baùc só khaùm beänh cho cô theå soáng xaõ hoäi vaø tieán
tôùi giaûi phaãu caùc maët, caùc lónh vöïc... Xaõ hoäi hoïc ra ñôøi ñaùp öùng
nhöõng nhu caàu böùc xuùc ñoù.
III. NHÖÕNG NHAØ XAÕ HOÄI HOÏC TIEÀN BOÁI
1. Xaõ hoäi hoïc cuûa Auguste Comte (1798–1857)
OÂng laø nhaø lyù thuyeát xaõ hoäi, nhaø thöïc chöùng luaän ngöôøi
Phaùp, ngöôøi ñaàu tieân ñöa ra thuaät ngöõ Xaõ hoäi hoïc. OÂng hoïc ôû
tröôøng töø naêm 1807 vaø ñaõ ñaäu caùc kyø thi Toaùn hoïc vaø caùc
moân Xaõ hoäi nhaân vaên moät caùch xuaát saéc. OÂng ñaõ coù thôøi gian
laø thö kyù cho Saint-Simon, chuû nghóa xaõ hoäi khoâng töôûng
Phaùp, töø 1817 ñeán 1824. OÂng ñaõ chòu söï aûnh höôûng cuûa Trieát
hoïc AÙnh saùng (Phuïc höng) vaø cuõng laø ngöôøi chöùng kieán
nhöõng bieán ñoäng chính trò xaõ hoäi, caùc cuoäc caùch maïng coâng
nghieäp vaø nhöõng cuoäc xung ñoät giöõa khoa hoïc vaø toân giaùo ôû
Phaùp. Caùc taùc phaåm chính: Trieát hoïc thöïc chöùng, xuaát baûn
11
12
Tónh hoïc xaõ hoäi nghieân cöùu veà traät töï xaõ hoäi, cô caáu
xaõ hoäi, caùc thaønh phaàn vaø moái lieân heä cuûa chuùng: ñôn vò cô
baûn nhaát, sô ñaúng nhaát cuûa xaõ hoäi chính laø gia ñình vaø oâng
ñöa ra caùch giaûi quyeát nhaán maïnh tôùi vai troø cuûa Nhaø nöôùc,
yeáu toá vaên hoùa, tinh thaàn xaõ hoäi.
1830 - 1842 (nhieàu taäp) vaø Heä thoáng Chính trò hoïc thöïc
chöùng, xuaát baûn 1851 - 1854.
Phöông phaùp luaän cô baûn cuûa A.Comte laø coi Xaõ hoäi
hoïc laø khoa hoïc veà caùc quy luaät toå chöùc xaõ hoäi. Xaõ hoäi hoïc
phaûi höôùng tôùi söï tìm ra nhöõng quy luaät khaùi quaùt phaûn aùnh
moái quan heä caên baûn nhaát cuûa caùc söï vaät, caùc hieän töôïng
trong xaõ hoäi. Xaõ hoäi hoïc phaûi coù nhieäm vuï goùp phaàn toå chöùc
laïi xaõ hoäi vaø laäp laïi traät töï xaõ hoäi döïa vaøo caùc quy luaät toå
chöùc vaø bieán ñoåi xaõ hoäi baèng phöông phaùp luaän cuûa chuû
nghóa thöïc chöùng.
Ñoäng hoïc xaõ hoäi laø nghieân cöùu caùc quy luaät bieán
ñoåi xaõ hoäi trong caùc heä thoáng xaõ hoäi theo thôøi gian. OÂng
ñöa ra quy luaät ba giai ñoaïn ñeå giaûi thích söï phaùt trieån cuûa
heä thoáng cô caáu xaõ hoäi:
Thaàn hoïc;
Sieâu hình;
Thöïc chöùng.
Tö töôûng chuû yeáu trong xaõ hoäi hoïc cuûa Auguste Comte
laø söï ñoaïn tuyeät vôùi tö duy töï bieän thuaàn tuùy vaø noù ñaõ hình
thaønh neân nhöõng tri thöùc thöïc chöùng ñeå xem xeùt, nhìn nhaän
nhöõng vaán ñeà xaõ hoäi lieân quan ñeán con ngöôøi. OÂng luoân nhaán
maïnh ñeán vò trí vai troø cuûa toå chöùc xaõ hoäi vaø laäp laïi traät töï xaõ
hoäi theo ñuùng khuoân maãu haønh vi.
OÂng cho raèng moãi giai ñoaïn tröôùc laø ñieàu kieän phaùt trieån
cuûa moãi giai ñoaïn sau. ÔÛ giai ñoaïn thöïc chöùng, nhôø naém vöõng
vaø giaûi thích coù khoa hoïc söï vaän haønh cuûa xaõ hoäi maø con
ngöôøi kieåm soaùt, quaûn lyù baèng caùch tuaân thuû vaø vaän duïng
ñöôïc caùc quy luaät cuûa Tónh vaø Ñoäng hoïc xaõ hoäi vaø caùc nhaø trí
thöùc coù khaû naêng ñoùng vai troø thuû lónh, laõnh ñaïo vaø quaûn lyù xaõ
hoäi. Xaõ hoäi hoïc coù nhieäm vuï ñaùp öùng nhu caàu nhaän thöùc, nhu
caàu giaûi thích nhöõng bieán ñoåi xaõ hoäi, goùp phaàn laäp laïi traät töï
oån ñònh xaõ hoäi.
Theo oâng, Xaõ hoäi hoïc cuõng gioáng nhö Khoa hoïc töï
nhieân, nhö Vaät lyù, Sinh hoïc trong vieäc vaän duïng caùc phöông
phaùp luaän nghieân cöùu ñeå tìm ra baûn chaát cuûa xaõ hoäi, oâng goïi
Xaõ hoäi hoïc laø Vaät lyù Xaõ hoäi. OÂng phaân loaïi caùc phöông phaùp
Xaõ hoäi hoïc thaønh boán nhoùm:
Quan saùt;
2. Xaõ hoäi hoïc cuûa Karl Marx (1818 - 1883)
Thöïc nghieäm;
So saùnh;
Laø nhaø trieát hoïc, nhaø lyù luaän cuûa phong traøo Coäng saûn
vaø coâng nhaân theá giôùi vaø laø nhaø saùng laäp chuû nghóa coäng saûn
khoa hoïc, laø nhaân vaät ñoùng vai troø quan troïng trong lòch söû
phaùt trieån cuûa Xaõ hoäi hoïc, Marx khoâng ñeå laïi moät lyù thuyeát
hoaøn chænh veà Xaõ hoäi hoïc nhöng toaøn boä di saûn ñoà soä cuûa
Marx ñaõ aûnh höôûng raát lôùn ñeán Xaõ hoäi hoïc, ñaëc bieät laø hoïc
thuyeát veà hình thaùi kinh teá - xaõ hoäi.
Phaân tích lòch söû.
Vaät lyù Xaõ hoäi hoïc cuûa oâng ñöôïc hôïp thaønh töø hai boä
phaän chính: Tónh hoïc xaõ hoäi vaø Ñoäng hoïc xaõ hoäi (cô theå xaõ
hoäi).
13
14
Marx ñaõ chöùng kieán moät traät töï xaõ hoäi tö baûn vôùi moät
thieåu soá ngöôøi laø giai caáp tö saûn boùc loät, aùp böùc, thoáng trò ña
soá ngöôøi khaùc laø giai caáp coâng nhaân. Töø ñoù, Marx ñaõ coù heä
thoáng quan ñieåm phaûn aùnh saâu saéc nhöõng bieán ñoåi cuûa theá
kyû 19 vôùi caùc cuoäc caùch maïng chính trò, coâng nghieäp hoùa tö
baûn chuû nghóa.
Hình thaùi kinh teá - xaõ hoäi Coäng saûn nguyeân thuûy;
Hình thaùi kinh teá - xaõ hoäi Chieám höõu noâ leä;
Hình thaùi kinh teá - xaõ hoäi Phong kieán;
Hình thaùi kinh teá - xaõ hoäi Tö baûn chuû nghóa;
Hình thaùi kinh teá - xaõ hoäi Coäng saûn chuû nghóa.
Marx ñaõ phaân tích söï vaän ñoäng xaõ hoäi, ñaõ chæ ra quy
luaät phaùt trieån lòch söû cuûa xaõ hoäi. Marx cho cô sôû cuûa söï
phaân hoùa xaõ hoäi thaønh caùc giai caáp laø caùc moái quan heä xaõ
hoäi, ôû ñoù haøm chöùa nhöõng xung ñoät ñoái khaùng. Maâu thuaãn
giai caáp, ñaáu tranh giai caáp laø ñoäng löïc cuûa lòch söû, cuûa söï
phaùt trieån xaõ hoäi.
Quy luaät phaùt trieån lòch söû xaõ hoäi ñöôïc laøm saùng toû qua
heä thoáng caùc khaùi nieäm, phaïm truø cuûa chuû nghóa duy vaät lòch
söû nhö: Tö lieäu saûn xuaát, Quan heä xaõ hoäi, Löïc löôïng saûn
xuaát, Phöông thöùc saûn xuaát, Hình thaùi kinh teá - xaõ hoäi... Ñaëc
bieät laø quan nieäm veà baûn chaát cuûa xaõ hoäi vaø con ngöôøi ñöôïc
baét nguoàn tö trong quaù trình saûn xuaát, trong caùc hoaït ñoäng
saûn xuaát ra cuûa caûi vaät chaát ñeå phaùt huy naêng löïc cuûa con
ngöôøi trong xaõ hoäi.
Cuoäc ñôøi cuûa Marx laø quaù trình keát hôïp giöõa nghieân
cöùu khoa hoïc vaø hoaït ñoäng thöïc tieãn. Vôùi hai phaùt kieán vó ñaïi
cuûa Marx vaø Engels laø lyù luaän veà giaù trò thaëng dö vaø chuû
nghóa duy vaät lòch söû, Marx ñaõ chuyeån töø chuû nghóa duy taâm
sang chuû nghóa duy vaät, töø ngöôøi daân chuû sang ngöôøi coäng
saûn. Lyù luaän chuû nghóa duy vaät lòch söû laø lyù luaän vaø phöông
phaùp luaän cuûa Xaõ hoäi hoïc maùc-xít.
Ngoaøi ra, Marx coøn ñeà caäp ñeán moät loaït vaán ñeà xaõ hoäi
nhö khaùi nieäm tha hoùa, moái quan heä giöõa ñôøi soáng kinh teá
vôùi caùc ñònh cheá xaõ hoäi khaùc, quan heä giöõa cô sôû haï taàng vaø
kieán truùc thöôïng taàng, phaân hoùa xaõ hoäi, hoân nhaân gia ñình,
ñoâ thò, noâng thoân qua moät loaït taùc phaåm, tieâu bieåu laø:
Nghieân cöùu Xaõ hoäi hoïc caàn phaân tích con ngöôøi saûn
xuaát ra caùc phöông tieän ñeå sinh toàn nhö theá naøo? Nhöõng ñieàu
kieän naøo caûn trôû nhöõng naêng löïc cuûa con ngöôøi trong xaõ hoäi?
Marx cho raèng sôû höõu tö nhaân veà tö lieäu saûn xuaát seõ daãn ñeán
söï baát bình ñaúng vaø phaân taàng xaõ hoäi. Do vaäy, caàn phaûi xoùa
boû cheá ñoä sôû höõu tö nhaân vaø thay vaøo ñoù laø cheá ñoä sôû höõu xaõ
hoäi (toaøn daân vaø taäp theå) ñeå xaây döïng xaõ hoäi coâng baèng, vaên
minh.
Heä tö töôûng Ñöùc, 1845;
Söï khoán cuøng cuûa Trieát hoïc, 1847;
Tuyeân ngoân cuûa Ñaûng Coäng saûn, 1848;
Tö baûn luaän, 1867, 1885, 1894.
3. Xaõ hoäi hoïc cuûa Herbert Spencer (1820 - 1903)
OÂng laø nhaø Xaõ hoäi hoïc ngöôøi Anh soáng trong tình hình
chính trò - xaõ hoäi Anh theá kyû 19 khoâng coù nhieàu bieán ñoäng
gay gaét nhö ôû Phaùp. OÂng ñaõ phaùt trieån “Lyù thuyeát Xaõ hoäi”
vaøo naêm 1876. Do aûnh höôûng thuyeát tieán hoùa Darwin (1809 -
Veà quy luaät phaùt trieån cuûa lòch söû, Marx ñaõ chæ raèng
lòch söû xaõ hoäi loaøi ngöôøi traûi qua naêm hình thaùi kinh teá - xaõ
hoäi:
15
16
söï bieán chuyeån xaõ hoäi, oâng cho raèng tieán hoùa laø moät quaù
trình töï nhieân vaø söï tieán hoùa khoâng laøm caûn trôû böôùc tieán cuûa
nhaân loaïi.
1882), oâng ñöa ra quan ñieåm tieán hoùa xaõ hoäi. OÂng giaûi thích:
chæ coù caùc caù nhaân naøo, heä thoáng xaõ hoäi naøo coù khaû naêng
thích nghi nhaát vôùi moâi tröôøng xung quanh thì môùi coù theå toàn
taïi ñöôïc trong cuoäc ñaáu tranh sinh toàn.
4. Xaõ hoäi hoïc cuûa Emile Durkheim (1858 - 1917)
Spencer coi xaõ hoäi nhö laø moät cô theå soáng, cuõng nhö
moïi hieän töôïng töï nhieân, xaõ hoäi vaän ñoäng vaø phaùt trieån theo
quy luaät. OÂng cho raèng nguyeân lyù cô baûn nhaát cuûa Xaõ hoäi
hoïc laø nguyeân lyù tieán hoùa. Caùc xaõ hoäi loaøi ngöôøi phaùt trieån
tuaân theo nhöõng quy luaät tieán hoùa töø xaõ hoäi coù cô caáu nhoû,
ñôn giaûn, chuyeân moân hoùa thaáp, khoâng oån ñònh, deã phaân raõ
ñeán xaõ hoäi coù cô caáu lôùn, phöùc taïp, chuyeân moân hoùa cao, coù
söï lieân keát beàn vöõng vaø oån ñònh.
OÂng laø nhaø Xaõ hoäi hoïc noåi tieáng ngöôøi Phaùp, laø nhaø
khoa hoïc chuyeân ngaønh ñaàu tieân trong lòch söû Xaõ hoäi hoïc,
ngöôøi ñaët neàn taûng xaây döïng chuû nghóa chöùc naêng vaø chuû
nghóa cô caáu vaø laø nhaø Xaõ hoäi hoïc caû töø cô sôû khoa hoïc laãn
chính trò. OÂng laø ngöôøi coù coâng ñaàu tieân ñöa khoa hoïc xaõ hoäi
hoïc vaøo nghieân cöùu giaûng daïy trong caùc tröôøng Ñaïi hoïc ôû
Phaùp. Trong thôøi kyø laøm vieäc ôû Bordeaux, oâng ñaõ cho ra ñôøi
ba taùc phaåm quan troïng:
OÂng cho raèng caùc hieän töôïng, quaù trình xaõ hoäi luoân gaén
lieàn vôùi caùc caù nhaân vôùi taát caû caùc ñaëc ñieåm veà ñoäng cô, nhu
caàu, tình caûm, trí tueä vaø haønh ñoäng phöùc taïp, ña daïng.
Söï phaân coâng lao ñoäng xaõ hoäi,
Caùc quy taéc cuûa phöông phaùp Xaõ hoäi hoïc,
Töï töû.
Nguyeân lyù cô baûn cuûa Xaõ hoäi hoïc laø nguyeân lyù tieán hoùa
xaõ hoäi. Söï tieán hoùa xaõ hoäi taát yeáu seõ ñöa ra xaõ hoäi tieán leân töø
xaõ hoäi thuaàn nhaát, ñôn giaûn ñeán xaõ hoäi phöùc taïp, ña daïng, töø
traïng thaùi baát oån ñònh, khoâng hoaøn haûo ñeán traïng thaùi caân
baèng, hoaøn haûo.
Durkheim quan nieäm veà Xaõ hoäi hoïc:
Laø khoa hoïc nghieân cöùu söï kieän xaõ hoäi, xaõ hoäi hoïc, söû
duïng phöông phaùp thöïc chöùng (quan saùt) ñeå nghieân cöùu, giaûi
thích nguyeân nhaân vaø caùc chöùc naêng cuûa söï kieän xaõ hoäi, chòu
aûnh höôûng nhieàu veà lyù luaän cuûa caùc nhaø tö töôûng chaâu Aâu
nhö Staint-Simon, A.Comte, H.Spencer... OÂng chuû tröông Xaõ
hoäi hoïc phaûi trôû thaønh khoa hoïc veà caùc quy luaät toå chöùc xaõ
hoäi. OÂng quan nieäm xaõ hoäi bieán ñoåi töø xaõ hoäi ñôn giaûn (cô
hoïc) ñeán xaõ hoäi phöùc taïp (höõu cô). Xaõ hoäi hoïc cuûa oâng xoay
quanh moái quan heä giöõa con ngöôøi vaø xaõ hoäi.
OÂng phaân chia xaõ hoäi thaønh hai loaïi:
Xaõ hoäi quaân söï vôùi ñaëc tröng laø cô cheá toå chöùc, ñieàu
chænh mang tính taäp trung, ñoäc ñoaùn ñeå phuïc vuï muïc tieâu
quoác phoøng vaø chieán tranh;
Xaõ hoäi coâng nghieäp vôùi ñaëc tröng laø cô cheá toå chöùc
ít taäp trung vaø ít ñoäc ñoaùn nhaèm phuïc vuï muïc tieâu saûn xuaát
haøng hoùa vaø dòch vuï.
Muoán Xaõ hoäi hoïc trôû thaønh khoa hoïc thì caàn phaûi xaùc
ñònh ñoái töôïng nghieân cöùu moät caùch khoa hoïc. Phaûi coi xaõ
hoäi, cô caáu xaõ hoäi, thieát cheá xaõ hoäi, ñaïo ñöùc, truyeàn thoáng,
Toùm laïi, Spencer ñaõ ñeå laïi nhieàu yù töôûng quan troïng
ñöôïc tieáp tuïc phaùt trieån trong caùc tröôøng phaùi, lyù thuyeát Xaõ
hoäi hoïc hieän ñaïi. OÂng duøng lyù thuyeát tieán hoùa ñeå giaûi thích
17
18
phong tuïc, taäp quaùn, yù thöùc taäp theå... laø caùc söï kieän xaõ hoäi,
caùc söï vaät, caùc baèng chöùng coù theå quan saùt ñöôïc.
– Khaùi nieäm ñoaøn keát xaõ hoäi: Khaùi nieäm naøy gaàn gioáng
khaùi nieäm hoäi nhaäp xaõ hoäi hieän nay ñang söû duïng. Duøng khaùi
nieäm naøy chæ moái quan heä giöõa caù nhaân - xaõ hoäi, giöõa caù
nhaân - caù nhaân, giöõa caù nhaân - nhoùm xaõ hoäi. Neáu khoâng coù
ñoaøn keát xaõ hoäi thì caù nhaân rieâng leû, bieät laäp, khoâng taïo
thaønh xaõ hoäi vôùi tö caùch laø moät chænh theå (trong taùc phaåm
“Phaân coâng lao ñoäng xaõ hoäi”, oâng cho raèng, ñoaøn keát laø
phöông thöùc cuûa nhöõng moái quan heä, laø moät kieåu quan heä,
moät hình thöùc cuûa khaû naêng xaõ hoäi. OÂng phaân bieät roõ hai
hình thöùc ñoaøn keát: ñoaøn keát maùy moùc vaø ñoaøn keát coù toå
chöùc, trong ñoù ñoaøn keát maùy moùc seõ daàn bò thay theá bôûi ñoaøn
keát coù toå chöùc).
Trong vieäc xaùc ñònh ñoái töôïng nghieân cöùu cuûa xaõ hoäi
hoïc laø söï kieän xaõ hoäi, oâng ñaõ ñeà ra caùc qui taéc cuûa phöông
phaùp xaõ hoäi hoïc, ñaëc bieät laø phöông phaùp luaän caáu truùc - chöùc
naêng ñeå töø ñoù phaùt hieän ra nguyeân nhaân, chöùc naêng heä quaû
cuûa caùc söï kieän xaõ hoäi ñoái vôùi söï vaän ñoäng oån ñònh traät töï cuûa
heä thoáng xaõ hoäi.
Phöông phaùp nghieân cöùu Xaõ hoäi hoïc cuûa Durkheim:
– Söï kieän xaõ hoäi ñöôïc hieåu theo hai nghóa: thöù nhaát,
caùc söï kieän xaõ hoäi vaät chaát nhö nhoùm, daân cö vaø toå chöùc xaõ
hoäi; thöù hai, caùc söï kieän xaõ hoäi phi vaät chaát nhö heä thoáng
chính trò, chuaån möïc, phong tuïc taäp quaùn xaõ hoäi;
– Ñoaøn keát cô hoïc laø kieåu ñoaøn keát xaõ hoäi döïa treân söï
thuaàn nhaát ñôn ñieäu cuûa caùc giaù trò, nieàm tin, caù nhaân gaén boù
vôùi nhau vì coù söï kieåm soaùt cuûa xaõ hoäi vaø vì loøng trung thaønh
cuûa caù nhaân ñoái vôùi truyeàn thoáng, taäp tuïc vaø quan heä gia
ñình...
– Theo Durkheim, söï kieän xaõ hoäi coù ba ñaëc tröng cô
baûn:
Söï kieän xaõ hoäi laø nhöõng gì beân ngoaøi caù nhaân, caùc
caù nhaân khoâng chæ sinh ra trong moâi tröôøng ñaõ coù saün caùc söï
kieän nhö caùc thieát keá, chuaån möïc, giaù trò, nieàm tin, cô caáu xaõ
hoäi..., hoï coøn ñöôïc hoïc taäp, chia seû vaø tuaân thuû caùc chuaån
möïc xaõ hoäi;
– Ñoaøn keát höõu cô laø kieåu ñoaøn keát xaõ hoäi döïa treân söï
phong phuù, ña daïng cuûa caùc moái lieân heä, töông taùc giöõa caùc
caù nhaân vôùi caùc boä phaän caáu thaønh xaõ hoäi.
Toùm laïi, Xaõ hoäi hoïc cuûa Durkheim nghieân cöùu caùc söï
kieän xaõ hoäi. OÂng ñaõ xaây döïng ñöôïc cô sôû lyù thuyeát Xaõ hoäi
hoïc. OÂng cho raèng xaõ hoäi tieán boä ñöôïc laø do coù söï goùp phaàn
chung cuûa nieàm tin, giaù trò cuûa moãi thaønh vieân. OÂng quan
nieäm caùc chuaån möïc xaõ hoäi, quy taéc xaõ hoäi luoân coù taùc duïng
ñieàu tieát haønh vi vaø thaùi ñoä cuûa caù nhaân thoâng qua nhöõng giaù
trò maø caù nhaân ñaõ noäi taâm hoùa. Taùc phaåm Töï töû khoâng chæ
thuaàn tuùy mang tính caù nhaân maø noù coøn mang caû yeáu toá xaõ
hoäi nöõa.
Caùc söï kieän xaõ hoäi bao giôø cuõng laø chung ñoái vôùi
nhieàu caù nhaân, noù ñöôïc toaøn coäng ñoàng xaõ hoäi chia seû, chaáp
nhaän;
Caùc söï kieän xaõ hoäi bao giôø cuõng coù söùc maïnh kieåm
soaùt, haïn cheá, cöôõng cheá haønh ñoäng vaø haønh vi cuûa caùc caù
nhaân.
Caùc khaùi nieäm cô baûn trong Xaõ hoäi hoïc Durkheim:
19
20
5. Xaõ hoäi hoïc cuûa Max Weber (1864 - 1920)
Khoâng phaûi haønh ñoäng naøo cuõng coù tính xaõ hoäi. Ví duï:
Haønh ñoäng chæ nhaèm ñeán caùc söï vaät maø khoâng tính ñeán haønh
vi cuûa ngöôøi khaùc thì khoâng ñöôïc goïi laø haønh ñoäng xaõ hoäi;
haønh ñoäng cuûa caùc caù nhaân trong moät ñaùm ñoâng cuõng khoâng
coi laø haønh ñoäng xaõ hoäi, nhö trôøi ñoå möa treân ñöôøng phoá thì
nhieàu ngöôøi che duø, maëc aùo möa... thì khoâng phaûi haønh ñoäng
xaõ hoäi; hai ngöôøi ñi xe queät nhau; haønh ñoäng baét chöôùc thuaàn
tuùy hay laøm theo ngöôøi khaùc ñeàu khoâng phaûi laø haønh ñoäng
xaõ hoäi. Nhöng söï baét chöôùc ñoù laø moát, laø maãu möïc, neáu
khoâng seõ bò ngöôøi khaùc cheâ cöôøi thì haønh ñoäng baét chöôùc ñoù
laø haønh ñoäng xaõ hoäi, vì vaäy raát khoù xaùc ñònh ñöôïc bieân giôùi
giöõa haønh ñoäng xaõ hoäi vaø haønh ñoäng khoâng xaõ hoäi...
OÂng laø nhaø Xaõ hoäi hoïc ngöôøi Ñöùc, ñaõ coù nhöõng ñoùng
goùp raát lôùn veà maët phöông phaùp luaän ñoái vôùi Xaõ hoäi hoïc hieän
ñaïi trong boái caûnh lòch söû xaõ hoäi vaø trieát hoïc Ñöùc cuoái theá kyû
19 vôùi nhöõng cuoäc tranh luaän veà baûn chaát phöông phaùp khoa
hoïc xaõ hoäi - khoa hoïc töï nhieân (KHXH - KHTN):
OÂng quan nieäm, veà phöông phaùp luaän cuûa xaõ hoäi
hoïc thì ñoái töôïng nghieân cöùu cuûa khoa hoïc töï nhieân laø caùc söï
kieän vaät lyù cuûa giôùi töï nhieân, coøn ñoái töôïng nghieân cöùu cuûa
khoa hoïc xaõ hoäi laø hoaït ñoäng xaõ hoäi cuûa con ngöôøi.
Tri thöùc khoa hoïc töï nhieân laø söï hieåu bieát veà giôùi töï
nhieân coù theå giaûi thích noù baèng caùc quy luaät khaùch quan,
chính xaùc, coøn tri thöùc khoa hoïc xaõ hoäi laø söï hieåu bieát veà xaõ
hoäi do con ngöôøi taïo ra.
Coù boán loaïi haønh ñoäng xaõ hoäi:
+ Haønh ñoäng duy lyù – coâng cuï laø haønh doäng ñöôïc thöïc
hieän vôùi söï caân nhaéc, tính toaùn, löïa choïn coâng cuï, phöông
tieän, muïc ñích sao cho coù hieäu quaû nhaát: haønh ñoäng kinh teá.
Khoa hoïc töï nhieân chæ caàn quan saùt caùc söï kieän cuûa
töï nhieân vaø töôøng thuaät laïi keát quaû quan saùt laø ñu; coøn khoa
hoïc xaõ hoäi, ngoaøi phaïm vi quan saùt thì coøn phaûi giaûi thích, lyù
giaûi ñoäng cô, quan nieäm vaø thaùi ñoä cuûa caùc caù nhaân. Ñaëc
bieät, giaûi thích xem nhöõng chuaån möïc vaên hoùa, heä giaù trò vaø
nhöõng hieåu bieát cuûa caù nhaân aûnh höôûng nhö theá naøo ñeán
haønh ñoäng cuûa hoï.
+ Haønh ñoäng duy lyù – giaù trò laø haønh ñoäng ñöôïc thöïc
hieän vì baûn thaân haønh ñoäng. Loaïi haønh ñoäng naøy coù theå
nhaèm vaøo nhöõng muïc ñích phi lyù nhöng laïi thöïc hieän baèng
nhöõng coâng cuï, phöông tieän duy lyù: haønh vi tín ngöôõng.
+ Haønh ñoäng duy lyù – truyeàn thoáng laø haønh ñoäng tuaân
thuû nhöõng thoùi quen, nghi leã, phong tuïc, taäp quaùn ñöôïc
truyeàn töø ñôøi naøy sang ñôøi khaùc: “haønh ñoäng theo ngöôøi
xöa”, “caùc cuï daïy”, “coå nhaân noùi”...
OÂng cho raèng, Xaõ hoäi hoïc laø khoa hoïc coá gaéng giaûi
thích haønh ñoäng xaõ hoäi vaø tieán ñeán giaûi thích nhaân quaû veà
ñöôøng loái vaø hieäu quaû haønh ñoäng xaõ hoäi.
Haønh ñoäng xaõ hoäi laø ñoái töôïng nghieân cöùu cuûa Xaõ hoäi
hoïc. Ñoù laø haønh ñoäng ñöôïc chuû theå gaén cho noù moät yù nghóa chuû
quan naøo ñoù, laø haønh ñoäng coù tính ñeán haønh vi cuûa ngöôøi khaùc,
ñöôïc ñònh höôùng tôùi ngöôøi khaùc, trong ñöôøng loái trong quaù trình
cuûa noù.
+ Haønh ñoäng duy caûm (xuùc caûm) laø haønh ñoäng do xuùc
caûm hoaëc tình caûm boäc phaùt gaây ra maø khoâng coù söï caân
nhaéc, xem xeùt, phaân tích: nhö haønh ñoäng ñaùm ñoâng quaù
khích...
Toùm laïi, coâng lao quan troïng cuûa M.Weber ñoái vôùi Xaõ
hoäi hoïc hieän ñaïi laø vieäc ñöa ra nhöõng quan nieäm vaø caùch giaûi
21
22
quyeát ñoäc ñaùo nhöõng vaán ñeà lyù luaän vaø phöông phaùp nghieân
cöùu khoa hoïc Xaõ hoäi hoïc. Xaõ hoäi hoïc coù nhieäm vuï traû lôøi
nhöõng caâu hoûi veà ñoäng cô, yù nghóa cuûa haønh ñoäng xaõ hoäi.
Xem xeùt ñoäng cô naøo thuùc ñaåy, chi phoái, daãn daét caù nhaân,
nhoùm xaõ hoäi phaûi haønh ñoäng vaø nhöõng haønh ñoäng ñoù coù yù
nghóa nhö theá naøo vôùi caùc thaønh vieân trong xaõ hoäi. Xaõ hoäi
hoïc ñeå giaûi thích nguyeân nhaân, ñieàu kieän vaø heä quaû cuûa haønh
ñoäng xaõ hoäi. Ngoaøi ra, lyù thuyeát Xaõ hoäi hoïc cuûa oâng coøn
nghieân cöùu nhöõng vaán ñeà veà caùc haønh ñoäng xaõ hoäi vaø phaân
taàng xaõ hoäi, veà xaõ hoäi tö baûn noùi chung ñeàu ñeà caäp ñeán hai
yeáu toá kinh teá vaø yeáu toá phi kinh teá trong quaù trình hình
thaønh vaø bieán ñoåi cô caáu xaõ hoäi.
chính xaùc, thöïc tieãn soáng ñoäng khoâng theå choái caõi ñeå xaây
döïng vaø phaùt trieån moät xaõ hoäi môùi – xaõ hoäi chuû nghóa.
ÔÛ nhöõng naêm ñaàu theá kyû thöù XX, Lenin ñaõ nghieân cöùu
raát nhieàu nhöõng vaán ñeà veà Xaõ hoäi hoïc. Moät laàn nöõa Ngöôøi
ñaõ nhaán maïnh raèng ñeå nghieân cöùu xaõ hoäi hoïc mang tính thöïc
söï khoa hoïc phaûi xuaát phaùt töø nhöõng söï kieän thaät chính xaùc.
Phaûi xeùt ñeán caùc söï thaät rieâng bieät, nhöõng söï thaät coù lieân
quan ñeán nhöõng vaán ñeà ñang xeùt, nhöõng söï thaät ñaõ ñöôïc löïa
choïn.
Trong khi phaùt trieån vaø tieáp tuïc hoaøn thieän khoa hoïc xaõ
hoäi hoïc Marxism-Leninism, caùc nhaø kinh ñieån cuûa chuû nghóa
Marx-Leânin luoân söû duïng phöông phaùp laøm vieäc theå hieän söï
thoáng nhaát giöõa lyù luaän vaø kinh nghieäm. Ñoù laø moät ñoøi hoûi
quan troïng trong caùc hoaït ñoäng cuûa caùc nhaø xaõ hoäi hoïc nhaèm
phuïc vuï söï nghieäp xaây döïng chuû nghóa xaõ hoäi.
IV. KHAÙI QUAÙT XAÕ HOÄI HOÏC MARX - LENIN
Marx vaø Engels laø nhöõng nhaø saùng laäp ra Xaõ hoäi hoïc
khoa hoïc. Caùc oâng ñaõ phaân tích khaù saâu saéc vaø toaøn dieän xaõ
hoäi tö baûn chuû nghóa, phaân tích moät caùch saâu saéc nhöõng maâu
thuaãn trong xaõ hoäi tö baûn, ñaõ chöùng minh quan ñieåm duy vaät
veà lòch söû vaø xaõ hoäi. Marx vaø Engels ñaõ phaùt hieän ra nhöõng
quy luaät phaùt trieån cuûa chuû nghóa tö baûn, phaùt hieän ra tính
quy luaät taát yeáu cuûa böôùc quaù ñoä töø chuû nghóa tö baûn sang
chuû nghóa xaõ hoäi. Di saûn ñoà soä cuûa Marx vaø Engels ñaõ ñöôïc
quaùn trieät vaø phaùt trieån thoâng qua caùc taùc phaåm: Tö baûn, Ñaáu
tranh giai caáp ôû Phaùp, Ngaøy 18 thaùng söông muø cuûa Lui
Bonapactô, Noäi chieán ôû Phaùp...
ÔÛ Vieät Nam, ngaønh Xaõ hoäi hoïc tuy môùi ñöôïc xaây döïng,
song ñaõ coù raát nhieàu coá gaéng phaùt huy taùc duïng ñeå nhaän thöùc
vaø öùng duïng vaøo quaûn lyù xaõ hoäi. Nhieàu nhaø xaõ hoäi hoïc ñaõ
keát hôïp chaët cheõ vôùi caùc caáp uûy Ñaûng, caùc toå chöùc nhaø nöôùc
vaø caùc ñoaøn theå quaàn chuùng ñaõ coù nhöõng coâng trình khaûo saùt,
phaân tích döï ñoaùn döï baùo tình hình thöïc tieãn xaõ hoäi, töø ñoù ñeà
xuaát nhöõng giaûi phaùp quaûn lyù xaõ hoäi nhaèm phuïc vuï quaù trình
coâng nghieäp hoùa vaø hieän ñaïi hoùa treân taát caû caùc lónh vöïc cuûa
ñôøi soáng xaõ hoäi.
Tuy nhieân, Xaõ hoäi hoïc laø moät ngaønh khoa hoïc coøn môùi
laï ôû nöôùc ta, ñoäi nguõ caùc chuyeân gia xaõ hoäi hoïc coøn thieáu,
ñieàu kieän vaø kinh phí hoaït ñoäng coøn khoù khaên, vì vaäy chöa
ñaùp öùng ñöôïc nhöõng ñoøi hoûi cuûa xaõ hoäi. Ñaûng ta ñaõ chæ roõ
“Caàn phaûi phaùt trieån nhanh caùc ngaønh khoa hoïc xaõ hoäi vaø
nhaân vaên: kinh teá hoïc, khoa hoïc chính trò, khoa hoïc quaûn lyù,
Töø giöõa theá kyû thöù XX ñeán nay, khoa hoïc xaõ hoäi hoïc
ñaõ phaùt trieån maïnh meõ treân theá giôùi. Nhaân loaïi ñaõ chöùng
kieán, ghi nhaän keá thöøa vaän duïng vaø saùng taïo lyù luaän xaõ hoäi
hoïc cuûa Marx, Engels, Lenin. Tö töôûng Xaõ hoäi hoïc quan
troïng cuûa Lenin ñöôïc theå hieän roõ trong nhieàu taùc phaåm.
Lenin nhaán maïnh söï caàn thieát döïa vaøo caùc söï kieän coù thaät,
23
24
luaät hoïc. Phaûi ñöa khoa hoïc xaõ hoäi hoïc vaøo trong ñôøi soáng xaõ
hoäi môùi ñaùp öùng, lyù giaûi ñöôïc nhöõng böùc xuùc do cuoäc soáng
ñaët ra”.
BAØI 2
ÑOÁI TÖÔÏNG VAØ CHÖÙC NAÊNG XAÕ HOÄI HOÏC
Coâng cuoäc ñoåi môùi toaøn dieän ñaát nöôùc do Ñaûng khôûi
xöôùng vaø qua 20 naêm thöïc hieän coâng cuoäc ñoåi môùi, daân toäc
ta ñaõ thu ñöôïc nhieàu thaønh töïu quan trong treân taát caû caùc lónh
vöïc. Ñaëc bieät, ñeå phaùt trieån kinh teá - xaõ hoäi theo höôùng coâng
nghieäp hoùa - hieän ñaïi hoùa ñoøi hoûi chuùng ta caàn phaûi khoâng
ngöøng naâng cao nhaän thöùc vaø giaûi quyeát caùc vaán ñeà kinh teá -
xaõ hoäi, veà nguoàn löïc con ngöôøi, veà moái quan heä giöõa ngöôøi
vôùi ngöôøi… Xaõ hoäi hoïc caøng coù yù nghóa thieát thöïc vaø boå ích.
Nhaän thöùc Xaõ hoäi hoïc laø moät quaù trình raát phöùc taäp vaø lyù
luaän cuûa Xaõ hoäi hoïc veà ñôøi soáng xaõ hoäi cuûa con ngöôøi ñöôïc
xaây döïng treân cô sôû thu thaäp thoâng tin, taøi lieäu töø thöïc teá xaõ
hoäi ñeå töø ñoù phaân tích, lyù giaûi nhöõng vaán ñeà do cuoäc soáng ñaët
ra, ñoàng thôøi giuùp cho caùc nhaø quaûn lyù hoaïch ñònh caùc chính
saùch kinh teá - xaõ hoäi cho phuø hôïp.
I. XAÕ HOÄI HOÏC LAØ GÌ?
1. Khaùi nieäm
Xaõ hoäi hoïc laø khoa hoïc veà xaõ hoäi, laø hoïc thuyeát veà xaõ
hoäi, nhöng ñeå ñònh nghóa moät caùch thaät chính xaùc vaø phaûn aùnh
ñöôïc ñoái töôïng vaø chöùc naêng cuûa noù, thì ñaây laø vaán ñeà heát söùc
khoù khaên. Vieäc ñònh nghóa, laøm roõ khaùi nieäm Xaõ hoäi hoïc coù
lieân quan maät thieát ñeán ñoái töôïng nghieân cöùu cuûa Xaõ hoäi hoïc.
Hieän nay coù raát nhieàu ñònh nghóa, nhöng nhìn chung caùc nhaø
xaõ hoäi hoïc ñeàu ñöa ra vaø nhaát trí nhöõng ñieåm cô baûn gioáng
nhau veà Xaõ hoäi hoïc.
Trong Ñeà cöông baøi giaûng xaõ hoäi hoïc cuûa Hoïc vieän
Chính trò quoác gia Hoà Chí Minh, ñònh nghóa ñöôïc neâu nhö
sau: Xaõ hoäi hoïc laø moät moân khoa hoïc xaõ hoäi, nghieân cöùu veà
tính chænh theå cuûa caùc quan heä xaõ hoäi (tính chaát xaõ hoäi cuûa
ñôøi soáng con ngöôøi), laø khoa hoïc veà caùc quy luaät phoå bieán vaø
ñaëc thuø cuûa hình thaùi kinh teá - xaõ hoäi, veà caùc cô cheá hoaït
ñoäng vaø caùc hình thöùc bieåu hieän cuûa caùc quy luaät trong hoaït
ñoäng cuûa caùc caù nhaân, caùc taäp ñoaøn xaõ hoäi, caùc giai caáp, caùc
daân toäc.
Trong cuoán Xaõ hoäi hoïc ñaïi cöông cuûa Nguyeãn Minh
Hoøa ñònh nghóa nhö sau: Xaõ hoäi hoïc nghieân cöùu caùc quan heä
xaõ hoäi cuûa chuû theå xaõ hoäi, noù nghieân cöùu traïng thaùi xaõ hoäi
trong töøng giai ñoaïn cuï theå, nghieân cöùu nhöõng moái taùc ñoäng
qua laïi trong nhöõng khu vöïc daân cö, taäp theå lao ñoäng, nhoùm xaõ
hoäi vaø gia ñình.
25
26
Xaõ hoäi hoïc bao giôø cuõng gaén lieàn vôùi moät theá giôùi quan
trieát hoïc nhaát ñònh, Xaõ hoäi hoïc cuûa chuùng ta döïa treân neàn
taûng tö töôûng cuûa chuû nghóa Marx-Lenin, ñoù laø Xaõ hoäi hoïc
Marx-Lenin, moân khoa hoïc veà xaõ hoäi.
nghieân cöùu moái quan heä, taâm lyù xaõ hoäi, nghieân cöùu ñôøi soáng
trong caùc nhoùm xaõ hoäi chi phoái nhö theá naøo ñeán nhaän thöùc vaø
öùng xöû cuûa con ngöôøi.
c. Xaõ hoäi hoïc vôùi kinh teá hoïc
2. Moái quan heä xaõ hoäi hoïc vôùi caùc khoa hoïc khaùc
Kinh teá hoïc nghieân cöùu quaù trình saûn xuaát, löu thoâng,
phaân phoái vaø tieâu duøng cuûa caûi vaät chaát xaõ hoäi. Kinh teá hoïc
chuù yù giaûi quyeát caùc vaán ñeà nhö tieàn teä, giaù caû, tyû suaát lôïi
nhuaän, aûnh höôûng cuûa thueá ñeán tieâu duøng... Xaõ hoäi hoïc thì keát
hôïp vôùi kinh teá hoïc nghieân cöùu xaõ hoäi hoïc kinh teá, nghieân cöùu
moái quan heä kinh teá giöõa khía caïnh kinh teá vaø phi kinh teá cuûa
ñôøi soáng xaõ hoäi.
a. Xaõ hoäi hoïc vôùi Trieát hoïc
Nhöõng nhaø saùng laäp ra moân Xaõ hoäi hoïc ñeàu laø nhöõng
trieát gia, tröôùc khi Xaõ hoäi hoïc trôû thaønh moät khoa hoïc ñoäc laäp
thì noù ñaõ toàn taïi vaø gaén lieàn vôùi trieát hoïc. Trieát hoïc laø moät heä
thoáng caùc yù töôûng, caùc giaù trò, laø moät heä thoáng caùc tö töôûng
suy tö, con ngöôøi phaûi keát hôïp vôùi nhau vaø haønh ñoäng nhö
theá naøo. Coøn Xaõ hoäi hoïc thì nghieân cöùu caùch thöùc con ngöôøi
öùng xöû vôùi nhau nhö theá naøo, vaø haäu quaû cuûa loái öùng xöû naøy
ra sao? Trieát hoïc cung caáp cho Xaõ hoäi hoïc phöông phaùp luaän
khoa hoïc khi xem xeùt caùc söï kieän xaõ hoäi, coøn xaõ hoäi hoïc ñaët
troïng taâm vaøo vieäc nghieân cöùu söï töông taùc cuûa con ngöôøi
trong xaõ hoäi, ñaëc bieät laø noù chuù troïng nghieân cöùu söï hình
thaønh vaø keát caáu trong xaõ hoäi, caùc phong tuïc, taäp quaùn, caùc
giaù trò xuaát phaùt... Xaõ hoäi hoïc ñi tìm nhöõng ñieàu kieän xaõ hoäi,
nhöõng logic ñaèng sau chi phoái caùc öùng xöû cuûa con ngöôøi.
Ñoàng thôøi Xaõ hoäi hoïc cuõng taùc ñoäng trôû laïi trieát hoïc, noù cung
caáp cho trieát hoïc nhöõng tö lieäu, nhöõng söï kieän, nhöõng hieän
töôïng xaõ hoäi ñeå trieát hoïc xem xeùt.
II. ÑOÁI TÖÔÏNG NGHIEÂN CÖÙU CUÛA XAÕ HOÄI HOÏC
1. Ñoái töôïng nghieân cöùu cuûa Xaõ hoäi hoïc
Cho ñeán nay vaãn coøn raát nhieàu yù kieán, nhieàu quan ñieåm
xung quanh vaán ñeà ñoái töôïng nghieân cöùu cuûa xaõ hoäi hoïc. Caùc
cuoäc thaûo luaän nhaèm xaùc laäp moái lieân heä giöõa caùc nghieân cöùu
xaõ hoäi hoïc vaø trieát hoïc xaõ hoäi cuûa chuû nghóa Marx. Keát quaû
cuûa caùc cuoäc thaûo luaän ñaõ ñöa ra ñöôïc quan nieäm xaõ hoäi hoïc ôû
ba caáp ñoä:
Thöù nhaát laø chuû nghóa duy vaät lòch söû vaø lyù luaän Xaõ
hoäi hoïc ñaïi cöông;
b. Xaõ hoäi hoïc vôùi Taâm lyù hoïc
Thöù hai laø lyù luaän Xaõ hoäi hoïc chuyeân bieät;
Thöù ba laø caùc nghieân cöùu Xaõ hoäi hoïc cuï theå.
Taâm lyù hoïc nghieân cöùu söï phaùt trieån tinh thaàn, söï xuùc
caûm cuûa con ngöôøi trong ñôøi soáng xaõ hoäi, coøn Xaõ hoäi hoïc
nghieân cöùu veà caùc nhoùm ngöôøi, caùc coäng ñoàng ngöôøi. Taâm lyù
hoïc haønh vi vaø taâm lyù hoïc öùng duïng cuõng ñeàu chuù yù ñeán
haønh vi, tình caûm, trí nhôù cuûa con ngöôøi ôû ñoù noù bieåu hieän söï
töông taùc giöõa caùc caù nhaân vaø nhoùm xaõ hoäi. Xaõ hoäi hoïc
Do vaäy, khoâng theå quy Xaõ hoäi hoïc veà ñoái töôïng cuûa
trieát hoïc xaõ hoäi. Söï khaùc bieät giöõa chuùng laø ôû choã Xaõ hoäi hoïc
xem xeùt xaõ hoäi qua caùc phaïm truø vaø caùc khaùi nieäm ñaëc bieät
hôn so vôùi trieát hoïc xaõ hoäi. Ngoaøi ra, coøn qua caùc khaùi nieäm
27
28
gaén vôùi caùc nhaân toá ñaõ ñöôïc kieåm nghieäm... Khaùc vôùi caùc
phaïm truø Trieát hoïc, caùc khaùi nieäm cô baûn cuûa Xaõ hoäi hoïc
khoâng phaûi laø vaät chaát vaø yù thöùc maø laø caáu truùc xaõ hoäi vaø
thieát cheá xaõ hoäi, khoâng phaûi laø con ngöôøi maø laø nhaân caùch
vaø tính caùch laø moät loaïi hình xaõ hoäi vaø caùc quaù trình xaõ hoäi
hoùa caùc caù theå, khoâng phaûi laø caùc quan heä xaõ hoäi maø ñuùng
hôn ñoù laø söï töông taùc xaõ hoäi vaø caùc moái lieân heä qua laïi xaõ
hoäi.
hieän, veà nguyeân nhaân, ñoäng löïc vaø xu höôùng phaùt trieån cuûa
chuùng.
Roõ raøng ñoái töôïng cuûa Xaõ hoäi hoïc laø caùc hieän töôïng xaõ
hoäi, caùc söï kieän xaõ hoäi. Ñoù laø nhöõng söï kieän coù tính caùch taäp
theå khoâng phaûi cuûa moät caù nhaân ñôn leû maø laø cuûa nhieàu caù
nhaân cuøng vôùi moái quan heä cuûa noù. Noù nghieân cöùu keát caáu
toaøn boä. Heä thoáng xaõ hoäi, xem hình thaùi kinh teá - xaõ hoäi laø söï
phaùt trieån cuûa heä thoáng caùc quan heä xaõ hoäi cuøng caùc moái lieân
heä, taùc ñoäng höõu cô vôùi nhau. Khi nghieân cöùu caùc söï kieän xaõ
hoäi thì ñaëc tröng cuûa Xaõ hoäi hoïc laø nhöõng ñieàu kieän xaõ hoäi,
nhöõng löïc xaõ hoäi ñaõ aûnh höôûng nhö theá naøo ñeán caùch thöùc öùng
xöû cuûa chuùng ta. Ñoù laø nhöõng thöïc theå cuûa ñôøi soáng maø con
ngöôøi taïo ra, xuaát phaùt töø söï töông taùc cuûa con ngöôøi giöõa caùc
hoaït ñoäng ñoù.
Ñeå xaùc ñònh ñoái töôïng cuûa Xaõ hoäi hoïc caàn phaûi tìm ra
caùc khaùi nieäm then choát vaø cô baûn cuûa khoa hoïc naøy:
Heä thoáng xaõ hoäi laø moät phaïm truø xaõ hoäi hoïc quan
troïng trong nhieàu lyù luaän Xaõ hoäi hoïc vó moâ. Ñoù laø ñoái töôïng
nghieân cöùu tính chænh theå, tính oån ñònh cuûa toå chöùc xaõ hoäi, noù
nghieân cöùu caùc heä thoáng xaõ hoäi, tính chænh theå vaø caùc tính
quy luaät vaän haønh cuûa chuùng;
2. Cô caáu cuûa moân Xaõ hoäi hoïc
Coäng ñoàng xaõ hoäi laø khaùi nieäm then choát trong vieäc
xaùc ñònh ñoái töôïng xaõ hoäi. Vì coäng ñoàng xaõ hoäi bao haøm
phaåm chaát quyeát ñònh cuûa söï vaän ñoäng phaùt trieån cuûa chænh
theå xaõ hoäi. Nguoàn goác cuûa söï vaän ñoäng phaùt trieån naøy laø do
söï xung ñoät lôïi ích cuûa caùc chuû theå xaõ hoäi, caùc giai caáp vaø
caùc keát caáu cuûa chuû theå xaõ hoäi khaùc;
Cô caáu cuûa moân khoa hoïc xaõ hoäi hoïc ñöôïc phaân chia
theo hai phöông dieän, ñoù laø:
Xaõ hoäi hoïc ñaïi cöông vaø Xaõ hoäi hoïc chuyeân bieät;
Xaõ hoäi hoïc tröøu töôïng - lyù thuyeát vaø Xaõ hoäi hoïc cuï
theå - thöïc nghieäm.
Ñoái töôïng cuûa Xaõ hoäi hoïc laø caùc coäng ñoàng xaõ hoäi,
laø caùc hình thöùc xaõ hoäi cuûa söï toàn taïi vaø phaùt trieån cuûa con
ngöôøi, ñoù laø tính chaát xaõ hoäi cuûa söï hoaït ñoäng cuûa ñôøi soáng
con ngöôøi, noù bao goàm caùc hình thöùc toå chöùc gia ñình, cö
daân, coäng ñoàng giai caáp vaø xaõ hoäi, thaønh phaàn daân toäc, ngheà
nghieäp, xaõ hoäi, nhaân khaåu xaõ hoäi. Nhö vaäy ñoái töôïng nghieân
cöùu Xaõ hoäi hoïc laø taát caû caùc quaù trình vaø hieän töôïng xaõ hoäi.
Trong caùc quaù trình vaø hieän töôïng aáy duø ôû caáp ñoä vi moâ hay
vó moâ Xaõ hoäi hoïc cuõng taäp trung nghieân cöùu veà möùc ñoä bieåu
a. Xaõ hoäi hoïc ñaïi cöông vaø Xaõ hoäi hoïc chuyeân bieät
Xaõ hoäi hoïc ñaïi cöông laø caáp ñoä cô baûn cuûa heä thoáng lyù
thuyeát Xaõ hoäi hoïc, laø khoa hoïc cuûa caùi chung nhaát cuûa caùc quy
luaät Xaõ hoäi hoïc veà söï hoaït ñoäng vaø phaùt trieån cuûa heä thoáng xaõ
hoäi vaø söï töông taùc qua laïi cuûa caùc yeáu toá hôïp thaønh heä thoáng
xaõ hoäi.
Xaõ hoäi hoïc chuyeân bieät laø Xaõ hoäi hoïc chuyeân ngaønh,
ñoù laø caáp ñoä cuûa caùc quan heä nhaát ñònh phaûn aùnh moái lieân heä
29
30
Caùc theå cheá xaõ hoäi:
Gia ñình;
khaùch quan giöõa caùc maët khaùc nhau cuûa ñôøi soáng xaõ hoäi. Caùc
lyù luaän Xaõ hoäi hoïc chuyeân bieät laø khaâu trung gian gaén lyù
luaän Xaõ hoäi hoïc ñaïi cöông vôùi vieäc nghieân cöùu Xaõ hoäi hoïc,
nghieân cöùu caùc hieän töôïng cuûa ñôøi soáng xaõ hoäi. Xaõ hoäi hoïc
chuyeân bieät ñöôïc phaân chia thaønh caùc phaân ngaønh sau ñaây:
Giaùo duïc;
Toân giaùo;
Heä thoáng kinh teá;
Heä thoáng chính trò.
Xaõ hoäi hoïc lao ñoäng;
Xaõ hoäi hoïc xung ñoät xaõ hoäi;
Xaõ hoäi hoïc phaân taàng xaõ hoäi;
Xaõ hoäi hoïc ñoâ thò;
Xaõ hoäi bieán caùch:
Tính naêng ñoäng xaõ hoäi;
Haønh vi;
Caùc phong traøo xaõ hoäi;
Bieán ñoåi xaõ hoäi, vaên hoùa vaø chuaån möïc xaõ hoäi.
Xaõ hoäi hoïc noâng thoân;
Xaõ hoäi hoïc dö luaän xaõ hoäi - thoâng tin ñaïi chuùng;
Xaõ hoäi hoïc thanh nieân.
b. Xaõ hoäi hoïc tröøu töôïng - lyù thuyeát vaø Xaõ hoäi hoïc cuï
theå - thöïc nghieäm
ÔÛ caùc nöôùc tö baûn chuû nghóa, Xaõ hoäi hoïc chuyeân bieät
ñöôïc phaân chia ñeán 200 loaïi khaùc nhau. Bao goàm boán phaàn
rieâng bieät:
Xaõ hoäi hoïc ñaïi cöông laø moät moân lyù thuyeát tröøu töôïng
nhaát cuûa xaõ hoäi, noù laø moät khoa hoïc lyù thuyeát, cuõng nhö caùc
khoa hoïc xaõ hoäi khaùc. Xaõ hoäi hoïc söû duïng moät heä thoáng,
nhöõng söï tröøu töôïng hoùa (nhö caùc khaùi nieäm, phaïm truø, quy
luaät, giaû thuyeát xaõ hoäi hoïc...). Töø nhöõng heä thoáng ñoù caùc nhaø
xaõ hoäi hoïc luoân tìm caùch taùi theå hieän trong quaù trình tö duy
veà ñoái töôïng xaõ hoäi, moâ taû traïng thaùi vaø thaâm nhaäp vaøo caùc
quy luaät hoaït ñoäng vaø phaùt trieån cuûa noù, hieåu ñöôïc vaø döï baùo
xu höôùng phaùt trieån cuûa noù trong töông lai.
Caùc yeáu toá cuûa Xaõ hoäi hoïc goàm:
Vaên hoùa;
Caáu truùc xaõ hoäi;
Xaõ hoäi hoïc;
Töông taùc xaõ hoäi;
Söï leäch chuaån;
Coäng ñoàng daân cö.
Ñoàng thôøi Xaõ hoäi hoïc coøn thuoäc loaïi caùc khoa hoïc thöïc
nghieäm vì noù ruùt ra ñöôïc caùc keát luaän xaõ hoäi töø caùc traéc
nghieäm, caùc quan saùt thöïc nghieäm xaõ hoäi, töø caùc taøi lieäu thöïc
nghieäm thu ñöôïc veà caùc ñoái töôïng xaõ hoäi. Xaõ hoäi hoïc vöøa coù
tính chaát thöïc nghieäm laïi vöøa coù tính chaát lyù thuyeát ñeà ra caùc
quy luaät, noù laø moät khoa hoïc khoâng chæ moâ taû caùc söï kieän
thöïc nghieäm maø coøn ruùt ra ñöôïc nhöõng keát luaän quy luaät vaø
Baát bình ñaúng xaõ hoäi:
Phaân taàng xaõ hoäi;
Baát bình ñaúng daân toäc vaø chuûng toäc;
Vai troø giôùi tính vaø baát bình ñaúng;
Löùa tuoåi vaø baát bình ñaúng.
31
32
khaùi nieäm töø söï phaân tích caùc döõ kieän thöïc nghieäm. Vì theá xaõ
hoäi hoïc laø moät khoa hoïc thöïc nghieäm - lyù thuyeát cho neân
nhaän thöùc xaõ hoäi hoïc coù hai caáp ñoä laø thöïc nghieäm vaø lyù
thuyeát.
cuûa nguyeân lyù naøy laø giaûi thích söï phaùt trieån xaõ hoäi baèng söï
phaùt trieån cuûa neàn saûn xuaát vaät chaát. Giaûi thích caùc hình thaùi
xaõ hoäi baèng nhöõng ñieàu kieän vaät chaát cuûa ñôøi soáng xaõ hoäi.
Nguyeân lyù phaùt trieån: Xem xeùt xaõ hoäi nhö laø moät cô
theå ñang vaän ñoäng vaø phaùt trieån. Cuøng vôùi nguyeân lyù duy vaät
taïo thaønh moät cô sôû Duy vaät bieän chöùng veà xaõ hoäi.
Caáp ñoä thöïc nghieäm bao goàm vieäc thu thaäp thoâng
tin thoâng qua quan saùt, thí nghieäm vaø töø vieäc xöû lyù caùc
thoâng tin xaõ hoäi ñoù;
Nguyeân lyù tính heä thoáng: Xem xeùt xaõ hoäi nhö laø moät
heä thoáng, moät cô theå xaõ hoäi, moät cô caáu ñan keát phöùc taïp caùc
quan heä vaät chaát vaø tö töôûng; toå chöùc ñaëc bieät. Söï theå hieän
cuûa cô caáu ñoù laø nhöõng thieát cheá xaõ hoäi.
Caáp ñoä lyù thuyeát trong xaõ hoäi hoïc laø caùc khaùi nieäm,
phaïm truø, quy luaät, giaû thuyeát ñöôïc hình thaønh neân moät heä
thoáng.
Nhaän thöùc lyù thuyeát vaø nhaän thöùc thöïc nghieäm coù moái
quan heä chaët cheõ vôùi nhau. Cuï theå laø nhaän thöùc lyù thuyeát
ñöôïc xaây döïng treân cô sôû cuûa nhaän thöùc thöïc nghieäm. Nhaän
thöùc lyù thuyeát khoâng phaûi laø söï tieáp dieãn ñôn giaûn nhaän thöùc
thöïc nghieäm. ÔÛ nhaän thöùc lyù thuyeát nhaø Xaõ hoäi hoïc ñaõ döïng
neân moät heä thoáng roõ raøng caùc ñònh nghóa, khaùi nieäm, giaû
thieát vaø giaû ñònh nhöng hoï luoân quay veà vôùi caáp ñoä thöïc
nghieäm coi ñoù laø nguoàn goác cuûa söï khaùi quaùt hoùa. Ñoàng
thôøi nhaän thöùc thöïc nghieäm laø caùi coù tröôùc, laø cô sôû cho söï
khaùi quaùt hoùa lyù thuyeát. Ranh giôùi cuûa hai caáp ñoä: thöïc
nghieäm vaø lyù thuyeát trong Xaõ hoäi hoïc chæ laø töông ñoái.
Nguyeân lyù phaûn aùnh: Theå hieän söï giaûi ñaùp duy vaät
maët thöù hai vaán ñeà cô baûn cuûa trieát hoïc, raèng hieän thöïc
khaùch quan ñöôïc phaûn aùnh trong nhöõng hình thaùi tö duy, coøn
cô caáu cuûa ñoái töôïng nghieân cöùu ñöôïc phaûn aùnh trong cô caáu
cuûa tri thöùc.
Nguyeân lyù tính Ñaûng: Trong nghieân cöùu Xaõ hoäi hoïc
phaûi ñöùng treân quan ñieåm cuûa giai caáp coâng nhaân, cuûa toaøn
theå nhaân daân lao ñoäng trong söï nghieäp xaây döïng chuû nghóa
xaõ hoäi.
III. CHÖÙC NAÊNG VAØ PHÖÔNG PHAÙP CUÛA XAÕ HOÄI
HOÏC
3. Caùc nguyeân lyù xaây döïng tri thöùc Xaõ hoäi hoïc
Naêm nguyeân lyù cô baûn cuûa Xaõ hoäi hoïc laø: nguyeân lyù
duy vaät, nguyeân lyù phaùt trieån, nguyeân lyù tính heä thoáng,
nguyeân lyù phaûn aùnh vaø nguyeân lyù tính Ñaûng.
1. Chöùc naêng cô baûn cuûa Xaõ hoäi hoïc
Xaõ hoäi hoïc vuõ trang nhöõng tri thöùc veà quy luaät khaùch
quan cuûa quaù trình phaùt trieån xaõ hoäi.
Nguyeân lyù duy vaät: Laø moät trong nhöõng nguyeân lyù
xaây döïng tri thöùc Xaõ hoäi hoïc, noù phaûn aùnh vaø giaûi ñaùp Duy
vaät maët thöù nhaát, vaán ñeà cô baûn cuûa trieát hoïc, veà moái quan
heä giöõa tö duy vaø toàn taïi vaø ñöôïc trình baøy thích hôïp vôùi xaõ
hoäi vôùi tö caùch laø quan nieäm duy vaät veà lòch söû. Thöïc chaát
Xaõ hoäi hoïc trang bò nhöõng tri thöùc vaø thöïc tieãn nhaèm
ñöa ra nhöõng kieán nghò ñeå quaûn lyù moät caùch khoa hoïc quaù
trình phaùt trieån cuûa caùc lónh vöïc khaùc nhau cuûa ñôøi soáng xaõ
hoäi.
33
34
Thöù ba, Xaõ hoäi hoïc coù chöùc naêng tö töôûng. Muoán
quaûn lyù vaø laõnh ñaïo xaõ hoäi thì caáp quaûn lyù vaø laõnh ñaïo phaûi
naém baét ñöôïc tình hình tö töôûng, traïng thaùi taâm lyù xaõ hoäi cuûa
moïi taàng lôùp nhaân daân. Traïng thaùi tö töôûng luoân bieán ñoäng
theo nhöõng dieãn bieán cuûa thöïc traïng kinh teá - chính trò vaø xaõ
hoäi. Xaõ hoäi hoïc giuùp ta hieåu roõ ñöôïc thöïc traïng tö töôûng xaõ hoäi
ñeå treân cô sôû ñoù laøm toát coâng taùc chính trò tö töôûng, naém baét
vaø ñònh höôùng ñöôïc dö luaän xaõ hoäi goùp phaàn naâng cao hieäu
quaû cuûa coâng taùc quaûn lyù vaø laõnh ñaïo caùc lónh vöïc cuûa ñôøi
soáng xaõ hoäi. Ngoaøi ra Xaõ hoäi hoïc coøn phaùt trieån vaø hình thaønh
neân tö duy khoa hoïc, taïo ñieàu kieän hình thaønh thoùi quen suy
xeùt moïi hieän töôïng xaõ hoäi vaø quaù trình xaõ hoäi phöùc taïp treân
quan ñieåm duy vaät bieän chöùng, giuùp ta naâng cao tö duy thoâng
thöôøng thaønh tö duy khoa hoïc.
Xaõ hoäi hoïc giuùp ta naém baét ñöôïc traïng thaùi tinh thaàn tö
töôûng cuûa con ngöôøi, laø moät coâng cuï ñaéc löïc trong vieäc tuyeân
truyeàn giaùo duïc tö töôûng cho quaàn chuùng nhaân daân vaø ñaáu
tranh choáng caùc heä tö töôûng thuø ñòch phaûn ñoäng.
Nhö vaäy, Xaõ hoäi hoïc coù ba chöùc naêng cô baûn:
Thöù nhaát, Xaõ hoäi hoïc coù chöùc naêng nhaän thöùc. Xaõ hoäi
hoïc ñaõ trang bò nhöõng tri thöùc khoa hoïc veà söï phaùt trieån cuûa xaõ
hoäi vaø nhöõng quy luaät cuûa söï phaùt trieån, vaïch roõ ñöôïc nguoàn
goác cuûa quaù trình phaùt trieån ñoù. Noù vaïch ra nhöõng quy luaät
khaùch quan cuûa caùc hieän töôïng vaø caùc quaù trình xaõ hoäi, ñaõ taïo
ra ñöôïc nhöõng tieàn ñeà ñeå nhaän thöùc trieån voïng phaùt trieån cuûa
xaõ hoäi. Ñoàng thôøi xaõ hoäi hoïc coøn xaùc ñònh ñöôïc nhöõng nhu caàu
phaùt trieån cuûa xaõ hoäi, cuûa caùc giai caáp, caùc taäp ñoaøn vaø caùc
nhoùm xaõ hoäi trong caùc hoaït ñoäng xaõ hoäi cuûa con ngöôøi. Ngoaøi
ra, Xaõ hoäi hoïc coøn coù nhieäm vuï phaân tích lyù luaän hoaït ñoäng
nhaän thöùc veà xaõ hoäi, xaây döïng lyù luaän vaø phöông phaùp luaän ñeå
nhaän thöùc xaõ hoäi.
2. Phöông phaùp cuûa Xaõ hoäi hoïc
Chuû nghóa duy vaät lòch söû laø moät phöông phaùp luaän xaõ
hoäi hoïc. Quan ñieåm nhaän thöùc xaõ hoäi treân laäp tröôøng maùc-
xít, ñoù laø quan ñieåm duy vaät, laø söï toàn taïi cuûa xaõ hoäi laø caùi
thöù nhaát, coøn yù thöùc xaõ hoäi laø caùi thöù hai. Khi giaûi thích söï
toàn taïi xaõ hoäi, giaûi thích caùc hieän töôïng vaø caùc quaù trình xaõ hoäi
heát söùc ña daïng vaø phöùc taïp, chuû nghóa duy vaät lòch söû xuaát phaùt
töø nhöõng ñieàu kieän hieän thöïc cuûa ñôøi soáng xaõ hoäi, cuûa nhöõng hoaït
ñoäng xaõ hoäi cuûa con ngöôøi.
Thöù hai, Xaõ hoäi hoïc coù chöùc naêng thöïc tieãn. Ñaây laø
chöùc naêng quan troïng cuûa Xaõ hoäi hoïc. Noù coù moái quan heä
chaët cheõ vôùi chöùc naêng nhaän thöùc. Xaõ hoäi hoïc ñöa vaøo söï
phaân tích caùc hieän töôïng xaõ hoäi ñeå laøm saùng toû caùc trieån
voïng vaø xu höôùng phaùt trieån cuûa xaõ hoäi. Ñaëc bieät laø khi
nghieân cöùu caùc quan heä xaõ hoäi. Xaõ hoäi hoïc giuùp con ngöôøi
ñaët caùc quan heä xaõ hoäi cuûa mình döôùi söï kieåm soaùt cuûa baûn
thaân vaø ñieàu hoøa caùc quan heä ñoù cho phuø hôïp vôùi yeâu caàu
cuûa söï phaùt trieån tieán boä xaõ hoäi. Vieäc döï baùo xaõ hoäi döïa treân
cô sôû nhaän thöùc saâu saéc caùc quy luaät vaø xu höôùng phaùt trieån
cuûa xaõ hoäi, laø ñieàu kieän vaø tieàn ñeà ñeå coù keá hoaïch vaø quaûn
lyù xaõ hoäi moät caùch khoa hoïc.
Ñoàng thôøi vôùi quan ñieåm duy vaät lòch söû veà xaõ hoäi thì
Xaõ hoäi hoïc coøn söû duïng phöông phaùp quan ñieåm bieän chöùng.
Chuû nghóa duy vaät lòch söû vôùi tính caùch laø moät phöông phaùp
luaän khoa hoïc ñeå nhaän thöùc vaø giaûi thích caùc hieän töôïng vaø
caùc quaù trình xaõ hoäi trong moái lieân heä vaø tính quy luaät giöõa
chuùng. Chuû nghóa duy vaät lòch söû tìm nguoàn goác cuûa caùc hieän
töôïng vaø quaù trình xaõ hoäi trong nhöõng maâu thuaãn bieän chöùng
khaùch quan noäi taïi giöõa chuùng. Phöông phaùp luaän duy vaät
35
36
lòch söû veà nhaän thöùc xaõ hoäi laø phöông phaùp luaän khoa hoïc
phuø hôïp vôùi nhöõng quy luaät khaùch quan cuûa baûn thaân thöïc taïi
xaõ hoäi.
BAØI 3
PHAÏM TRUØ VAØ KHAÙI NIEÄM XAÕ HOÄI HOÏC
Phöông phaùp quan ñieåm lòch söû cuï theå laø phöông phaùp
cuûa xaõ hoäi hoïc ñeå nhaän thöùc vaø giaûi thích caùc hieän töôïng vaø
caùc quaù trình xaõ hoäi. Lenin chæ roõ: “Pheùp bieän chöùng Maùc-xít
ñoøi hoûi phaûi phaân tích moät caùch cuï theå töøng tình hình lòch söû
rieâng bieät”.
I. PHAÏM TRUØ XAÕ HOÄI HOÏC
Xaõ hoäi hoïc ngaøy nay ñaõ vaø ñang phaùt trieån vôùi moät toác
ñoä cao, töøng böôùc xaâm nhaäp vaøo nhieàu lónh vöïc khaùc nhau
cuûa ñôøi soáng xaõ hoäi. Baûn thaân Xaõ hoäi hoïc ñaõ hình thaønh neân
nhieàu phaân ngaønh khaùc nhau nhö Xaõ hoäi hoïc ñoâ thò, Xaõ hoäi
hoïc noâng thoân, Xaõ hoäi hoïc gia ñình, Xaõ hoäi hoïc daân toäc...
nhöng cho duø Xaõ hoäi hoïc coù phaân ngaønh saâu roäng ñeán ñaâu
thì chuùng ñeàu coù nhöõng xuaát phaùt ñieåm nhaát ñònh, töø nhöõng
phaïm truø vaø nhöõng khaùi nieäm cô baûn ñeå quan saùt nghieân cöùu
vaø lyù giaûi caùc hieän töôïng xaõ hoäi, quaù trình xaõ hoäi heát söùc ña
daïng vaø phöùc taïp. Ñieàu ñoù laøm cho Xaõ hoäi hoïc khaùc bieät vôùi
caùc khoa hoïc xaõ hoäi khaùc, ñaëc bieät laø chuû nghóa duy vaät lòch
söû vaø chuû nghóa xaõ hoäi khoa hoïc. Caùc phaïm truø vaø khaùi nieäm
ñeàu khoâng toàn taïi treân thöïc teá, noù laø nhöõng coâng cuï tröøu
töôïng ñeå xaây döïng neân moät heä thoáng tö duy nhaèm giaûi thích
thöïc taïi. Ñoái vôùi Marx: “Xaõ hoäi laø moät bieåu hieän toång hoøa cuûa
caùc moái quan heä xaõ hoäi” hay laø moät heä thoáng “caùc quan heä xaõ
hoäi” vaø khi noùi raèng xaõ hoäi chaúng qua chæ laø “hoaït ñoäng cuûa
con ngöôøi theo ñuoåi nhöõng muïc ñích cuûa mình”, Marx ñaõ ñöa
ra nhöõng cô sôû ñeå chuùng ta xaây döïng neân nhöõng phaïm truø vaø
khaùi nieäm.
Quan ñieåm lòch söû: Quan ñieåm lòch söû cuï theå ñaõ baùc boû
moái quan nieäm tröøu töôïng veà xaõ hoäi noùi chung. Do ñoù khi
xem xeùt caùc hieän töôïng vaø quaù trình xaõ hoäi phaûi xuaát phaùt töø
hieän thöïc khaùch quan, xaây döïng nhöõng keát luaän vaø khaùi quaùt
treân cô sôû nghieân cöùu, cô theå xaõ hoäi hieän thöïc, coù nghóa laø
phaûi nghieân cöùu caùc hoaït ñoäng cuûa xaõ hoäi loaøi ngöôøi trong
nhöõng ñieàu kieän lòch söû cuï theå nhaát ñònh.
Ngoaøi ra, moät trong nhöõng phöông phaùp thöôøng ñöôïc
söû duïng trong nghieân cöùu xaõ hoäi hoïc laø phöông phaùp so saùnh.
Duøng phöông phaùp so saùnh ñeå phaân tích nhöõng nhaân toá thuoäc
veà ñònh cheá hoaëc thuoäc veà caáp ñoä xaõ hoäi vó moâ trong nhöõng
xaõ hoäi khaùc nhau. Bôûi vì vaán ñeà Xaõ hoäi hoïc cô baûn laø nghieân
cöùu moái quan heä taùc ñoäng qua laïi höõu cô, söï aûnh höôûng laãn
nhau, laø quan heä bieän chöùng giöõa moät beân laø con ngöôøi vôùi tö
caùch laø caù nhaân, nhoùm xaõ hoäi vaø moät beân laø xaõ hoäi vôùi tö caùch
laø moät heä thoáng xaõ hoäi, cô caáu xaõ hoäi, caáu truùc cuï theå cuûa toaøn
boä heä thoáng xaõ hoäi.
1. Töông taùc xaõ hoäi
Xaõ hoäi laø moät taäp theå ngöôøi coù nhöõng quan heä gaén boù
vôùi nhau trong ñôøi soáng, trong quaù trình saûn xuaát cuûa caûi vaät
chaát vaø soáng trong moät phaïm vi nhaát ñònh. Moät xaõ hoäi laø moät
37
38
taäp hôïp ngöôøi coù söï phaân coâng lao ñoäng, toàn taïi qua thôøi gian
soáng treân moät ñòa baøn laõnh thoå cuøng chia seû nhöõng muïc ñích
chung, cuøng thöïc hieän nhöõng nhu caàu cuûa saûn xuaát, cuûa taùi
saûn xuaát ra cuûa caûi vaät chaát, nhu caàu an ninh vaø nhu caàu tinh
thaàn. Do vaäy, con ngöôøi muoán toàn taïi trong moät xaõ hoäi thì
phaûi bieát xaõ hoäi vaän haønh nhö theá naøo trong hoaït ñoäng vaø
moái quan heä xaõ hoäi cuûa mình. Marx ñaõ nhaán maïnh raèng xaõ
hoäi laø bieåu hieän toång hoøa cuûa caùc moái quan heä xaõ hoäi hay laø
moät heä thoáng moái quan heä xaõ hoäi. Quan heä xaõ hoäi vaø hoaït
ñoäng xaõ hoäi laø moái quan heä bieän chöùng vôùi nhau.
hoäi. Theo Nguyeãn Minh Hoøa, trong Xaõ hoäi hoïc ñaïi cöông, thì
taäp hôïp khaùi nieäm ñoù ñöôïc bieåu hieän ôû sô ñoà sau:
Quan heä xaõ hoäi
Hoaït ñoäng xaõ hoäi
TTXH
CTXH
HÑXH
QHXH
Töông taùc xaõ hoäi (TTXH) laø moät khaùi nieäm ñöôïc quy töø
hai khaùi nieäm quan heä xaõ hoäi vaø hoaït ñoäng xaõ hoäi, noù noùi leân
raèng moãi hoaït ñoäng coù muïc ñích cuûa con ngöôøi chæ trôû thaønh
hoaït ñoäng xaõ hoäi khi noù naèm trong vaø thoâng qua moät soá moái
quan heä giöõa caùc chuû theå hoaït ñoäng, maët khaùc khaùi nieäm
töông taùc xaõ hoäi noùi leân raèng moãi quan heä xaõ hoäi ñeàu gaén
lieàn vôùi moät hoaït ñoäng xaõ hoäi nhaát ñònh. Trong thö Marx gôûi
cho Anencov, Marx ñöa ra lôøi giaûi ñaùp khaùi quaùt nhaát cho
caâu hoûi xaõ hoäi laø gì neáu khoâng keå ñeán hình thöùc cuï theå cuûa
noù, ñöôïc moâ taû nhö “moät saûn phaåm cuûa söï töông taùc cuûa con
ngöôøi”. Marx coi xaõ hoäi laø caû toaøn boä ñôøi soáng xaõ hoäi chöù
khoâng phaûi laø toång soá ñôøi soáng caù nhaân. Laø moät khaùi nieäm
chung nhaát, töông taùc xaõ hoäi ñaõ coù maët trong söï taùc ñoäng qua
laïi cuûa caùc hieän töôïng, caùc quaù trình vaø caùc heä thoáng hoaït
ñoäng, nhöõng moái lieân heä vaø quan heä trong hieän thöïc xaõ hoäi.
CTXH
TTXH
HÑXH
QHXH
2. Chuû theå xaõ hoäi
Chuû theå xaõ hoäi (CTXH) laø keû mang söï töông taùc xaõ
hoäi, ñieàu ñoù coù nghóa chuû theå xaõ hoäi laø con ngöôøi, noù vöøa laø
chuû theå, vöøa laø khaùch theå cuûa söï töông taùc, chæ vôùi tö caùch ñoù
thì keû mang töông taùc xaõ hoäi môùi ñoùng ñöôïc vai troø xaõ hoäi
nhaát ñònh vaø môùi xaùc laäp ñöôïc nhöõng moái quan heä nhaát ñònh
giöõa hoï vôùi nhau. Chuû theå xaõ hoäi töï theå hieän mình vaøo hoaït
ñoäng trong söï töông taùc xaõ hoäi vôùi tö caùch laø caù nhaân, nhoùm
xaõ hoäi vaø coäng ñoàng xaõ hoäi.
Khi noùi tôùi heä thoáng töông taùc xaõ hoäi thì khoâng theå
khoâng noùi tôùi con ngöôøi cuûa quan heä xaõ hoäi vaø con ngöôøi cuûa
hoaït ñoäng xaõ hoäi hay ñoù laø chuû theå xaõ hoäi. Caû chuû theå xaõ
hoäi, quan heä xaõ hoäi vaø hoaït ñoäng xaõ hoäi coù moái quan heä vôùi
nhau nhöng moãi yeáu toá laïi coù tính chaát ñaëc thuø rieâng. Ñoù laø
moät taäp hôïp toái thieåu ñeå xem xeùt hieän töôïng vaø quaù trình xaõ
Chuû theå xaõ hoäi coù vò trí vai troø cöïc kyø quan troïng ñoái
vôùi söï phaùt trieån cuûa xaõ hoäi. ÔÛ nöôùc ta hieän nay, vieäc phaùt
huy nhaân toá con ngöôøi, quan taâm ñeán nguoàn löïc con ngöôøi
coù yù nghóa cöïc kyø quan troïng trong tieán trình coâng nghieäp
hoùa - hieän ñaïi hoùa ñaát nöôùc.
39
40
Tải về để xem bản đầy đủ
89 trang
26740
Free
Bạn đang xem 20 trang mẫu của tài liệu "Giáo trình Xã hội học đại cương", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- giao_trinh_xa_hoi_hoc_dai_cuong.pdf
