Giáo trình Cơ sở văn hóa (Phần 1)
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM TP. HỒ CHÍ MINH
KHOA NGỮ VĂN
PHÙNG QUÝ NHÂM
Tài liệu lưu hành nội bộ - 2002
LÔI MÔ ÑAU
Tren böôc ñöông phat trien, moi dan toc, du lôn hay be ñeu tö khang ñònh ban sac van
hoa cua mình. Nhat la trong thôi ñai hau cong nghe ngay nay, ñieu ay cang ñöôc y thöc ro
ret. Moi dan toc ñeu phai biet ly lòch van hoa cua mình, moi con ngöôi phai co can cöôc van
hoa cua dan toc mình. Ai ñanh mat ly lòch van hoa, can cöôc van hoa dan toc mình ngöôi ay
se lac höông ñi trong mot thôi ñai co nhieu bien ñoi nhö hien nay.
That ñang buon khi moi chung ta khong hieu gì ve nen van hoa cua dan toc mình. Khi
chöa hieu mình that kho long hieu ngöôi khac. Chæ co the hieu nen van hoa, van minh cua
cac dan toc khac khi anh ña hieu ñöôc nen van hoa, van minh cua dan toc mình. Vôi mot tinh
than, mot y thöc nhö vay, chung ta tìm hieu van hoa Viet Nam. Cô sô van hoa Viet Nam se
ñe cap chu yeu cac van ñe sau:
1. Xac ñònh khai niem van hoa va he thong van hoa.
2. Tien trình van hoa Viet Nam.
3. Nhöng ñaëc tröng van hoa cua cong ñong ngöôi Viet.
KHAI NIEM VAN HOA, HE THONG VAN HOA
I. XAC ÑÒNH KHAI NIEM VAN HOA :
1. Thuat ngö van hoa trong cach hieu cua ngöôi Trung Hoa co :
Theo cac nha nghien cöu van hoa Trung Quoc hien nay thì co 160 cach hieu, cac quan
niem khac nhau. Va cach hieu thôi xöa khac cach hieu ngay nay.
Thôi xöa, tö van hoa trong “Chu Dòch” ñöôc tach thanh hai tö van va hoa :
“Quan ho nhan van, dó hoa thanh thien ha”.
(Xem dang ve con ngöôi, lay ño ma giao hoa thien ha)
Nghóa goc cua tö van la ve ñep do mau sac tao ra. Van la hình thöc ñep ñe trong le,
nhac, trong cai trò, trong ngon ngö, trong cach cö xö ....
Ñen thôi Tay Han, Löu Höông (77 tröôc CN) ña sö dung tö van hoa sôm nhat, ñöôc
hieu nhö mot phöông thöc giao hoa con ngöôi : “Dung van hoa khong thay ñoi ñöôc se chinh
phat”.
Ve sau, tö van hoa ñöôc hieu nhö la mot phöông thöc ñe xay döng cuoc song, xay
döng xa hoi :
“Van hoa noi tap
Vu cong ngoai tö”
(Van hoa lam cho ben trong hoa muc
Vu cong ñe söa sang ben ngoai)
2. Quan niem van hoa hien nay :
Tö van hoa (tieng Latin: Cultus). Cultusagri co nghóa trong trot ngoai ñong, Cultusanimi
co nghóa la trong trot tinh than.
Cach hieu pho bien hien nay, van hoa la he thong cac gia trò vat chat va tinh than ma
loai ngöôi ña tao ra trong tien trình lòch sö.
Van hoa la tong hoa cac phöông tien sau:
- He thong cac gia trò vat chat va tinh than.
- Nhöng hoat ñong nham thoa man nhu cau tinh than cua con ngöôi.
- He thong tri thöc va kien thöc cua dan toc, loai ngöôi.
- Trình ño cao trong sinh hoat xa hoi.
Van hoa cua mot thôi ñai, mot thôi ky lòch sö nhat ñònh. Van hoa co the hieu theo mot
nghóa rong bao gom:
- Ño la phöông thöc san xuat ra cua cai vat chat: phöông phap, cong cu, qua trình cong
nghe ....
- Sinh hoat vat chat : an, maëc, ô ñi lai ...
- To chöc cong ñong (gia ñình, lang nöôc…)
- Sinh hoat tinh than : tín ngöông, ton giao, phong tuc, le hoi ...
- Kien thöc va tri thöc ve tö nhien va xa hoi.
- Ñôi song tö töông, tình cam, quan niem ñao ñöc, nhan thöc ve the giôi, ve nhan sinh.
Theo Thu töông An Ño Jawa Harlal Nehru, van hoa co 3 phöông dien : tö töông,
phöông phap, lao ñong say söa ben bó (bai phat bieu trong le thanh lap Ban lien lac van hoa
vôi nöôc ngoai cua An Ño ngay 09/04/1950 – Bao Nhan Dan ñang lai thang 02/1990).
Cöu Thu töông Pham Van Ñong ña viet : “Noi tôi van hoa la noi tôi mot lanh vöc vo
cung phong phu va rong lôn, bao gom tat ca nhöng gì khong phai la thien nhien ma co lien
quan ñen con ngöôi trong suot qua trình ton tai, phat trien, qua trình con ngöôi lam nen lòch
sö ... Cot loi cua söc song dan toc la van hoa vôi nghóa bao quat va cao ñep nhat cua no,
bao gom ca he thong gia trò : tö töông va tình cam, ñao ñöc va pham chat, trí tue va tai nang,
sö nhay cam va sö tiep thu cai môi tö ben ngoai, y thöc bao ve ban sac va ban lónh cua cong
ñong dan toc, söc ñe khang va söc chien ñau ñe bao ve mình va khong ngöng lôn manh”(1)
3. Van hoa, van hien, van minh:
a. Van hoa :
Van hoa co nhieu nghóa. Theo nghóa rong: Van hoa la trình ño phat trien nhat ñònh
trong lòch sö xa hoi va con ngöôi; la tat ca nhöng cai gì do con ngöôi sang tao ra.
Van hoa la he thong cac gia trò vat chat va tinh than do con ngöôi sang tao ra trong qua
trình lòch sö, mang ñam ban sac dan toc.
Ô ñay, chung ta co the gaëp vôi quan niem cua ngai Federico Mayor: “Van hoa la tong
the song ñong cac hoat ñong sang tao cua con ngöôi dien ra trong qua khö cung nhö trong
hien tai. Qua hang the ky, cac hoat ñong sang tao ay cau thanh mot he thong gia trò, truyen
thong, thò hieu, tham my va loi song döa vao ño töng dan toc khang ñònh ban sac rieng cua
mình”.
b. Van hien :
Van hien la nhöng gia trò tinh than, ñao ly cua mot “dan toc”. Khai niem van hien ñöôc
sö than Ngo Só Lien noi ñen trong cuon Ñai Viet sö ky toan thö: “Nöôc ta la nöôc Van hien
bat ñau tö thôi Só Nhiep” Nguyen Trai trong hung van: “Bình Ngo Ñai Cao” cung ña viet:
“Nhö nöôc Ñai Viet ta tö tröôc.
Von xöng nen Van hien ña lau”
1Phạm Văn Đồng: Văn hoá và đổi mới, NXB Chính trị Quốc gia, HN, 1994 tr.16
c. Van minh:
Van minh la nhöng gia trò ñöôc xac lap trong sö tien bo ve khoa hoc ky thuat, khoa hoc
va cong nghe trong loi song va sö van dung nhöng tien bo ño vao trong ñôi song moi ngöôi,
trong cuoc song cua moi dan toc. Nhö H.Momdjian ña nhan ñònh: “Chæ ñen mot giai ñoan môi
ve chat trong sö phat trien cong cu va hoat ñong san xuat cung vôi van hoa tinh than môi
bao hieu la van minh xuat hien”(2)
Van hoa va van minh : trong cuoc song cua cong ñong ngöôi, mot tap tuc, mot phong
tuc nao ño co the ño la bieu hien van hoa. Thoi quen maëc cua cö dan Tieu Vöông quoc
Micro-Necia la mot hien töông van hoa nhöng khong the xem la van minh. Ngöôc lai, co
nhieu dan toc, nhieu quoc gia ñat ñöôc ñen trình ño van minh nhö nhau, nhöng nen van hoa
cua moi dan toc lai co ñaëc ñiem, co ban sac khac nhau. Ví du, van minh Au My co the ngang
vôi van minh Nhat, song ve van hoa thì My va Nhat lai hoan toan khac nhau ve ban sac.
Ngöôi cong nhau nhay mua (töông ñong Ñong Sôn)
Neu khai niem van hoa ñöôc hieu nhö la nhöng gia trò do ban tay va khoi oc con ngöôi
tao ra (töc khong phai cai von co trong tö nhien, do tö nhien ban phat) thì van minh trong mot
y nghóa nhat ñònh ham chöa nhöng yeu to, nhöng gia trò tích cöc nhö la mot tong the.
Van minh la mot khai niem lòch sö. Ô moi thôi ñai lòch sö, van minh gan lien vôi sö tien
bo trong san xuat vat chat vôi sö hình thanh mot trình ño van minh tinh than môi ve chat,
ñem lai cho con ngöôi nhöng gia trò môi, tích cöc gop phan vao sö phat trien cua xa hoi, cua
cong ñong va ca nhan.
Theo nha nghien cöu Phan Ngoc, thì nghien cöu van hoa la nghien cöu maët tónh, bao
gom le hoi phong tuc, sinh hoat vat chat, the che xa hoi, chính trò, nghe thuat ... Nghien cöu
van minh la nghien cöu maët ñong, nghien cöu sö tien bo cua khoa hoc ky thuat va cong
nghe, va sö ap dung nhöng tien bo ño vao trong cuoc song cua moi dan toc.
4. Van hoa Viet Nam trong boi canh cua van hoa Ñong A hay Ñong Nam A :
Theo giôi nghien cöu van hoa phöông Tay, cac nha van hoa hoc xep van hoa Viet Nam
vao khu vöc van hoa Ñong A. Tieu bieu la cong trình: Mot cong trình nghien cöu ve lòch sö (A
Study of history – xuat ban ô Luan Ñon) hoc gia ngöôi Anh Arnorld Toynbec ña ñiem ñen 34
nen van minh ñaëc sac tren toan the giôi. Trong so 34 nen van minh ay chæ con lai 18 nen van
2 Nhöõng coät moác lòch söû, NXB Maùc Leâ-nin, HN, 1986, tr. 167.
minh ñang ton tai va phat trien. Nen van hoa, van minh Viet Nam la mot trong 18 nen van
hoa, van minh ay. Nha hoc gia xep van hoa, van minh Trung Hoa, Nhat Ban, Trieu Tien va
Viet Nam vao cung mot loai vì co nhöng net töông ñong.
Van minh Trung Hoa la trung tam, la ngon nguon. Con cac nen van minh Nhat Ban,
Trieu Tien va Viet Nam la nen van minh ve tinh.
A. Tonybec cho rang 4 nen van minh nay tao nen mot vung van hoa rieng biet. Ño la
vung van hoa Ñong A (Asie Orientale). Net chung cô tang cua cac nen van minh nay la tam
linh con ngöôi.
Nhöng theo Giao sö Ñinh Gia Khanh trong cuon “Van minh dan gian Viet Nam trong boi
canh van hoa Ñong Nam A” (NXB KHXH, HN, 1993) ong cung khong hoan toan bac bo quan
ñiem cua cac nha van hoa phöông Tay khi xep van hoa, van minh Viet Nam vao khu vöc
(3)
Ñong A. Nhöng ñieu can löu y la ô cho nöôc ta la nöôc thuoc vung Ñong Nam A , do vay
can ñaët van hoa, van minh Viet Nam trong boi canh Ñong Nam A. Co nhö vay thì môi tranh
cai nhìn phien dien trong khi nghien cöu van hoa Viet Nam can lien he vôi cac nen van hoa
lan can nhöng co anh höông khac nhau, hoaëc ít, hoaëc nhieu ñen sö hình thanh va phat trien
van hoa Viet Nam.
5. Van hoa phöông Ñong va phöông Tay :
Co y kien cho rang cac nen van hoa phöông Ñong, chau Phi la nhöng nen van hoa
thieu ly tính, thieu sö khai sang cua van hoa, van minh Chau Au. Nhan ñònh ay la khong hôp
ly. Nha thô An Ño Rabin Tagore co lan ña phat bieu “Ña co luc toi tin rang nguon suoi cua
van minh co the phat nguon tö trai tim Chau Au. Nhöng bay giô, khi toi sap tö gia coi ñôi
niem tin ño ña tö bo toi. Toi nhìn quanh va thay tro tan ño nat cua mot nen van minh ñay tö
hao vöông vai. Tuy nhien toi khong phan cai cai toi ña mat long tin vao con ngöôi. Co le bình
minh se ñen tö phöông Ñong... nôi maët trôi moc”.
Dó nhien moi nen van hoa, van minh cua nhan loai ñeu co gia trò lòch sö, co y nghóa tích
cöc trong sö phat trien xa hoi. Song do ñaëc ñiem ve ñòa ly, lòch sö, ngon ngö... van hoa
phöông Tay va van hoa Phöông Ñong co nhöng net khac nhau.
Van hoa Phöông Tay thöông ñi tìm cai dò biet cua cac hien töông, cac sö vat trong tö
nhien, trong xa hoi va tö duy. Ñieu nay do anh höông, chi phoi cua chu nghóa duy ly. Triet
hoc duy ly nhìn sö vat, hien töông trong sö phan cat, phan giai. Van hoa phöông Tay coi
trong ly tính, coi trong va ñat ñen van minh vat chat. Tö duy cua ngöôi Phöông Tay la tö duy
tuyen. Van hoa Phöông Ñong ñi tìm cai hoa ñong, cai dung hôp. Van hoa phöông Ñong ly
giai cac hien töông, cac sö vat trong tính löông phan, löông hôp: am-döông, nhat-nguyet, trôi
ñat... van hoa phöông Ñong chu y cac chieu kích cua ly tính. Van hoa phöông Ñong vöôn tôi
cac gia trò tinh than, tö duy cua ngöôi phöông Ñong la tö duy tröông.
3
Khaùi nieäm : Vuøng ÑNAÙ goàm 10 nöôùc : Vieät Nam, Laøo, Campuchia, Thaùi Lan, Mieán Ñieän, Malaixia, Indonexia,
Philippine, Bruneâi. Thôøi tieàn söû vuøng ÑNAÙ coù Hoa Nam (Trung Quoác hieän nay).
Mot ñaëc ñiem nöa cua loi song phöông Ñong la con ngöôi luon luon song cong sinh vôi
qua khö, vôi truyen thong, ví du nhö y thöc ve dong ho, ve gia toc, ve sö thô cung to tien. Co
the trong van hoa phöông Tay, con ngöôi quay ve qua khö nhö la mot thai ño ngöông mo,
chö khong phai la mot thai ño cong sinh. Cong sinh ñöôc hieu nhö la mot thai ño ton trong
ngöông mo, vöa la mot löc ñay, mot söc manh thoi thuc tinh than con ngöôi hien tai. Ngöôi
phöông Ñong khong ly giai cai chet, song ho tin linh hon con ngöôi chet van hien höu trong
tam töông cua ngöôi ñang song, va biet ñe ra nhöng cach öng xö thích hôp cho con ngöôi.
The ky VI nöôc CV, Ton That Ba ña xac lap ba ñiem ton tai mai khong hö nat ñoi vôi moi con
ngöôi. Ño la luat tam bat hu cho moi con ngöôi: Lap ñöc, Lap cong, Lap ngon.
6. Van ñe noi sinh, ngoai sinh va cong sinh ñoi vôi van hoa dan toc:
- Noi sinh: Nhöng yeu to noi sinh la nhöng yeu to quy ñònh va quyet ñònh ban sac dan
toc cua moi nen van hoa.
- Ngoai sinh: la nhöng yeu to ben ngoai anh höông, tac ñong tröc tiep hoaëc gian tiep tôi
sö phat trien cua van hoa dan toc.
- Cong sinh: tren cô sô nhöng yeu to noi sinh va ngoai sinh, van hoa dan toc tìm thay
nhöng nhan to tích cöc, höu ích ñe phat trien mot cach ña dang, phong phu nen van hoa dan
toc.
II. HE THONG PHAN CHIA VAN HOA :
Nhö tren ña xac ñònh van hoa la he thong cac gia trò vat chat va tinh than. Ô ñay can
xac lap he thong van hoa theo mot chæ tieu nhat ñònh ñe khao sat nen van hoa. Dó nhien
cach xac lap he thong nay co the khac nhau. Ô ñay chung toi xem he thong van hoa nhö mot
cau truc noi tai, van ñong va tac ñong chu yeu cua nhöng yeu to noi sinh. Ñöông nhien khi
xem xet töng yeu to co chu y ñen nhöng yeu to ngoai sinh tac ñong ñen nen van hoa dan
toc. Theo cach phan chia cua chung toi, van hoa ñöôc xem xet trong mot cau truc nhö sau :
- Van hoa cua ñong ñong ngöôi Viet : to chöc cong ñong Nha-lang-Nöôc. Van hoa vat
chat cua cong ñong. Van hoa tinh than cua cong ñong.
- Van hoa giao tiep öng xö : giao tiep öng xö giöa con ngöôi va con ngöôi; giao tiep öng
xö vôi moi tröông tö nhien; giao tiep öng xö vôi moi tröông xa hoi (chu yeu la moi tröông van
hoa)
- Van hoa tham my : ñaëc tröng cua van hoa tham my cua dan toc Viet.
- Viec xac lap mot he thong nhö vay cung ñe tien cho viec khao sat mot nen van hoa
dan toc, nhöng no khong han la tieu chí cho moi nen van hoa. Tuy theo ñaëc tröng cua moi
nen van hoa ta co the xac lap cac he thong van hoa khac nhau.
Phöông (cham go, ñình Ñình Bang, Ha Bac, 1736)
TIEN TRÌNH VAN HOA VIET NAM
Lòch sö chính la nhöng böôc ñi van hoa cua con ngöôi.
Co thu töông Pham Van Ñong ña viet : “Van hoa la sôi chæ ño xuyen suot toan bo lòch
sö dan toc, no lam nen söc song manh liet, giup cong ñong dan toc Viet Nam vöôt qua biet
bao song gio va thac ghenh töông chöng khong the vöôt qua ñöôc, ñe khong ngöng phat
trien va lôn manh, viet nen nhöng trang sö la lung bôi tính kien cöông trong hoan nan, bôi
khí phach hao hung trong giö nöôc va döng nöôc” (1)
1. Văn hóa Sơn Vị, Hòa Bình, Phùng Nguyễn Đồng Đậu.
* Van hoa Sôn Vò (Lam Thao, Phu Tho)
Van hoa Sôn Vò xuat hien cach nay khoang 12.000 – 20.000 nam, vao giai ñoan cuoi
thôi ño ña va sang ñau thôi ño ña giöa. Væa van hoa Sôn Vò trai doc tö Lao Cai, qua Vónh Phu
ñen tan Nghe Tónh.
Cö daân ngöôøi Vieät coå soáng chuû yeáu trong caùc hang ñoäng hoaëc treân caùc goø ñoài trung du.
Ngheà chính cuûa hoï laø saên baét vaø haùi löôïm. Coâng cuï ñöôïc cheá taïo chuû yeáu laø nhöõng hoøn ñaù coøn ôû
daïng thoâ sô.
* Vaên hoùa Hoøa Bình, Baéc Sôn
Van hoa Hoa Bình, Bac Sôn ton tai cach ñay khong tren döôi 10.000 nam, xuat hien
vao cuoi thôi ñai ño ña giöa ñen ñau thôi ñai ño ña môi.
Cong cu tìm thay chu yeu la bang ña: dao, rìu bang ña. Kieu rìu thöông gaëp la rìu tö
giac – Cac cong cu, di vat bang ña ñöôc ghe, ñeo. Ben canh ño ña, ño gom ña xuat hien
nhöng kieu dang va ky thuat con tho sôn.
Ngoaøi vieäc saûn xuaát, haùi löôïm, ngöôøi Vieät ñaõ baét ñaàu troàng troït vaø chaên nuoâi. Chính ñieàu
naøy cho pheùp chuùng toâi khaúng ñònh : Nöôùc ta cuøng moät soá nöôùc Ñoâng Nam AÙ khaùc ñöôïc coi laø
moät trung taâm noâng nghieäp, ra ñôøi vaøo loaïi sôùm nhaát theá giôùi.
* Vaên hoùa Haï Long :
Van hoa Ha Long (Quang Ninh), Bau Tro (Quang Bình), Cau Sat (Ñong Nai) la nhöng
nen van hoa thuoc cuoi thôi ñai ño ña môi, ton tai cach nay khoang 4 ñen 5 van nam, vôi
nhöng hien vat bang ña kha tinh xao, cö dan tö vung ñoi nay xuong vung ñong bang. Nghe
chính cua ho la trong trot, chan nuoi, ñanh ca. Töông öng vôi ñôi song vat chat sô khai la
mot cuoc song tinh than ñôn sô, moc mac.
* Van hoa Phung Nguyen, Ñong Ñau (Vónh Phu)
Cuoc khai quat tai di chæ Ñong Ñau (Vónh Phuc) ña gay bat ngô lôn cho giôi khao co
hoc ña xac ñònh 4 tang van hoa noi tiep nhau: Phung Nguyen (1.700–2.000 nam TCN), Ñong
Ñau (1.200 – 1.600 nam TCN), Go Mum (800 – 1.100 nam TCN) va Ñong Sôn (500 – 700
1 Phaïm Vaên Ñoàng (1994), Vaên hoùa vaø ñoåi môùi, NXB Chính trò Quoác gia, HN, t.16, 17.
nam TCN). Ñay la thôi ky cuoi thôi ñai ño ña môi böôc sang thôi ky ñau cua thôi ñai kim khí.
Van hoa Phung Nguyen phan bo kha rong ô vung ñong bang trung du Bac Bo vôi löu vöc
Song Hong. Cö dan bat ñau rôi cac hang ñong ra song ô vung ven suoi, song va bat ñau lam
nha ñe ô. Nha cua ngöôi Viet co la nha san.
Cong cu va ño trang söc ñöôc che tao tö ña va ñöôc ghe, mai tinh xao. Ben canh cac
ño ña, mot löông ñang ke cong cu va vu khí bang ñong ñöôc xuat hien vôi nhieu loai hình
phong phu nhö rìu, mui lao, mui ten, löôi cau v.v... Trong trot ñöôc phat trien. Luc ñau, ngöôi
Viet trong lua can ô go ñoi, ve sau trong lua nöôc. Ñen giai ñoan nay, ngöôi Viet co ña tao ra
mot nen van minh lua nöôc – mot trong nen van minh hình thanh sôm ô vung Ñong Nam A.
Ô van hoa Phung Nguyen, Ñong Ñau, nghe gom va ky thuat gom ña phat trien hôn: ña
dang ve chung loai, kieu dang, mau sac, hoa van, hình trang trí tren
Ngöôi cong nhau nhay mua (töông ñong Ñong Sôn)
gom phong phu hôn. Gom ñöôc nung nen chac chan hôn. Song giöa hoa van trang trí va ky
thuat gom Phung Nguyen va Ñong Ñau cung co sö khac nhau :
Gom Phung Nguyen
- Gom mau nau, ño, ñen
- Ño nung chöa cao
Gom Ñong Ñau
- Ngoai cac mau tren con co mau vang, xam
- Ño nung cao, gom chac
- Kieu dang ñôn gian
- Kieu dang ña dang hôn
- Hoa van trang trí theo hình hoc
- Hoa van trang trí phong phu hôn
2. Quốc gia Văn Lang, Âu Lạc và Văn hóa Đông Sơn.
1. Quoc gia Van Lang va Au Lac :
Quoc gia ñau tien cua ngöôi Viet la Van Lang do cac vua Hung ñöng ñau. Kinh ño la
Phong Chau (Vung Viet Trì ngay nay) thuoc ñôi thö 8 cua cac vua Hung. Van Lang ñöôc
hình thanh tö 15 bo toc. Döôi cac bo toc la lang.
Trong luan an tien só cua mình “Sö sinh thanh cua Viet Nam”, K.Taylor co noi: “Nöôc
Van Lang” la Pokhun (tieng cua ngöôi Tay, Thai co)
Ñen ñôi thö 18 cua cac vua Hung, Thuc Phan – mot thö lính bo toc Au Viet len thay, lap
ra nöôc Au Lac, tö xöng la An Döông Vöông. Kinh ño cua Au Lac la Co Loa (huyen Ñong
Anh, Ha Noi ngay nay). Quoc gia Au Lac ton tai trong thôi gian ngan, khoang gan 30 nam (tö
208 ñen 179 nam TCN)
Nam 207 TCN, mot vien töông nha Tan la Trieu Ña nhieu lan ñem quan ñanh Au Lac
nhöng ñeu that bai, sau ño xin giang hoa, roi ket tình thong gia, cho con trai la Trong Thuy ô
re. Trong Thuy ña an cap nhieu bí mat quan sö cua vua An Döông, ñaëc biet la no than.
Trong Thuy xin phep vua An Döông ve tham cha, song ky thöc la ñem bí mat quan sö ve
trình cho Trieu Ña. Cha con Trieu Ña lan nay ñem quan sang ñanh Au Lac. Va vua An
Döông that thu. Tö ño nöôc ta bò phong kien Trung Hoa ño ho. Trieu Ña nhap cac bo toc
nöôc ta vao mien Nam Trung Quoc va ñoi thanh Nam Viet. Nam thö 3 TCN Nha Han trò vì ô
Trung Quoc, tien ñanh Nam Viet, giet cha con Trieu Ña, bien nöôc ta thanh cac chau, quan
cua Trung Quoc.
2. Van hoa Ñong Sôn :
- Vai net ve lang Ñong Sôn :
Lang Ñong Sôn gan lien vôi nen van hoa Ñong Sôn. Nam 1926, mot nong dan luc xe
ranh lam thuy lôi ña tìm ñöôc mot trong ñong va sau ño ngöôi ta khai quat ô lang Ñong Sôn
nhieu hien vat bang ñong, ñaëc biet la co 126 chiec trong chung loai khac nhau. Qua nghien
cöu ngöôi ta phat hien nhöng chiec trong ñong nay thuoc the he thö 2 sau trong Ngoc Lu.
Ngöôi ta lay ten Ñong Sôn ñaët cho nen van hoa Ñong Sôn. Ñong Sôn nam ô bô phai song
Ma, phía Ñong Bac thanh pho Thanh Hoa, cach phía tren cau Ham Rong 1 km.
Co the khang ñònh: nen van hoa Ñong Sôn la sö tiep noi nhöng nen van hoa tien sö ma
ngöôi Viet ña tao döng, no gan lien vôi sö hình thanh va phat trien cua Quoc gia Van Lang va
Au Lac, van hoa Ñong Sôn la nen van hoa cua thôi ñai kim khí. Nen van hoa Ñong Sôn ñat
nhieu thanh töu van hoa röc rô, lam rang ngôi them ban tính cua dan toc Viet.
Ñe hieu ro hôn van ñe, chung toi xin giôi thieu bai “Qua trình hình thanh nöôc Van
Lang” (trích trong cuon “Lòch sö Viet Nam”, Nxb Ñai hoc va Trung hoc chuyen nghiep, HN,
1985)
QUA TRÌNH HÌNH THANH NÖÔC VAN LANG
Thôi Hung Vöông vôi thôi gian ton tai khoang 2000 nam TCN, bao quat cac giai ñoan
phat trien tö sô ky thôi ñai ñong thau ñen sô ky thôi ñai sat, phai ñöôc quan niem va nghien
cöu nhö mot thôi ky lôn cua lòch sö, nhö mot qua trình van ñong noi chung la tö thap ñen
cao, tö ñôn gian ñen phöc tap, töng bo phan, töng hình thai cung co böôc thònh suy cua no.
Vao ñau thôi Hung Vöông, töông öng vôi giai ñoan Phung Nguyen, mot so chuyen bien
quan trong ña ñöôc ghi nhan. Ño la sö phat trien cua nghe nong trong lua nöôc, nghe chan
nuoi, nghe gom, sö phat trien ñen möc hoan hao cua nghe che tac ña, va nhat la sö xuat
hien cua nghe luyen kim ñong thau. Nhöng nhìn chung, cong cu san xuat bang ña van hoan
toan chiem öu the, nen kinh te con mang tính chat nguyen thuy. Phai chang ño la tình trang
ñöôc phan anh trong truyen thuyet : “Luc quoc sô, ño dung cua dan chöa ñu, phai lay vo cay
(1)
lam ao, det co ong lam chieu, lay gao ngam lam röôu, lay cay quang lang lam thöc an....”
Trai qua cac giai ñoan Ñong Ñau, Go Mun, Ñong Sôn, nen kinh te cang ngay cang phat
trien manh me va ñat ñen mot trình ño kha cao. Cong cu ña ñöôc thay the dan bang nhöng
cong cu ñong thau, roi cong cu sat. Nen kinh te bao gom nhieu nganh, nghe, trong ño nong
nghiep trong lua nöôc trô thanh nganh chu ñao.
Ve nong nghiep, giai ñoan Go Mun va Ñong Sôn ñanh dau mot böôc tien lôn lao. Ngoai
rìu ñong ñöôc sö dung ñe khai pha ñat ñai, tö giai ñoan Go Mun ña tìm thay nhöng löôi liem
ñong va ñen giai ñoan Ñong Sôn thì tìm thay hang loat löôi cay ñong, nhíp ñong va cuoc,
mai, thuong bang sat. Liem ñong va nhíp ñong la nhöng cong cu sat, dung ñe thu hoach lua.
Löôi cay cung vôi cuoc, mai, thuong.... la nhöng cong cu lam ñat ñe gieo trong. Ngoai ra, han
con nhieu loai cong cu bang tre, go khong ñöôc bao ton ñen nay.
Tröôc ñay, ña phat hien ñöôc mot so löôi cay ñong trong cac di tích thuoc van hoa
Ñong Sôn, ít ra ña co 79 löôi. Gan ñay, tai Co Loa (Ha Noi) ngöôi ta tìm thay mot trong ñong
ñöôc chon ô ño sau 30cm, ben trong chöa hôn 100 hien vat ñong thau, trong so ay co 96 löôi
cay ñong. Löôi cay ñong gom nhieu loai kích thöôc khac nhau, thöông co hình canh böôm,
hình gan tam giac hay hình gan qua tim. Can cö vao kích thöôc, hình dang, cau tao, vet mon
ô cong cu, nhat la cau tao cua hong, nhieu nha khoa hoc xac nhan ñay la nhöng löôi cay
thöc sö vôi cong dung dung ñe re ñat va lat ñat mot cach lien tuc bang löc keo chö khong
phai dung ñe xan hay xôi Ñat töng nhat nhö mai, thuong, cuoc. Nhö vay la mot nen nong
1 Vuõ Quyønh, Kieàu Phuù, Lónh Nam chích quaùi, sñd, tr.23.
nghiep dung cay vôi nhöng löôi cay bang kim loai ña ra ñôi va phat trien, thay the dan cho
nen nong nghiep dung cuoc tröôc ño.
Cay co the keo bang söc ngöôi hay söc suc vat. Nhöng löôi cay hình canh böôm
thöông co kích thöôc nho, dai 4cm, rong tö 10-13cm. Nhöng löôi cay hình gan tam giac hay
qua tim lôn hôn, nhö löôi cay ô xom Nhoi, Co Loa dai 24cm, rong 18cm. Vôi nhöng löôi cay
cô lôn nhö vay va vôi viec nuoi trau, bo ña phat trien thôi bay giô, co nhieu kha nang con
ngöôi ña biet sö dung trau bo ñe keo cay. Tröôc khi löôi cay sat ra ñôi vao nhöng the ky tröôc
sau cong nguyen, viec dung löôi cay ñong thau va söc keo cua suc vat, tieu bieu cho ky
thuat canh tac tien bo nhat thôi ño.
Bang nhöng cong cu kim khí, cö dan giai ñoan hau ky thôi ñai ñong thau va sô ky thôi
ñai ño sat ña mô rong ñòa ban cö tru, ñay manh cong cuoc chinh phuc vung ñong bang Bac
Bo va Bac Trung Bo. Cac di tích van hoa Ñong Sôn phan bo tren ñòa ban rat rong, bao gom
ca mien nui, mien trung du va ñong bang ven bien. Ô löu vöc song Hong, no lan len ñen tan
mien nui Lao Cai (Hoang Lien Sôn) va tran xuong hau khap vung ñong bang chau tho cua
Ha Noi, Hai Phong, Hai Höng, Ha Nam Ninh.... Ô löu vöc song Ma, song Ca, no cung toa
rong tren ca vung trung du va ñong bang, cho den vung ven bien.
Luc bay giô, noi chung vung ñong bang Bac Bo va Bac Trung Bo ña thanh hình, nhöng
con hoang dai, con nhieu vung trung, ñam lay, röng ram va nhieu vung bien an sau vao ñat
lien. Doc theo song luc ño chöa co ñe, co chang thì cung môi la nhöng ñoan ñe ngan, ñe
quai töng vung nho, nen vao mua nöôc, nöôc tran ngap va phu len ñong bang nhöng lôp phu
sa mau mô. Ñat ñai noi chung phì nhieu, thích hôp vôi nghe trong lua nöôc.
Tö nhöng ñiem tu cö tren cac go ñoi, chan nui, tren cac doi ñat cao ven song, con
ngöôi khai pha ñat ñai, mô rong dien tích trong lua nöôc bang nhieu hình thöc canh tac phu
hôp vôi ñòa hình va tho nhöông töng vung. Töu trung co hai hình thöc canh tac chính la lam
ray va lam ruong.
Ray hay nöông ray la mot hình thöc trong trot sô khai, ap dung ô mien ñoi nui, maët ñat
thöông doc, khong co ñieu kien tham canh, lam thuy lôi. Ngöôi ta phat cay coi, dung löa ñot
chay thanh tro than, roi choc lo, tra hat. Ño la loi “ñao canh hoa chung” (cay bang dao, trong
bang löa) ñöôc phan anh trong Lónh Nam chích quai, hay ñöôc ghi chep trong Ñong quan
Han ky dan lai trong Hau han thö “Cöu chan (bac Trung Bo) co tuc ñot co ma trong trot”.
Hình thöc nöông ray co ñöôc bao ton lau dai ô mien nui cho ñen thôi gian gan ñay.
Ruong co nhieu loai, nhöng chu yeu va pho bien la loai ruong nöôc, gom nhöng chan
ruong phu sa ven song va chan ruong trung ô vung thap trung va quanh cac ao ñam. Mot
trong nhöng cuon sach xöa nhat cua thö tòch Trung Quoc chep ve lòch sö nöôc ta la cuon
Giao Chau ngoai vöc ky (the ky IV) dan lai trong Thuy kinh chu (the ky VI), co ñoan viet:
“Ngay xöa, Giao Chæ khi chöa chia thanh quan huyen, ruong ñat co ruong Lac, ruong ño theo
nöôc trieu len xuong, dan khan ruong ño ma an nen goi la dan Lac” (Giao Chæ tích vò höu
quan huyen chi thôi, tho ñòa höu Lac ñien, ky ñien tong thuy trieu thöông ha, dan khan thöc
ky ñien, nhan danh vi Lac dan)(1). Xung quanh tö Lac trong “Lac dan”, “Lac ñien”, “Lac Viet”
con nhieu cach giai thích khac nhau nhöng khuynh höông chung cua nhieu ngöôi ñeu coi
“Lac ñien” la loai ruong nöôc. Ñoi vôi loai ruong nay, co the ap dung rong rai ky thuat cay
bang nhöng löôi cay ñong thau va söc keo cua trau bo hay cung co the ap dung ky thuat
“ñao canh thuy nau” (cay bang dao, lam nat bang nöôc). “hoa canh, thuy nau” nöôc vao
ruong, giam cho suc bun ñe gieo trong. Ruong nöôc noi chung la loai ruong co ñònh, ñöôc
trong trot thöông xuyen, maët ruong ñöôc cai tao, co bô giö nöôc, nghóa la co ñieu kien tham
canh tang vu.
Cong cuoc chinh phuc vung ñong bang, phat trien nong nghiep trong lua nöôc, ñaët ra
yeu cau cang ngay cang böc thiet ve cong tac trò thuy va thuy lôi. Thien nhien nhiet ñôi gio
mua vôi löông nöôc, ño nong, ño am cao, cung vôi ñieu kien ñat ñai, tho nhöông vung ñong
bang co maët rat thuan lôi cho nghe trong lua nöôc, nhöng cung co khac nghiet cua no, tröôc
het la moi ñe doa cua nan lu lut, han nan, ung ngap. Huyen thoai Sôn Tinh – Thuy Tinh qua
nhieu chuyen hoa, cuoi cung phan anh cuoc ñau tranh chong ngap lut cua ñong bang Bac
Bo vôi öôc mô cua con ngöôi : nui phai cao hôn nöôc, Sôn Tinh phai thang Thuy Tinh. Ngöôi
dan vung nay hieu ro moi ñe doa thöông xuyen cua thien tai va luon luon nhac nhô :
Nui cao song hay con dai,
Nam nam bao oan, ñôi ñôi ñanh ghen.
Cho ñen nay, khao co hoc chöa tìm thay di tích nhöng cong trình thuy lôi thôi Hung
Vöông. Nhöng mot cach thöc töôi tieu nao ño con ñöôc ghi nhan trong thö tòch co. Cau van
“ruong ño theo nöôc trieu len xuong” (ky ñien tong thuy trieu thöông ha) cua Giao Chau
ngoai vöc ky (dan lai trong Thuy kinh chu) va cua Quang Chau ky (the ky V, dan lai trong Sö
ky sach an cua Tö Ma Trinh, the ky VIII) that kho hieu va tö lau ña gay ra cuoc thao luan vôi
nhieu cach giai thích khac nhau. Nhöng cung cau ño cua Giao chæ thanh ky ñöôc dan lai
trong An Nam chí löôc cua Le Trac ñôi Tran, thì rat ro rang: “töôi ruong theo nöôc trieu len
xuong”. (Quan ñien tong thuy trieu thöông ha)(2). Muon “töôi ruong”, ngöôi ta phai biet ñap bô
giö nöôc, phai biet xay döng mot so cong trình nhan tao nao ño nhö phai ñap, kenh möông...
ñe dan nöôc va thao nöôc, töôi tieu cho ñong ruong. Ô Co Loa ña phat hien ñöôc dau tích
cua mot ñoan ñe co, co tröôc thôi Bac thuoc. Vao cuoi thôi Hung Vöông, cö dan vung ñong
bang co the ña biet ñap ñe, nhöng chæ môi ñap nhöng ñoan ñe ngan ñe chong ngap lut cho
mot vai nôi trung tam nao ño.
Cay trong chu yeu la lua nöôc, bao gom ca lua te, lua nep va co the luc bay giô, lua
nep con ñöôc trong pho bien va giö vai tro quan trong trong ñôi song, chiem ty le cao trong
thanh phan löông thöc cua con ngöôi. Ñieu ño ñöôc phan anh trong Lónh Nam chích quai:
thôi Hung Vöông “ñat san nhieu gao nep”, va ñöôc xac nhan qua cac di tích khao co hoc.
1 Lòch Ñaïo Nguyeân, Thuûy kinh chuù, q.VI, tr.62, baûn in cuûa Thöông vuï aán thö quaùn, Baéc Kinh 1958.
2 Nguyeãn Ñoång Chi, Maáy yù kieán veà xaõ hoäi thôøi Huøng Vöông. Nghieân cöùu lòch söû soá 123, 6/1969.
Phan tích 4 mau thoc chay va trau lay tö cac di tích Ñong Ñau, Ñong Tien va Lang Ca co
nien ñai tröôc cong nguyen, thì thay ñeu thuoc dang hat tron la dang pho bien cua lua nep.(3)
Cung vôi nghe trong lua nöôc, nghe trong rau cu va cay an qua van tiep tuc phat trien.
Hat na, hat tram ña tìm thay ô di chæ Ñong Ñau, hat ñau ña tìm thay ô di chæ Hoang Ngo. Ket
qua phan tích bao tö phan hoa ô di chæ Trang Kenh cho thay co nhöng cay thuoc ho hoa
thao, bo ñau, ho bau bí, ho dau tam. Truyen thuyet dan gian noi ñen viec trong döa hau
trong Chuyen An Tiem, trong cau, trau trong Chuyen trau – Cau.... Nghe lam vöôn phat trien
cung cap them nguon thöc an thöc vat cho con ngöôi va cung vôi nghe lam ray, nghe lam
ruong la ba hình thöc cô ban cua nghe trong trot ñöông thôi.
3 Nguyeãn Vieät, Luùa neáp vaø choõ thôøi Huøng Vöông, Khaûo coå hoïc soá 3, 5 - 6/1981.
Cung ket hôp vôi nong nghiep con co nghe hai löôm, san ban, chan nuoi, ñanh ca.
Hai löôm va san ban la nhöng nganh kinh te khai thac, van ton tai va co maët phat trien,
nhöng bò ñay xuong hang thö yeu. So vôi hai löôm, san ban ñong vai tro quan trong hôn vì
khong nhöng no bo sung nguon thöc an thòt cho con ngöôi, cung cap da, xöông va söng cho
mot so nghe thu cong che tao ño trang söc, ño dung va vu khí, ma no con co y nghóa chong
thu dö, bao ve mua mang va cuoc song. Ñoi töông san ban, qua di tích ñong vat tìm thay
trong cac di chæ khao co hoc, bao gom nhieu loai thu röng nhö lôn röng, höôu, nai, hoang,
khæ, cay höông, dím, chuot... va ca nhöng loai thu to lôn, hung dö nhö voi, ho, te giac... Ít ra
vao giai ñoan Ñong Sôn, ngöôi ta ña biet dung cho san. Tren mot so rìu ñong cua giai ñoan
nay ña the hien canh san höôu rat sinh ñong, trong ño co con cho san ñang chaën ñau mot
con höôu.
Chan nuoi phat trien theo höông gan bo chaët che vôi nong nghiep, khong tach ra thanh
mot nganh kinh te ñoc lap. Cho, lôn, trau, bo la nhöng gia suc quen thuoc cö dan thôi Hung
Vöông ma xöông, rang cua chung ña tìm thay trong nhieu di tích khao co hoc. Tö giai ñoan
Go Mun ñen giai ñoan Ñong Sôn, xöông trau, bo nha cang ngay cang tang len. Ket qua
thong ke cho thay, ô Go Mun xöông trau bo nha chiem ty le 38,7% ñen Ñình Chang thuoc
giai ñoan Ñong Sôn tang len 63,7% so vôi toan bo xöông rang cac loai gia suc. Ô Ñong Sôn
tìm thay töông bo bang ñat nung, ô Ñình Chang tìm thay mot ño trang söc ñau trau bang ña
va tren trong ñong Ñoi Ro, Lang Vac co hình bo rat ñep. Sö phat trien manh cua nghe nuoi
trau bo vao cuoi thôi Hung Vöông co le khong phai chæ ñe cung cap thòt, ma con ñap öng yeu
cau söc keo trong nong nghiep.
Trong di chæ Xom Ren (thuoc giai ñoan Phung Nguyen), Ñong Ñau ña tìm thay töông
ga bang ñat nung va ñen giai ñoan Ñong Sôn tìm thay töông ga bang ñong thau ô Chien
Vay, Vinh Quang. Trong cac di tích thôi Hung Vöông cung tìm thay xöông ga röng (gallus
sp), to tien cua ga nha. Cö dan thôi Hung Vöông han ña biet nuoi ga va con ga ña trô thanh
con vat quen thuoc trong cuoc song, ñöôc phan anh trong nghe thuat tao hình.
Viec nuoi ngöa chöa tìm thay chöng tích trong khao co hoc, du truyen thuyet Thanh
Dong co neu len hình töông ngöa sat. Nhöng viec thuan döông voi thì ña ñöôc xac nhan,
khong phai chæ vì tìm thay rang voi trong mot so di chæ, ma tröôc het la vì ña tìm thay töông
voi bang ñong co banh ô Lang Vac.
Nghe ñanh ca, neu dau vet co mô nhat ô giai ñoan Phung Nguyen thì lai to ra co nhöng
böôc phat trien ñang ke ô nhöng giai ñoan sau. Xöông rang ca cac loai cung vôi nhöng chì
löôi bang ñat nung, löôi cau bang ñong thau, mui lao ñam ca co nganh bang xöông.... tìm
thay trong nhieu di chæ chöng minh ñieu ño. Hôn nöa, ñòa hình song nöôc vôi bô bien dai,
nhieu song ngoi, ao ñam, la ñieu kien thien nhien thuan lôi cho sö phat trien cua nghe ñanh
ca nöôc ngot va nöôc maën. Nhöng tien ño ve ky thuat ñong thuyen giai ñoan Ñong Sôn chac
cung gop phan vao sö phat trien cua nghe ñanh ca.
Ben canh nong nghiep, cac nghe thu cong cung phat trien manh me, co nghe phat trien
vöôt böc va co tac ñong qua lai chaët che vôi nong nghiep.
Nghe lam ca ñat ñen trình ño phat trien hoan my ô giai ñoan Phung Nguyen ñe roi sau
ño, lui dan va nhöông vai tro che tao cong cu cho nghe luyen kim. Sö suy thoai ve vò trí kinh
te cua nghe lam ña khi böôc sang thôi ñai van minh la mot tat yeu va bieu thò mot böôc tien
cua lòch sö. Tuy vay, cho ñen cuoi thôi Hung Vöông, nghe lam ña van ñöôc bao ton va
chuyen sang chöc nang lam ño trang söc bang ña quy la chu yeu. Ngöôi thô lam ña tren thöc
te ña trô thanh ngöôi thô lam ño my nghe.
Nghe lam gom thôi Hung Vöông noi chung chöa vöôt qua giôi han cua gom tho, nhöng
co nhieu tien bo ñang ke.
Tö giai ñoan Phung Nguyen, ky thuat lam gom bang ban xoay ña phat trien. Xöông
gom lam bang ñat set pha vôi cat va mot ít vun ba ñong vat, thöc vat, ñe vöa de tao hình,
vöa chòu ñöôc ño löa cao, ít bò bien dang va ran nöt khi nung. Xöông gom ñöôc trang mot lôp
nöôc ñat set ñe sau khi nung, tao thanh mot lôp ao mòn va nhan.
Ño gom Phung Nguyen con bô va de tham nöôc. Nhöng vao cac giai ñoan sau, ño gom
cöng hôn, ít tham nöôc hôn, ñat ño nung cao hôn, Gom Go Mun co ño nung 800 – 9000C,
chöng to lo nung ñöôc cai tien va hoan thien hôn.
Ky thuat tao hình va trang trí ño gom cung co nhieu tien bo. Loai hình phong phu va
hoa van nhieu hình ve cua ño gom chöng to ñieu ño. Hoa van ñöôc tao thanh bang nhieu
phöông phap nhö chai, ñap, rach, in an. Can chu y la mot so hoa van khong nhöng co gia trò
my thuat lam tang them ve ñep cua ño gom, ma con co y nghóa ky thuat lam tang them ño
chac ben va gia trò sö dung cua ño gom. Hoa van tao thanh bang cach chai co tac dung lap
nhöng vet ro tren ño gom. Phöông phap ñap trong ky thuat tao hoa van lam cho ño gom
ñöôc nen chaët va chac hôn.
Vao cuoi thôi Hung Vöông, loai hình ño gom ñôn ñieu va ít ñöôc trang trí. Ñieu ño
khong chöng to sö suy thoai cua ky thuat gom, ma phan anh xu höông thöc dung cua nghe
lam gom, khi nhöng ño ñöng co gia trò ñöôc che tao bang ñong thau va ño gom tho trô thanh
ño dung bình thöông, thong dung.
Nghe moc va nghe ñan lat ñöôc trang bò them nhöng cong cu bang kim khí va co
nhöng böôc phat trien môi.
Ño go, do chat lieu de bò huy hoai, nen khong ñöôc bao ton bao nhieu. Nhöng gan ñay,
khao co hoc cung ña tìm thay giao bang go ô Go Mun, nhieu quan tai hình thuyen ñoc moc ô
Viet Khe, Chau Can ... trong ño co can giao, mai cheo va ño dung bang go. Hình anh coi va
chay gia gao bang go, nha san, thuyen van.... ñöôc trang trí tren ño ñong Ñong Sôn.
Cong cu cua nghe moc tö ño ña ñöôc chuyen dan sang ño ñong thau gom cac loai rìu,
ñuc, dui, dao khac, dao thöông.... Vôi cac loai go phong phu cua röng nhiet
ñôi, nghe moc giö vai tro quan trong trong ñôi song, khong nhöng cung cap nhöng ño dung
thong thöông trong sinh hoat, ma con san xuat mot so cong cu, vu khí, phöông tien ñi lai va
lam nha ô.
Nghe ñan lat con ñe lai vet tích qua nhöng dau ñan in tren ño gom va ño ñong. Ño la
nhöng dau ñan ñep va ñeu, gom nhieu kieu ñan nhö long mot, long ñoi, long nia, long
thung.... Vôi nhöng vat lieu tre, nöa co san ô khap nôi, nghe ñan lat co the cung cap nhieu ño
dung thong dung cho con ngöôi .
Nghe det cung ñe lai nhieu chöng tích ve sö ton tai va phat trien trong suot thôi Hung
vöông. Dau thöng tren ño gom va doi xe chæ bang ñat nung cho thay nghe xe sôi ña co tö giai
ñoan Phung Nguyen. Tö sôi, ngöôi ta det löôi cung cap cho nghe ñanh ca va det vai ñap öng
nhu cau may maëc cua con ngöôi. Chì löôi ña tìm thay kha nhieu. Hình ngöôi tren ño ñong
Ñong Sôn, nhat la tren trong va thap ñong, ñeu maëc ao, maëc vay, ñong kho. Cac loai vai
mòn, vai tho con in dau tren ño gom, ño ñong va trong mot ngoi mo ô Chau Can ña tìm thay
nhöng manh vai. Cac loai vai luc bay giô co le det bang sôi bong, gai, ñay va tô tam, ma thö
tòch co cua Trung Quoc ghi nhan ña co ô nöôc ta vao ñau thôi Bac thuoc.
Nghe sôn ña xuat hien va ñen giai ñoan Ñong Sôn ña ñat ñen trình ño ky thuat kha
cao. Trong mo Viet Khe, mot so ño go ñöôc sôn mau nau, mau ño va trang trí ñep.
Trong cac nghe thu cong thôi Hung Vöông, sö ra ñôi va phat trien cua nghe luyen kim,
bao gom nghe ñuc ñong va nghe luyen sat, co y nghóa nhö mot cuoc cach mang vì no tac
ñong sau sac ñen toan bo nen kinh te va tö ño, gay nen nhöng chuyen bien trong cô cau xa
hoi.
Nghe ñuc ñong xuat hien tö ñau thôi Hung Vöông, giai ñoan Phung Nguyen, phat trien
lien tuc qua cac giai ñoan Ñong Ñau, Go Mun va ñat ñen ñænh cao röc rô vao giai ñoan Ñong
Sôn. Tien trình lòch sö ño cung vôi viec phat hien ra nhöng cuc xæ ñong va khuon ñuc ñong,
cho thay qua trrình phat trien lau dai, tai cho va tính chat ban ñòa cua nghe luyen kim ñong
thau ô nöôc ta.
Tải về để xem bản đầy đủ
56 trang
12/01/2024
17720
Free
Bạn đang xem 20 trang mẫu của tài liệu "Giáo trình Cơ sở văn hóa (Phần 1)", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- giao_trinh_co_so_van_hoa_phan_1.pdf
