Tản mạn về sông An Cựu qua cảm nhận của người Châu Âu trước 1945
Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển, số 6 (149) . 2018
132
TẢN MẠN VỀ SÔNG AN CỰU QUA CẢM NHẬN
CỦA NGƯỜI CHÂU ÂU TRƯỚC 1945
Nguyễn Quang Trung Tiến*
Sông An Cựu và vùng đất ven con sông này ở khu vực Huế đã được người
châu Âu biết đến từ thế kỷ XVII, qua tên gọi sông Phủ Cam và làng Phủ Cam. Tên
Phủ Cam xuất phát từ cái phủ mang tên Cam, có cùng niên đại với phủ Dương
Xuân và phủ Tập Tượng bên bờ nam Sông Hương thời các chúa Nguyễn,(1) nên dân
gian quen gọi là Phủ Cam.
Vùng đất ven sông Phủ Cam đã sớm xuất hiện họ đạo cùng trú sở của các linh
mục thuộc Hội Thừa sai Paris (Société des Missions étrangères de Paris) và nhiều
dòng tu khác, có nhà thờ từ năm 1682, đến đầu thế kỷ XX trở thành nhà thờ Chính
tòa Phủ Cam; nên ngay từ thế kỷ XVII, các giáo sĩ phương Tây đến Huế quen dùng
cái tên Phủ Cam, bởi đây là địa điểm tụ hội chính của họ ở đầu con sông.
Vào nửa đầu thế kỷ XVIII, tên Phủ Cam được toàn thế giới Công giáo quan
tâm, do “Đức Giám mục E. F de la Baume [Khâm mạng Tòa Thánh Vatican], tuổi
đã cao, thiếu thốn đủ mọi thứ... đã qua đời. Nơi đó không phải ở Cochin [từ năm
1834 được triều Nguyễn gọi là Nam Kỳ], ở Barjavel, mà ở Phủ Cam, một vùng
đất tại Huế; nơi ông được bổ nhiệm như một vị Hồng y giáo chủ, qua đời vào ngày
02/4/1741, với sự có mặt của một hoàng thân Kitô giáo An Nam [hoàng tộc chúa
Nguyễn xứ Đàng Trong], cùng một số người đến thăm viếng và những nhà truyền
giáo khác, bao gồm một linh mục người Trung Quốc là học trò của ông... Cái chết
này là một sự kiện ở Huế đối với triều đình cũng như các thần dân, bởi sự hiện diện
của “Vị khách”mà cả thế giới đều biết đến”.(2)
Đầu thế kỷ XIX, vùng đất Phủ Cam là nơi cư trú suốt gần 18 năm [1802-1819]
của gia đình Jean Baptiste Chaigneau, công thần người Pháp hàng đầu của chúa
Nguyễn Ánh đã trở thành vua Gia Long đầu triều Nguyễn. Michel Ðức Chaigneau,
con trai trưởng của gia đình này đã có nhiều kỷ niệm sâu lắng về vùng đất Phủ Cam
khi viết trong hồi ký của mình: “Cha tôi đã mua một ngôi nhà ở khu vực phụ cận
Huế, cách Kinh Thành khoảng một cây số và cách làng đạo Phủ Cam cũng khoảng
chừng đó. Sở đất này rộng chừng ba héc-ta, nằm bên bờ một chi lưu [sông An Cựu]
của sông Trường Tiền [Sông Hương] vốn bắt nguồn gần khu lăng tẩm của hoàng
gia [nơi hợp lưu giữa sông Tả Trạch và sông Hữu Trạch để tạo thành Sông Hương,
*
Trường Đại học Khoa học, Đại học Huế.
133
Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển, số 6 (149) . 2018
ở vị trí xã Hương Thọ, thị xã Hương Trà hiện nay]. Tương tự nhiều sở đất khác
quanh thành phố, sở đất nhà cha tôi có trồng cau, cam, xoài, ổi, v.v... và bao quanh
là hàng rào tre dày với bờ mương phía trong. Giữa sở đất là một cụm ba căn nhà,
mái lợp ngói liệt; tất cả đều là nhà trệt, lớn bé đều có, cất trên nền nhà cao hơn mặt
sân nửa mét, gồm những chiếc cột gỗ kết nối vững vàng với xà ngang và kèo. Tôi
không thể cưỡng lại sự cám dỗ khi mô tả ngôi nhà này, nơi tôi sinh ra, lớn lên và
lìa xa nó ở tuổi mười sáu, khi theo cha trong chuyến đi đầu tiên về Pháp vào cuối
năm 1819”.(3)
Ảnh 1: Ngôi nhà của gia đình J. B. Chaigneau bên bờ sông An Cựu trong giai đoạn 1802-1819,
nằm ở đường Phan Đình Phùng gần chợ Bến Ngự hiện nay. (Nguồn: Paul Boudet et André
Masson (1931), Iconographie historique de l’Indochine française, Les Éditions G. Van Oest,
Paris, Planche XVIII).
Ký ức của Michel Ðức Chaigneau về Phủ Cam không chỉ là ngôi nhà thời
thơ ấu, mà còn phần nào phản ánh đặc điểm vùng đất này qua việc tang ma vào
đầu thế kỷ XIX: “Ở Huế, người ta phải dùng thuyền để di chuyển trong phần lớn
quãng đường đưa tang, bởi có vô số dòng sông ở mọi hướng tại vùng phụ cận, mà
cầu thì rất ít. Lợi thế của việc đưa tang bằng thuyền là di chuyển nhanh hơn so với
gánh đám bằng đường bộ. Nhưng đôi lúc do thiếu phương tiện, một phần đoàn đưa
tang phải đi bộ theo trên bờ, rồi dùng đò ngang để qua sông ở những đoạn không
có cầu. Giữa làng Phủ Cam và ngọn núi biệt lập [núi Ngự Bình] là một thung lũng
lớn, “thung lũng mộ địa”, nơi phần lớn người Huế và vùng phụ cận mai táng những
người thân. Một chi lưu của sông Trường Tiền chảy ngang một con đường sỏi đá
134
Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển, số 6 (149) . 2018
nằm phía hữu ngạn [đường lên đàn Nam Giao, nay là đường Phan Bội Châu], cách
cửa sông [Cửa Khâu, nơi giao nhau giữa bờ nam Sông Hương và đầu sông An
Cựu] khoảng một cây số: con đường này dẫn đến “thung lũng mộ địa” khi vượt qua
làng Phủ Cam ở bên trái”.(4)
Ảnh 2: Một khu làng ở cửa sông An Cựu ven phá Hà Trung - đầm Cầu Hai cuối thế kỷ XIX.
(Nguồn: Valérien Groffier (1908), Héros trop oubliés de notre épopée coloniale, Desclée - De
Brouwer, Lille, p. 312).
Đến nửa sau thế kỷ XIX, sĩ quan hải quân Pháp là Dutreuil de Rhins trên
đường từ Đà Nẵng đi bộ ra Huế(5) để nhận nhiệm vụ lái thuê chiếc tàu hơi nước
Scorpion cho triều đình Huế vào tháng 10/1876, đã có những cảm nhận đầu tiên
dưới góc nhìn của người châu Âu về địa lý của vùng đất này. Trong bài viết đăng
trên Tập san Hội Địa dư Paris năm 1878 [trước khi Dutreuil de Rhins viết hồi ký
và xuất bản lần đầu năm 1879], ông nhận xét: “Từ chân dãy núi vòng quanh thung
lũng Cầu Hai, nơi có một số con sông đổ nước vào, chúng tôi rời khỏi con đường
bộ mà trước khi đến vùng đồng bằng Huế vẫn phải đi qua một con đèo, đất canh
tác bị cắt xẻ bởi các dòng sông và một cánh đồng cát mênh mông được bao phủ
với nhiều ngôi mộ – những di tích cuối cùng của một thành phố ẩn hiện phía xa.
Để thuận tiện, chúng tôi đi thuyền bản xứ, hoặc gọi là thuyền tam bản, trong vòng
12 giờ sẽ đưa chúng tôi qua vùng đầm phá và sông Phủ Cam để đến Huế. Toàn
bộ đồng bằng mà chúng tôi đi qua, giữa đầm phá và những ngọn đồi bao quanh
là một vùng đất đỏ, đất sét pha cát nơi nhiều nơi ít, bị chia cắt bởi các dòng suối,
những cánh đồng lúa vùng trũng, và những rừng cây trong đó tre và cau chiếm đa
số. Thấp thoáng dưới tầm nhìn của chúng tôi là nhiều thôn xóm được bao quanh
bởi những vườn cây lá, đồng ruộng và cây ăn quả. Đến làng An Cựu, chúng tôi rời
135
Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển, số 6 (149) . 2018
khỏi thuyền và đi bộ thêm hai cây số để đến khu nhà dành cho các phái bộ ngoại
giao, bên bờ hữu ngạn Sông Huế [Sông Hương], trước tòa Kinh Thành, nơi chúng
tôi chỉ trông thấy được những bức tường thành”.(6)
Đến năm 1879, dựa vào cuốn hồi ký của Dutreuil de Rhins vừa ra mắt, Tạp
chí Địa dư của Pháp đã cung cấp một cái nhìn toàn cảnh hơn cho người châu Âu
về địa lý, thủy văn của Sông Hương và sông An Cựu. Tờ tạp chí viết:
“Chúng ta sẽ theo chân Dutreuil de Rhins trong những chuyến thám hiểm của
ông ta đối với hai nhánh của Sông Huế [Sông Hương], từ cửa sông đến đầu nguồn.
Rời bến Sông Huế, nơi con tàu đang neo đậu, Dutreuil de Rhins đi ngược dòng
sông đến địa điểm có tên là chợ Tuần [nguyên văn: Kien-Touane], ngang qua trước
những khu vườn quanh lăng tẩm hoàng gia ở Vạn Niên [nguyên văn: Van-Nène]
và ngọn núi hình nón có tên là Hòn Đụn [nguyên văn: Hon-Dun], cao 440 mét, từ
đó quang cảnh trải dài trên một phần lớn của đồng bằng Huế. Đoạn sông qua khu
vực Huế, và một phần ở đoạn trên, đã được mô tả nhiều lần, nhưng Dutreuil de
Rhins là người đầu tiên [của châu Âu] thực hiện cuộc khảo sát nghiêm túc dòng
sông đến tận cùng”.
“Chợ Tuần là một khu khá rộng, nằm ở nơi hợp lưu của hai phụ lưu tạo thành
Sông Hương [nguyên văn: Truong-Thiên]. Nhánh sông phía tây [Hữu Trạch], ngắn
hơn nhánh sông phía đông [Tả Trạch], có chiều dài khoảng 32km; từ thành phố Huế
đến đầu nguồn nhánh này, có 27km đường sông có thể dùng tàu hơi nước. Các
ghềnh đá phía trên có thể uốn nắn dễ dàng. Lên đến hẻm núi Thạch Hàn [nguyên
văn: Da-Han, dân gian quen gọi Đá Hàn], chúng ta vẫn còn thấy một số khu trồng
trọt; nhưng lên nữa, các túp lều xung quanh ngày càng ít, chỉ thấy một số rẫy trồng
lúa. Nhánh sông này bắt nguồn từ giữa những hẻm núi hoang sơ với những sườn
núi đẹp như tranh vẽ”.
“Ở nhánh sông phía đông, từ chợ Tuần, đầu tiên dòng sông băng qua các lăng
tẩm hoàng gia [lăng Gia Long], sau đó là làng Công giáo Buồng Tằm [nguyên văn:
Buong-tam], là điểm xa nhất mà các nhà truyền giáo có mặt trên nhánh sông này.
Tại điểm này, dòng sông băng qua hai ghềnh thác chảy ra từ những ngọn núi không
tên trong khu vực đó. Nhánh sông thứ hai này nằm cách chợ Tuần khoảng 24km,
tuy vậy nó trở nên bất khả xâm phạm ngay cả với những chiếc xuồng độc mộc, và
dễ dàng chặn đứng hoàn toàn mọi hoạt động của tàu hơi nước”.
“Tóm lại, sau khi khảo sát dòng sông, Dutreuil de Rhins đã nghiên cứu kỹ địa
hình của vùng Huế, và vẽ lên một bản đồ toàn cảnh, đó là một tài liệu địa lý quan
trọng. Toàn bộ phân bố của hệ thống sông Huế bây giờ đã rõ. Chúng ta thấy rằng,
dòng sông được hình thành bởi sự hợp lưu của hai con sông khá quan trọng, rồi nó
uốn cong về phía tây ở làng Long Hồ [nguyên văn: Thang-Ho], chảy theo hướng
136
Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển, số 6 (149) . 2018
đông bắc. Cuối cùng, khi về đến Huế, một chi lưu quan trọng, sông Phủ Cam [An
Cựu], tách ra khỏi sông chính chảy về phía đông nam, đổ vào đầm phá vùng Truồi
[nguyên văn: Troui], theo hướng song song với bờ biển. Cửa sông bị che khuất
nhưng cũng có thể điều hướng cho tàu hơi nước hoạt động”.
“Từ Huế, Sông Hương được chia thành nhiều nhánh sông nhỏ, trong đó
nhánh chính chảy về phía bắc, đổ ra đầm phá theo một dòng chảy ngoằn ngoèo.
Chúng tôi giới hạn phần trình bày này về một số chi tiết được thể hiện trong cuốn
sách và bản đồ của Dutreuil de Rhins; bởi chúng tôi nghĩ đây là những điều quan
trọng hàng đầu cần cung cấp cho độc giả trước khi đề cập những vấn đề khác (như
mô tả những ngọn núi, thương mại, nông nghiệp, phong tục, v.v...) có trong sách.
Bản đồ của Dutreuil de Rhins có ưu điểm lớn là được xây dựng trên cơ sở dữ liệu
của bản thân tác giả; tất cả các vị trí và độ cao trên bản đồ cho thấy ông ta đã tự
kiểm tra chúng. Trong những chi tiết mà Dutreuil de Rhins vẽ ra về địa hình, ông
ta đã có mặt tại chỗ, cẩn thận tự mình quan sát, không để sai lệch sự thật mà lúc
đầu chưa thể kiểm soát”.
“Nói tóm lại, chúng ta có trong tay cuốn sách của Dutreuil de Rhins, một tài
liệu mới được bổ sung vào số tài liệu đã có rất nhiều, đến nỗi chúng ta nợ các sĩ
quan hải quân uyên bác của mình; và chúng tôi chỉ mong muốn rằng, một thí dụ tốt
như vậy nên được tất cả những người Pháp trẻ tuổi có học thức quan tâm, để lường
trước sự khó khăn của cuộc sống khi có mặt ở những khu vực ít được biết đến”.(7)
Cuộc khảo sát của Dutreuil de Rhins ở phần thượng nguồn Sông Hương và
tổng thể hệ thống sông ở Huế đã được Tạp chí Địa dư của Pháp khái quát lại để
giới thiệu; vậy từ cửa biển lên Huế để vào sông An Cựu như thế nào, chúng ta hãy
đọc những dòng ghi chép của chính tác giả trong chuyến đến Huế lần đầu bằng
đường biển trước đó một tháng:
“Ngày 10/9/1876 của tôi đã kín lịch, bởi vì bắt đầu từ Thuận An [nguyên văn:
Touane-ane] vào lúc 5 giờ sáng, tôi đề xuất trước khi đến yết kiến quan thượng
thư, sẽ đi một vòng quanh hòn đảo lớn [Cồn Hến trên Sông Hương] che chắn Kinh
Thành Huế ở phía đông và nhìn ngắm non nước này từ đỉnh núi Ngự Bình [nguyên
văn: Dia-bigne]. Vì vậy, chiếc thuyền dài đã phải chèo cật lực cho tới khi chúng tôi
đến góc phía bắc của thành phố. Ở đó, dòng sông vẽ nên một vòng cung lớn giữa
các cánh đồng lúa ở phía nam và đôi bờ sông rất thấp nhưng lại dốc, bên bờ hữu
ngạn được bao phủ bởi nhiều lùm cây xanh và khu dân cư. Phía trên của vòng cung
này, sau một cái cồn nhỏ xanh rờn, nhánh phía đông bắc của dòng sông cắt một lối
chảy ngang qua cánh đồng hướng về phía Thuận An”.
“Chừng hơn sáu trăm mét nữa, chúng tôi nhìn thấy một cây bồ đề [nguyên
văn: bo-dé] tuyệt đẹp, đẹp nhất trong những thứ tôi từng trông thấy ở khu vực Huế.
137
Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển, số 6 (149) . 2018
Ảnh 3: Đường sông từ Thuận An băng qua giữa Kinh Thành Huế và Sứ quán Pháp để vào lối đầu
sông Phủ Cam cuối thế kỷ XIX. (Nguồn: Édouard Hocquard (1892), Une campagne au Tonkin,
Hachette et Cie, Paris).
Những nhánh cây vươn ra khỏi bờ và cắm nhiều chùm rễ xuống sông; nhìn từ xa,
nó trông như một cây cầu bằng lá. Thân cây chính tuyệt đẹp này có chu vi dễ đến
chừng hai mươi mét. Cách đó một khoảng, có một bến đò [bến đò Chợ Dinh] băng
qua con sông phía trước con đường từ Thuận An đến Huế, và một hòn đảo rất hẹp
[Cồn Hến] xuất hiện trước mặt chúng tôi”.
“Nhánh sông phía đông sâu hơn, bọc quanh ở ngoài. Tôi chọn nhánh phía
tây, có vẻ như hợp ý với tôi hơn, bởi những khu dân cư, những xóm làng đông đúc
và cây cối sum suê ở đôi bờ. Mực nước xuống quá thấp đến mức cực tiểu, khiến
chúng tôi gặp khó khăn khi vượt qua chỗ cạn; sau đó, thuyền đi nhanh hơn ở phía
trước Kinh Thành, rồi chúng tôi rẽ vào con sông mà thuyền bè vận tải có thể qua
lại, sông Phủ Cam [nguyên văn: Fou-cam], chi lưu phía nam của đồng bằng được
hình thành bởi sông Trường Tiền [nguyên văn: Truong-thiên, tức Sông Hương].”
“Sự hiện diện của những con sông này dường như tương tự nhau, nhưng cảnh
quan [sông Phủ Cam] mới mẻ hơn, trở nên hẹp hơn, quanh co hơn, và được trời
phú cho một sự quyến rũ mới. Tôi dừng lại giữa đường đến làng Phủ Cam để tìm
kiếm dấu vết của quá khứ mà nước Pháp có thể tự hào. Nỗi vất vả biến mất! Song
tất cả đều giống nhau, không ai có thể hoặc sẽ chỉ ra cho tôi một trong số những
gian nhà xinh xắn này là ngôi nhà mà từ lâu gia đình ông Jean Baptiste Chaigneau
đã sinh sống. Liệu tôi có nên ngạc nhiên không?”
138
Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển, số 6 (149) . 2018
“Rời làng Phủ Cam ở bờ hữu ngạn và đi xuống khúc quanh cuối cùng, ở đó
chúng tôi thấy cây cầu gỗ An Cựu [nguyên văn: pont de bois d’Ane-keuou]. Chúng
tôi lên bộ ở đây và băng qua một cánh đồng phủ kín những ngôi mộ, đi chừng hơn
15 phút thì đến chân núi Ngự Bình. Ngọn núi này có hình thang hoặc tam giác, tùy
theo hướng nhìn, được rừng thông bao phủ, và trên sườn dốc có một con đường
mòn nhỏ dẫn lên đến đỉnh. Đỉnh núi hẹp, nhưng từ đó có thể mở rộng tầm nhìn về
phía nam và thấy toàn bộ dãy núi”.
“Về phía tây, chúng ta có thể nhìn thấy những mái ngói hoàng lưu ly trên lăng
mộ hoàng gia ở Vạn Niên [nguyên văn: Van-nene, tức lăng vua Tự Đức, nhưng
thời điểm đó vua Tự Đức còn tại vị]; một vùng núi đồi nhấp nhô ẩn hiện một dòng
sông, mà từ đó chúng ta có thể xuôi dòng ra phía bắc cho tới biển”.
“Bức tranh toàn cảnh Huế rất đa dạng, tráng lệ về tổng thể: trên kia, là một
vùng đất nhấp nhô, đẹp như tranh vẽ và hoang dại; ở đây, một thảm cây xanh mênh
mông và đồng bộ trải ra đến tận những đụn cát nằm sát đại dương. Trên kia, sự
tĩnh lặng của nơi yên nghỉ; ở đây, sự chuyển động của cuộc sống: trên dải đồng
bằng này, không thiếu ưu đãi nhưng cũng không tươi mới, sừng sững một khối
tường thành hình vuông ngăn cách bởi những con sông và kênh đào. Bên trong
Kinh Thành Huế dường như được che phủ bởi những lùm cây xanh. Theo bố trí đó,
chúng ta hình dung tòa thành hình vuông, đường phố xuyên qua những hàng cây
và các cổng thành, nhưng thực sự chúng ta chỉ nhìn thấy mái của các cung điện. Từ
đỉnh của một ngọn núi nằm ở phía tây thành phố [tức đồi Vọng Cảnh], người ta có
thể nhìn thấy bên trong Kinh Thành rõ hơn, nhưng cần sự giúp sức của một kính
viễn vọng mạnh, vì khoảng cách hơi xa”.
“Cư dân vùng Huế không vượt quá ba mươi nghìn người, phân bố gần như
đồng đều ở ngoại ô và các khu vực phụ cận xung quanh bán kính khoảng bốn cây
số. Đây là một vị trí không thể tốt hơn để chọn làm nơi xây dựng kinh đô cho dù
các công trình phòng thủ nhân tạo giờ đây đã mất hiệu quả.”
“Khi quay lại chiếc thuyền dài và trở về trên sông Phủ Cam, bóng hoàng hôn
huyền ảo buông xuống đôi bờ khiến tôi không ngớt ngắm nhìn và chuyển hướng
suy tư. Những lùm cây dày đặc đến nỗi người ta sẽ nghĩ chúng đơn độc; trước cảnh
tượng mê hoặc này, cuộc sống sẽ trôi qua êm đềm như buổi sáng của một ngày đẹp
trời, mọi người sống hạnh phúc bằng tinh thần mà thiên nhiên vốn dĩ nên thơ đã
ban tặng. Tôi quên luôn chuyện nhân loại cứ quẩn quanh với những tham vọng và
sự khổ đau, và khi con sông lớn [Sông Hương] tràn ngập ánh sáng xuất hiện trước
mặt, tôi cảm thấy lối đi thi vị này quá ngắn”.(8)
Trong thời gian làm việc ở Huế, Dutreuil de Rhins nhiều lần ghé thăm vùng
Phủ Cam, xem đó như một cuộc giải khuây, và ông có dịp ghi lại một vài sinh hoạt
139
Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển, số 6 (149) . 2018
xã hội ở khu vực này: “Ngày 20/12/1876, từ khi đến Huế để đảm nhận công việc
của mình, quan thượng thư cử một viên tham biện [nguyên văn: tam-bien] dưới
quyền đi theo tôi, một người đàn ông nhỏ bé dễ mến, trông có vẻ khôn lanh hơn là
thông minh, mặc dù không phải lúc nào anh ta cũng thành công trong việc che giấu
suy nghĩ của mình. Một buổi nọ, sau phiên họp của hội đồng, theo như lời của các
thông dịch viên truyền đạt, tôi cảm thấy băn khoăn và bị phân tâm, nên đi thuyền về
phía sông Phủ Cam và đến bờ sông cạnh làng. Chẳng mấy chốc tôi đã băng qua ngôi
chợ [chợ Bến Ngự, người Pháp gọi là chợ Phủ Cam] và gặp một đám rước dài, sự
vui vẻ ồn ào giảm dần khi tôi đến gần. Có một con heo to nằm trong cũi, hòa cùng
với tiếng cười giọng nói hân hoan của đám rước bằng những tiếng kêu la eng éc”.
“Có phải nhà vua ban tặng phẩm cho một trong những vị quan lớn của ngài
không? Tôi nói với Mai, chủ thuyền của tôi, người theo tôi khắp mọi nơi ở Huế”.
- “Cưới! [nguyên văn: Keuoi] Đó là một đám cưới, anh ta trả lời”.
“Người đàn ông được che chiếc lọng lớn ở hàng đầu là chủ hôn của gia đình
chú rể tương lai (Trong trường hợp này người chủ hôn được che lọng). Ông ta
bưng một chiếc hộp chứa tờ hôn thú; theo sau là những người phụ việc mang lẵng,
bình hoa và mâm đựng gạo, cau trầu; tiếp đến là các bậc sinh thành và bà con,
khách khứa của vị hôn phu đang ngượng ngùng hòa lẫn trong đám rước. Họ mang
lễ cưới đến nhà thông gia tương lai”.
“Chúng ta tạm gác chuyện đám rước trên đường để nói một vài lời về cuộc
hôn nhân hợp pháp (Khi người An Nam lấy vợ chính hay vợ hầu, mọi thứ diễn
ra khá giống với bất kỳ việc mua bán nào). Ngoài những nghi thức tôn giáo hoàn
toàn thiếu đồng bộ với những ràng buộc pháp lý, họ tiến hành mọi việc kèm theo
các nghi lễ gần giống với chúng ta; nhưng các thủ tục có tính cách thân mật hơn.
Mọi việc xảy ra như trong một gia đình, nhưng đại diện của cơ quan công quyền
chỉ ghi nhận một trường hợp do cha mẹ ký. Khi họ đã đồng ý cho con cái kết hôn,
và các điều kiện đã được thảo luận và cam kết, lý trưởng địa phương sẽ là người
công nhận cuộc hôn nhân. Người đàn ông mang lễ cưới tặng người vợ tương lai,
và hai gia đình mỗi bên cử một người được trọng vọng nhất trong thân tộc làm đại
diện để viết tờ hôn thú, đem đặt trước bàn thờ gia tiên, rồi một bữa tiệc huyên náo
được bày ra”.
“Một thời gian sau, vào ngày đã giao ước tại cuộc gặp mặt trước đó, gia đình
của chú rể và những người thân nhóm họp để đi, như chúng ta vừa thấy, đến nhà
của cô dâu tương lai, nơi lễ cưới đang đợi họ, lúc đó tờ hôn thú được tuyên bố và
thực hiện”.
“Giới trẻ hiện tại gắn bó với nhau trong cuộc sống hôn nhân, trừ khi ly hôn và
sau đó yêu cầu hủy bỏ hôn thú, do ngoại tình hoặc vô sinh. Trường hợp cuối cùng
140
Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển, số 6 (149) . 2018
này hiếm khi xảy ra, nếu căn cứ vào số lượng trẻ con nhiều đáng kể mà chúng ta
gặp ở khắp nơi”...(9)
Từ cuối thế kỷ XIX, sau ngày kinh đô Huế thất thủ, nền độc lập không còn,
người châu Âu đến Huế với tư cách hoàn toàn khác trước, cảm nhận của họ và những
hành xử liên quan đến dòng sông An Cựu cũng đã thay đổi. Ngày 1/5/1899, Khâm
sứ Trung Kỳ ra quyết định tiến hành “nạo vét sông Phủ Cam [An Cựu] và các ngòi
lạch của dòng sông này cùng các kênh mương ở Thừa Thiên với kinh phí 4.000,00
đồng Đông Dương, trích từ ngân sách lao động công chính của Trung Kỳ”.(10)
Vấn đề thủy lợi ở tỉnh Thừa Thiên cũng được chính quyền Pháp tiếp tục xử
lý. “Các nghiên cứu đã được thực hiện từ năm 1895 tại tỉnh Thừa Thiên để ngăn
chặn sự xâm nhập của nước lợ, hoặc để tưới cho các cánh đồng lúa ở phần đồng
bằng của tỉnh nằm giữa biển và vùng đồi núi. Yêu cầu được đưa ra là thực hiện dự
án xây dựng những đập tràn trên các kênh mương thông với Sông Hương để ngăn
nước mặn thâm nhập, nhưng không làm thay đổi chế độ nước lũ, và đắp những con
đê ngăn mặn dọc theo bờ đầm phá giáp với những đồng ruộng vùng ven biển. Bên
cạnh đó, dự định đào kênh dẫn nước ngọt từ Sông Hương vào sông Phủ Cam sẽ
không được triển khai, bởi việc cung cấp nước để tưới cho các đồng ruộng là không
cần thiết khi sông Phủ Cam chứa một lượng nước dự trữ vừa đủ.Tổng chi phí liên
quan đến các công trình theo kế hoạch sẽ không vượt quá 100.000 francs”.(11)
Từ đầu thế kỷ XX, công cuộc kiến thiết và chỉnh trang đô thị có nhiều tiến
bộ, diện mạo đô thị Huế bắt đầu thay đổi. Vì vậy, khi đến Huế vào năm 1910, Paul
Trouillet có một cảm xúc về khu vực sông An Cựu khác với những gì Dutreuil
de Rhins thể hiện cuối thế kỷ XIX. Ông viết: “Chúng tôi thực hiện một vòng du
lịch tại khu phố Tây, chủ yếu được xây dựng bên bờ hữu ngạn của Sông Hương
có trục chính là một đại lộ [đường Lê Lợi hiện nay] dài hơn hai cây số kể từ Tòa
Khâm sứ đến ga xe lửa. Hai bên đường, những biệt thự xinh xắn tiếp nối nhau được
bao quanh bởi những tán cây xanh đa dạng. Đến nhà ga, thay vì trở lại, chúng tôi
men theo bờ tả ngạn sông Phủ Cam, nơi cả đôi bờ cũng có dân cư và ở đó thật ấn
tượng với sự hấp dẫn của con sông có dòng nước uốn lượn hài hòa, rợp bóng bởi
một thảm thực vật dày đặc và những chiếc thuyền đang lướt nhanh. Dường như
sự quyến rũ của con sông được gia tăng vào buổi chiều tà, dưới bóng hoàng hôn
và ánh trăng huyền ảo, với giai điệu nhẹ nhàng và trầm bổng của những câu hò từ
những cư dân vạn đò”.(12)
Đến Huế vào năm 1914 để thực hiện một chương trình giới thiệu du lịch,
Ph. Eberhardt đưa ra nhận xét về khu vực sông An Cựu - Phủ Cam như sau: “Đi
dạo ở đôi bờ sông Phủ Cam thật khó khăn [lúc đó đường ven hai bờ sông chưa
mở]. Sinh hoạt của những người dân vạn đò diễn ra dưới mắt du khách từ những
141
Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển, số 6 (149) . 2018
Ảnh 4: Âu thuyền trước khu Sứ quán - Tòa Khâm sứ ở bờ nam Sông Hương đầu thế kỷ XX.
(Nguồn: skyscrapercity.com).
khía cạnh đa dạng nhất của cuộc sống là điều bất ngờ nhất. Hiếm khi đi dạo bên
bờ sông này mà không bắt gặp những cảnh thú vị của chủ nghĩa tự nhiên, khiến
người ta dễ liên tưởng cần có cách ứng xử rất mới cho đô thị. Vào buổi bình minh
hoặc trong ánh sáng vàng nhạt lúc chiều tà, người ta dễ thích thú với quang cảnh
đẹp như tranh vẽ này”.(13)
Trong khi đó, Jeanne Leuba đến Huế năm1916 lại âm thầm đi tìm và viết nên
những cảm nhận về đêm khuya ở khu vực này: “Màn đêm tĩnh lặng vào hai giờ
sáng khi thành phố đang ngủ. Những ngôi nhà nằm rải rác dưới những tán lá không
chút ánh đèn. Tất cả đã ngủ, cửa đóng then cài. Từ bước chạy lặng êm của chiếc xe
kéo, chỉ có một nhịp điệu bị nén lại được phát ra: flop, flop, flop... tiếng đôi chân
trần bám xuống mặt đất”.
“Nhưng sau khi vừa băng qua con sông Phủ Cam, một khung cảnh kỳ lạ sẽ
khiến chúng ta rời xa thế giới thực! Ở trung tâm của một cánh đồng mộ địa, nổi lên
giữa vùng cát trắng u buồn dưới ánh trăng một hàng cây Giáng sinh [cây thông] mê
hoặc. Chúng không lấp lánh như những cây Noël trong ngày lễ. Chúng cũng không
lộ ra những cành nhánh mạnh mẽ để gánh cái nặng của tuyết phương Tây: chúng
tỏa ra thứ ánh sáng mờ ảo và huyền bí giữa tán lá xanh đen mềm mại. Con đường
duy nhất cho những người chết! Nó gợi lên câu chuyện tuyệt vời về sự phục sinh,
một cuộc diễu hành của bóng tối đến vương quốc của bóng đêm. Một cái mùi nhè
nhẹ thoảng qua, không hoàn toàn là hương hoặc hoa, tỏa ra từ những ngôi miếu
dựng lên trong bờ rào hai lớp”.
142
Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển, số 6 (149) . 2018
“Trên các nhánh phi lao là những chiếc đèn lồng với những ngôi sao kỳ lạ,
hiện lên những con thú phát sáng - những tưởng tượng của sự hình dung thế tục,
những đầu thú kỳ dị, những con phượng hoàng khoe sắc, những con cá huỳnh
quang. Không gì đẹp hơn những chiếc đèn lồng cổ điển, tinh khiết trong hình dạng,
nghiêm trang trong sự tỏa sáng của chúng. Ngọn đèn bên trong chiếu sáng một con
rồng với tông màu trên nền vải cổ”.
“Người dân đi ngang qua đây thường không ồn ào hay náo nhiệt. Họ tự chùng
xuống, như thể có một vài quan ngại nào đó. Không một người phu kéo xe nào
không cất tiếng bỡn cợt “con gái”, và không tíu tít khi lại gần những gian hàng hoa
quả và cau trầu. Không có một bóng dáng phụ nữ nào, ngoại trừ những người buôn
bán này đang ngồi “chò hỏ” trong cảnh tranh tối tranh sáng”...(14)
Ảnh 5: Đoạn sông An Cựu cạnh cầu Ga Huế đầu thế kỷ XX.
(Nguồn: Le Monde colonial illustré, Paris, N010, 7/1924, p. 228).
Trên dòng sông An Cựu, mặc dù đang sa lầy trong cuộc Chiến tranh Thế giới
1914-1918, người Pháp cũng bắt đầu có sự điều chỉnh, với việc xây cống ngăn mặn
ở cửa sông giáp phá Hà Trung - đầm Cầu Hai. Năm 1916, căn cứ dự án của Toàn
quyền Đông Dương về việc thực hiện các công trình thủy lợi ở tỉnh Thừa Thiên
và tờ trình của Bộ trưởng Bộ Thuộc địa Pháp, ngày 19/12/1916, Tổng thống Cộng
hòa Pháp(15) ký sắc lệnh cho phép triển khai xây dựng các đập Phủ Cam [đập Cống
Quan] và Cầu Hai với khoản kinh phí 200.000 francs (Điều 1).(16)
Con đập chắn có cống tháo nước làm xong, sinh hoạt của cư dân trên sông
An Cựu cũng phải thay đổi phương cách khi đi từ sông ra phá hay ngược dòng từ
143
Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển, số 6 (149) . 2018
phá vào sông. Dufresne đã cho chúng ta thấy lại cảnh này một cách thi vị qua sự
mô tả đầy chất văn chương:
“Từ khi sông Phủ Cam tại Huế bị cách ly với đầm phá bởi một con đập để
ngăn nước mặn xâm nhập vào những cánh đồng lúa, và điều đó là cần thiết, để
vượt qua đập chắn, người ta hò và nghiêng các thuyền tam bản để gánh qua với
một điệu hò dài, mà cuối mỗi câu được xướng lên bởi một người râu tóc bạc trắng
thì cả nhóm cùng hò theo ở những điệp khúc. Những người khiêng thuyền thậm
chí không thể gánh nổi nếu không có nhịp điệu của hai tiếng “hò khoan” vang lên
theo từng động tác của họ”.
“Có lẽ trong giao thông đường thủy, hiệu ứng nghệ thuật được tạo ra bằng
cách hòa cùng một nhịp hò mang đến sự hoàn hảo tối đa. Ở đó, tất cả mọi thứ góp
phần vào kết quả của cái đẹp: sự tĩnh lặng sâu lắng của vùng nông thôn, vẻ duyên
dáng của những hàng tre, mặt nước êm đềm phản chiếu ánh trăng yên bình trên
một thủy vực rộng. Những chiếc thuyền lướt nhẹ mà không có bất kỳ âm thanh nào
khác ngoài tiếng mái chèo cọ xát quai chèo và cọc chèo. Và người ta có thể đoán
được khoảng cách một đoạn điệp khúc hò theo nhịp điệu chậm rãi”.(17)
Kể từ cuối năm 1924, khi trên dòng sông An Cựu ở khu vực Huế đã có đủ
6 cây cầu nối đôi bờ [các cầu: Ga, Nam Giao, Bến Ngự, Phủ Cam, Kho Rèn, An
Cựu], cảnh quan ở vùng sông này lại tiếp tục có thêm nhiều thay đổi theo nhịp
bước của quá trình đô thị hóa, như những dòng mô tả đầy cảm xúc hoài cổ dưới
đây của Léopold Cadière:
“Con sông, rộng 300 mét, Sông Hương, chảy xuống từ những ngọn núi gần
đó, nổi lên từ mỏm đồi đỏ và uốn cong hai lần, tạo thành một chữ Z lớn. Đường
trung tuyến kéo từ phía mặt trời lặn sang hướng đông, chia thành phố làm hai: khu
phố Tây ở bờ hữu ngạn, thành cổ và khu dân cư bản địa ở bờ tả ngạn. Hai cây cầu
sắt, cầu Clémenceau, tức cầu Thành Thái cũ [cầu Trường Tiền] phía hạ lưu; cầu
đường sắt phía thượng nguồn [cầu Dã Viên], kết nối hai phần của kinh đô. Các dự
án về mỹ quan của thành phố đưa ra một cây cầu thứ ba, hoành tráng, nằm giữa
hai cái hiện đang tồn tại. Tôi bắt gặp nhiều người không biết nhàm chán trước vẻ
đẹp của thiên nhiên, không hề mệt mỏi khi đứng hàng giờ bên lan can của cây cầu
Clémenceau. Dòng nước lững lờ trôi giữa hàng ngàn cư dân vạn đò sinh sống trên
thuyền, với một bờ có màu ngọc lục bảo được nhấn mạnh bởi các bức tường màu
thổ hoàng của tòa thành cổ, còn một bên là những đốm trắng của các tòa nhà kiểu
châu Âu. Đằng xa, những ngọn đồi nối tiếp nhau như những con cừu bị xén lông,
lộ ra một mảng sườn thấm nước trông như những vệt máu dưới một thảm thực vật
mỏng màu xám. Phía xa xa, những ngọn núi mọc lên, sương mờ che khuất rồi lại
lướt qua, chúng có màu xanh đen và đường nét sắc nhọn”.
144
Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển, số 6 (149) . 2018
“Ba mươi năm trước, bờ hữu ngạn có một bộ mặt khác xa ngày hôm nay. Khu
phố Tây hầu như không tồn tại. Rất khó để nhận dạng nó khi nhìn từ phía hạ lưu.
Sứ quán Pháp bị che phủ bởi lùm cây, được bảo vệ bằng một doanh trại và liên lạc
với phần còn lại của thế giới bằng một gian nhà có mái che. Toàn bộ bờ sông bị lấp
kín bởi một dãy các căn nhà thấp và mái rộng, trải theo chiều dài con sông: chúng
là doanh trại của doanh Thủy sư An Nam. Tòa nhà cuối cùng trong số đó đã biến
mất do quá trình xây dựng Trường Quốc Học. Nhà khảo cổ luyến tiếc về sự biến
mất hoàn toàn của chúng; nhưng người nghệ sĩ thì không như vậy. Đằng trước các
doanh trại, những âu thuyền phủ đầy những túp lều tranh nhẹ, chứa những chiếc
thuyền hoàng gia khi thời tiết xấu. Tại đây, nhà khảo cổ học và nghệ thuật cùng
chung nỗi luyến tiếc, không phải về những túp lều, mà về những chiếc thuyền. Một
số thuyền xưa là kỳ quan về nghệ thuật điêu khắc, sơn mài, thếp vàng. Không còn
gì, hoặc quá ít đến mức gần như không có gì...”
“Nhu cầu của thời đại đã cuốn trôi mọi thứ. Trên vị trí của một phần những
chuồng voi của hoàng gia mọc lên nhà ga xe lửa và một khách sạn, một xưởng
cưa, một nhà máy nước đá, khu dân cư. Ở phía bên kia sông Phủ Cam, một cây cầu
đẹp bắc qua, Trường Pellerin [nay là khu Học viện Âm nhạc Huế] thay thế các khu
vườn rợp bóng và nhà cửa”.
“Tiếp đến, từ dãy doanh trại cũ của thủy quân, đã chia thành Dinh Công sứ
Thừa Thiên, các văn phòng và doanh trại bảo an binh, Trường Quốc Học, Trường
nữ trung học Đồng Khánh, trụ sở Phủ Thừa của tỉnh và nhà lao, bệnh viện trung
ương rộng lớn của Trung Kỳ, bưu điện, các công trình công cộng, câu lạc bộ, khách
sạn lớn của Huế, Tòa Khâm sứ Trung Kỳ, Sứ quán cũ, nhạc viện, sở thuế... Tôi
chỉ đề cập đến các tòa nhà chính và chỉ nói về những gì chúng ta thấy khi đi theo
đường Jules Ferry [nay là Lê Lợi], trục chính của Huế, mà không nói đến tất cả
các công trình xây dựng, các cơ sở theo kế hoạch chỉnh trang của đô thị Huế đang
được tiến hành”.
“Tất cả các công trình này được phủ bóng cây xanh, phù hợp với một thành
phố thuộc địa. Một số công trình là các di tích, với đường nét giản dị và thuần khiết
theo sở thích của người Pháp, lại phù hợp với yêu cầu của bản xứ. Một số công
trình khác đã bị chỉ trích mạnh mẽ, trở thành bất cập và phải để cho cây cối che
phủ dần”.(18)
Cùng mang tâm trạng hoài cổ, năm 1925, Madrolle viết: “Ở bờ hữu ngạn
Sông Hương là khu phố Tây. Tòa Khâm sứ vẫn còn được gọi là Sứ quán, vì ban đầu
vào năm 1878 nơi đây được dùng làm trú sở của sứ bộ ngoại giao Pháp một thời
gian, trước khi thiết lập chính quyền Bảo hộ. Băng qua sông Phủ Cam là nhà ga
xe lửa, đại lộ Nam Giao, chùa Quốc Ân, thành cổ ở Nguyệt Biều [Thành Lồi], đàn
145
Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển, số 6 (149) . 2018
Ảnh 6: Trụ sở tập đoàn công nghệ phẩm Chaffanjon góc đường Chaigneau - Henri Rivière giữa
thế kỷ XX, nay là góc Lý Thường Kiệt - Hà Nội. (Nguồn: AAVH).
Nam Giao, núi Ngự Bình, đường lên lăng tẩm hoàng gia. Trên ngọn đồi phía sau
nhà ga, có chùa Báo Quốc được xây dựng vào cuối thế kỷ XVII. Cổng tam quan
của chùa xây dựng vào năm 1808, được khắc trang trí bằng chữ Phạn và các Hán tự.
Trong khuôn viên có những bảo tháp của các sư trú trì. Tháp cổ nhất nằm sau hàng
đầu tiên được dựng lên (năm 1714) bởi các đệ tử đáng kính của sư Giác Phong để
tưởng niệm vị tổ sáng lập chùa. Trong chính điện có một số mảng chạm khắc đẹp,
một cái chuông đúc năm 1808. Trên bàn thờ lớn được xếp theo thứ bậc là tượng của
các vị Phật trong Phật giáo Đại thừa, xen vào đó là vài bức tượng của Lão giáo...(19)
Việc chỉnh trang sông An Cựu còn được tiếp nối những năm sau đó, như vào
năm 1929, tỉnh Thừa Thiên trích ngân sách để gia cố độ bền của kè chống xói mòn
ở bờ sông đoạn Phủ Cam;(20) năm 1932 trích 745,00 đồng Đông Dương xây công
trình bảo vệ ở hai bờ sông chống xói lở phía dưới cầu An Cựu,(21) trích 500,00 đồng
Đông Dương tu bổ lần thứ nhất công trình bảo vệ trên bờ sông Phủ Cam chống lũ
lụt hàng năm gây xói mòn theo yêu cầu của Hội đồng tỉnh;(22) năm 1938 trích trước
425,00 đồng Đông Dương cho việc củng cố và thay thế mặt đường bờ kè của cầu
đường Jules Ferry gần ga [cầu Ga] bằng mặt đường bê tông cốt thép...(23)
Hóa ra, những hoạt động chỉnh trang, tu bổ để cho dòng sông An Cựu vận hành
tốt hơn, đô thị phát triển mạnh hơn dưới thời Pháp thuộc không hề quá ít; còn những
cảm nhận của người châu Âu về vùng đất bên sông An Cựu ở khu vực Huế thì không
chỉ có sự vui mừng về những đổi thay, mà còn xen lẫn vào đó cả những tâm trạng
hoài cổ, luyến tiếc những giá trị quý báu của một thời đang dần dần mất bóng...
N Q T T
146
Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển, số 6 (149) . 2018
CHÚ THÍCH
(1) Lê Quý Đôn toàn tập (1977), Tập I, Phủ biên tạp lục, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội, tr 112.
(2) Académie de Vaucluse (1935), Mémoires de l’Académie de Vaucluse, Tome XXXV, Impr.
Rullière, Avignon, p. 181.
(3) Michel Ðức Chaigneau (1867), Souvenirs de Hué, Imprimerie Impériale, Paris, p. 20.
(4) Michel Ðức Chaigneau (1867), Souvenirs de Hué, Imprimerie Impériale, Paris, p. 211-212.
(5) Đây là lần ra Huế thứ hai của Dutreuil de Rhins, lần đầu ông đến Huế bằng đường biển, đi
từ cửa biển Thuận An lên Huế.
(6) Dutreuil de Rhins, “La côte d’Annam et la province de Hué”, Bulletin de la Société de
Géographie, Société de Géographie, Tome XVI, Paris, 12/1878, p. 335-336.
(7) Institut Géographique de Paris, Revue de Géographie, Tome V, juillet - décembre 1879,
Librairie Ch. Delagrave, Paris, p. 196-198.
(8) Jules Léon Dutreuil de Rhins (1889), Le royaume d’Annam et les Annamites: journal de
voyage, Librairie Plon, Paris, p. 125-128.
(9) Jules Léon Dutreuil de Rhins (1889), Le royaume d’Annam et les Annamites: journal de
voyage, Librairie Plon, Paris, p. 232-234.
(10) Bulletin officiel de l’Indo-Chine française, No 1-6, Imprimerie Schneider, Hanoi, 1899, p. 12.
(11) Bulletin Économique de l’Indo-Chine, No110, septembre 1914, Hanoi, p.764.
(12) J. Paul Trouillet, “Le Tourisme en Indochine”, La Dépêche Coloniale Illustrée, No11, 15 juin
1910, Paris, p. 137.
(13) Ph. Eberhardt, Guide de l’Annam, Augustin Challamel - Éditeur, Librairie Maritime et
Coloniale, Paris, 1914, p. 157-158.
(14) Jeanne Leuba, “La grande nuit”, La Renaissance, No14, 08 juillet 1916, Paris, p. 17.
(15) Tổng thống Raymond Nicolas Landry Poincaré, nhiệm kỳ 1913-1920.
(16) Bulletin officiel du Ministère des Colonies, Nos1 à 12, 1918, Imprimerie Nationale, Paris,
p. 48-50.
(17) Dufresne, “Littérature Annamite”, Indochine, Exposition Coloniale Internationale de Paris,
Société d’Éditions, Paris, 1931, p. 160.
(18) Agence Économique des territoires africains sous mandat, Bulletin de l’Agence Générale
des Colonies, No197, 1924, Paris, p. 817-818.
(19) Madrolle (1925), Indochine du Nord: Tonkin, Annam, Laos, Yunnan, Kouang-Tchéou Wan
(2e Édition), Librairie Hachette, Paris, p. 270-271.
(20) Gouvernement général de l’Indo-Chine, Rapports au Conseil de gouvernement, Imprimerie
d’Extrême-Orient, Hanoï, 1929, p. 785.
(21) Résidence de Thua-Thiên, Budget provincial pour l’exercice, Imprimerie Phuc-Long, Hué,
1932, p. 50-51.
(22) Résidence de Thua-Thiên, Budget provincial pour l’exercice, Imprimerie Phuc-Long, Hué,
1932, p. 46-47.
(23) Ville de Hué, Budget municipal pour l’exercice, Imprimerie de Bui Huy Tin, Hué, 1938, p. 48-49.
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. Agence Économique des territoires africains sous mandat, Bulletin de l’Agence Générale
des Colonies, No197, 1924, Paris.
147
Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển, số 6 (149) . 2018
2. Bulletin économique de l’Indo-Chine, No110, septembre 1914, Hanoi.
3. Bulletin officiel de l’Indo-Chine française, No1-6, 1899, Imprimerie Schneider, Hanoi.
4. Bulletin officiel du Ministère des Colonies, Nos1 à 12, 1918, Imprimerie Nationale, Paris.
5. Michel Ðức Chaigneau (1867), Souvenirs de Hué, Imprimerie Impériale, Paris.
6. Dufresne (1931), “Littérature Annamite”, Indochine, Exposition Coloniale Internationale de
Paris, Société d’Éditions, Paris.
7. Lê Quý Đôn toàn tập (1977), Tập I, Phủ biên tạp lục, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội.
8. Ph. Eberhardt (1914), Guide de l’Annam, Augustin Challamel - Éditeur, Librairie Maritime et
Coloniale, Paris.
9. Gouvernement général de l’Indo-Chine, Rapports au Conseil de gouvernement, Impr.
d’Extrême-Orient, Hanoï, 1929.
10. Institut Géographique de Paris, Revue de Géographie, Tome V, juillet - décembre 1879,
Librairie Ch. Delagrave, Paris.
11. Jeanne Leuba, “La grande nuit”, La Renaissance, No14, 08 juillet 1916, Paris.
12. Madrolle (1925), Indochine du Nord: Tonkin, Annam, Laos, Yunnan, Kouang-Tchéou Wan (2e
Édition), Librairie Hachette, Paris.
13. Résidence de Thua-Thiên, Budget provincial pour l’exercice, Imprimerie Phuc-Long, Hué, 1932.
14. Dutreuil de Rhins, “La côte d’Annam et la province de Hué”, Bulletin de la Société de
Géographie, Société de Géographie, Tome XVI, Paris, 12/1878.
15. Dutreuil de Rhins (1889), Le royaume d’Annam et les Annamites: journal de voyage, Librairie
Plon, Paris.
16. J. Paul Trouillet, “Le Tourisme en Indochine”, La Dépêche Coloniale Illustrée, No11, 15 juin
1910, Paris.
17. Académie de Vaucluse (1935), Mémoires de l’Académie de Vaucluse, Tome XXXV,
Imprimerie Rullière, Avignon.
18. Ville de Hué, Budget municipal pour l’exercice, Imprimerie de Bui Huy Tin, Hué, 1938.
TÓM TẮT
Sông An Cựu và vùng đất ven con sông này ở Huế đã được người châu Âu biết đến từ thế
kỷ XVII qua tên gọi sông Phủ Cam và làng Phủ Cam. Bài viết này tổng thuật những điều ghi chép,
khảo tả về sông An Cựu của một số tác giả người Âu từng đến Huế xưa, qua đó giúp người đọc
hôm nay hình dung được cảnh quan và những thay đổi của dòng sông “nắng đục mưa trong”
trong quá trình đô thị hóa vùng Huế.
ABSTRACT
TALKING ABOUT AN CỰU RIVER THROUGH THE VIEW
OF SOME EUROPEAN PEOPLE BEFORE 1945
An Cựu River and the area along this river in Huế have been known to Europeans since the
17th century through the name of Phủ Cam River and Phủ Cam village. This article summarizes
the notes and descriptions of An Cựu River of some European authors who used to visit Huế in
the past, and thereby helping readers visualize the landscape and changes of the river which is
“muddy in sunny season and clear in rainy season” during the process of urbanization of Huế.
16 trang
12/01/2024
14720
Free
Bạn đang xem tài liệu "Tản mạn về sông An Cựu qua cảm nhận của người Châu Âu trước 1945", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- tan_man_ve_song_an_cuu_qua_cam_nhan_cua_nguoi_chau_au_truoc.pdf
