Một số đặc trưng của phong trào Tây Sơn thế kỷ xviii

TẠP CHÍ KHOA HỌC - ĐẠI HỌC ĐỒNG NAI, SỐ 12 - 2019

ISSN 2354-1482

MỘT SỐ ĐẶC TRƯNG CỦA PHONG TRÀO TÂY SƠN THẾ KỶ XVIII

Trần Thị Thùy Dung¹

TÓM TẮT

Trong lịch sử phong kiến Việt Nam, thế kỷ XVIII là thời kỳ của chiến tranh nông

dân với đỉnh cao là phong trào Tây Sơn. Dưới sự lãnh đạo của ba anh em nhà Tây

Sơn, từ một phong trào ở ấp Tây Sơn đã phát triển thành phong trào quật khởi của

cả dân tộc, là kết tinh của phong trào nông dân đấu tranh trong thế kỷ XVIII. Bài

viết hướng đến tìm hiểu một số đặc trưng của phong trào Tây Sơn, qua đó thấy được

những nét đặc sắc của phong trào, đồng thời khẳng định những đóng góp của phong

trào đối với sự nghiệp thống nhất và bảo vệ độc lập dân tộc của đất nước.

Từ khóa: Phong trào Tây Sơn, đặc trưng

1. Mở đầu

Các vua Lê Uy Mục, Lê Tương

Dực chỉ lo ăn chơi, không lo triều

chính. Nội bộ triều Lê “chia bè kéo

cánh”, tranh giành quyền lực. Dưới

triều Lê Uy Mục, quý tộc ngoại thích

nắm hết quyền lực, giết hại công thần.

Dưới triều Lê Tương Dực, tướng Trịnh

Duy Sản gây bè phái, đánh giết nhau

liên miên suốt hơn mười năm. Chế độ

phong kiến nhà Lê dần rơi vào cảnh

khủng hoảng do các vua trị vì ăn chơi sa

đọa, tha hóa làm cho triều đình rối loạn.

Nhân khi triều đình rối loạn, quan lại ở

địa phương cậy quyền, ức hiếp dân, đời

sống của các tầng lớp nhân dân lâm vào

cảnh khốn cùng.

Từ giữa thế kỷ XVIII, tình hình

chính trị ở Đàng Ngoài ngày càng mất

ổn định, vua Lê không còn thực quyền,

mọi quyền bính đều rơi vào tay chúa

Trịnh, phủ chúa quanh năm hội hè, yến

tiệc, phung phí tiền của. Nhà nước trung

ương không ngừng tăng cường bóc lột

nhân dân, nhà nước tận thu tô thuế, họ

Trịnh đánh thuế vào cả những diện tích

đất “đồng chua nước mặn”, “bãi cát

trắng”, đất không sản xuất được; chính

sách thuế thổ sản đánh vào tất cả các

nghề thủ công của nhân dân làm cho

Thế kỷ XVI – XVIII, đất nước bị

chia cắt Đàng Trong – Đàng Ngoài,

thống nhất đất nước trở thành nhu cầu

cấp thiết của toàn dân, là nguyện vọng

tha thiết của nhân dân, yêu cầu khách

quan của xã hội. Phong trào Tây Sơn

xuất hiện năm 1771 đã từng bước giành

được thắng lợi, lật đổ các chính quyền

phong kiến Lê – Trịnh – Nguyễn, non

sông nước Việt sau thời gian dài bị chia

cắt đã được thu về một mối. Sau khi

đánh đổ chính quyền phong kiến phản

động trong nước, phong trào Tây Sơn

đã vươn lên làm nghĩa vụ dân tộc,

chống thù trong giặc ngoài, cứu dân cứu

nước – một thắng lợi vĩ đại của phong

trào Tây Sơn

2. Nội dung

2.1. Bối cảnh lịch sử Đại Việt thế

kỷ XVIII

Thế kỷ XV chế độ phong kiến nhà

Lê phát triển đến giai đoạn cực thịnh.

Nhưng đến đầu thế kỷ XVI, triều đình

phong kiến nhà Lê bắt đầu suy yếu, tranh

chấp giữa các phe phái diễn ra quyết liệt,

gây ra các cuộc nội chiến kéo dài, đời

sống nhân dân ngày càng cực khổ.

¹Trường Đại học Đồng Nai

Email: [email protected]

93

TẠP CHÍ KHOA HỌC - ĐẠI HỌC ĐỒNG NAI, SỐ 12 - 2019

ISSN 2354-1482

nhiều nghề thủ công bị phá sản, hoạt

động công thương nghiệp bị kìm hãm.

Tình trạng thiếu thuế năm này dồn sang

năm khác trở thành gánh nặng khủng

khiếp đối với người dân, nhiều người

phải bỏ nghề, phá bỏ công cụ sản xuất

để tránh nộp thuế, cuộc sống của nhân

dân ngày càng khổ cực, vào những năm

40 của thế kỷ XVIII, hàng chục vạn

nông dân chết đói, người sống sót phải

bỏ làng quê, phiêu tán khắp nơi. Không

những thế, việc mua quan bán tước

ngày càng trở nên phổ biến, năm 1736 –

1740, chúa Trịnh Giang bốn lần quy

định thể lệ mua quan bán tước, cho

phép quan lại nộp tiền để thăng chức và

nhà giàu nộp tiền để được làm quan;

năm 1750, họ Trịnh đặt “tiền thông

kinh”, nộp ba quan tiền thì được miễn

khảo hạch và coi như trúng sinh đồ.

Trong khi triều đình trung ương chỉ

lo ăn chơi, không chăm lo đến đời sống

sống nhân dân, quan lại địa phương

càng ra sức đục khoét, ức hiếp, nhũng

nhiễu nhân dân, cuộc sống của người

dân thường xuyên bị đe dọa. Đồng thời,

nạn chiếm đoạt ruộng đất trở thành hiện

tượng phổ biến và ngày càng nghiêm

trọng. Bằng nhiều hình thức và thủ

đoạn, tầng lớp địa chủ đã chiếm đoạt

rụông tư của nông dân, mặt khác xâm

lấn vào ruộng đất công của làng xã.

Phần lớn ruộng công làng xã – niềm tin

của nông dân công xã đã bị nhà nước

cắt xén để ban cấp cho quan lại và quân

lính. Kết quả là phần ruộng cho nông

dân ngày càng ít, hàng loạt nông dân bị

gạt ra khỏi ruộng đất hoặc cố bám lấy

mảnh ruộng “chết đói” để gắng gượng

một cuộc sống cơ cực.

Bên cạnh đó, thiên tai, vỡ đê, hạn

hán xảy ra liên miên; các năm 1678,

1681, 1684, 1687… là những năm hạn

hán, mất mùa lớn. Đặc biệt, nạn đói

khủng khiếp năm 1740 – 1741 ở Đàng

Ngoài “dân phiêu tán dắt díu nhau đi

kiếm ăn đầy đường. Giá gạo cao vọt,

một trăm đồng tiền không được một

bữa no, nhân dân phần nhiều phải ăn

rau, ăn củ, đến nổi ăn cả thịt rắn, thịt

chuột, chết đói chồng chất lên nhau; số

dân còn lại mười phần không được một.

Làng nào vốn có tiếng trù mật cũng chỉ

còn lại độ năm ba hộ mà thôi” [1, tr.

852], cuộc sống của người dân rơi vào

cảnh cùng khốn.

Nếu như chính sách của chế độ

quân chủ tập quyền Đàng Ngoài thời kỳ

này đã đẩy mâu thuẫn giữa nông dân

với địa chủ, giữa nhân dân với nhà nước

phong kiến trở nên gay gắt, làm bùng

nổ các cuộc khởi nghĩa, thì đến nửa

cuối thế kỷ XVIII, ở Đàng Trong,

những mâu thuẫn cố hữu của chế độ

phong kiến cũng đã đẩy xã hội Đàng

Trong lâm vào cuộc khủng hoảng.

Chúa Nguyễn Phúc Khoát sau khi

xưng vương, tạo lập triều đình riêng,

cho xây dựng cung điện theo quy mô

của một đế đô. Không chỉ riêng các

chúa Nguyễn mà tất cả quan lại, quý tộc

Đàng Trong đều đua nhau ăn chơi,

hưởng lạc đến cực độ, trong đó nổi bật

là Trương Phúc Loan, ông nắm hết

quyền hành, khét tiếng tham nhũng,

vàng, bạc, châu, ngọc, lụa chất “thành

núi”, ruộng vườn, nhà cửa, trâu ngựa

không đếm xuể. Chính sách thuế khóa

của chính quyền họ Nguyễn cũng hết

sức nặng nề, phức tạp “hàng trăm thứ

thuế, mà trưng thu thì phiền phức, gian

94

TẠP CHÍ KHOA HỌC - ĐẠI HỌC ĐỒNG NAI, SỐ 12 - 2019

ISSN 2354-1482

lận, nhân dân khốn khổ về nỗi một cổ

hai tròng” [2, tr. 413], thuế thổ sản có

hàng trăm ngàn thứ, nhà nước cần gì thì

đặt ra thứ thuế ấy để thu. Hệ thống quan

thu thuế “bản đường quan” đông đảo,

luôn tìm cách hạch sách, nhũng nhiễu

nhân dân. Quan trường trở thành nơi

làm giàu của bọn quan lại, do vậy nạn

mua bán quan tước diễn ra rất phổ biến.

Về kinh tế, trong thời Trịnh –

Nguyễn phân tranh và sau đó là giai

đoạn đất nước bị chia cắt, kinh tế Đàng

Trong có sự phát triển hơn Đàng Ngoài.

Thế nhưng, bước sang thế kỷ XVIII,

kinh tế Đàng Trong bắt đầu có những

dấu hiệu suy thoái trên các lĩnh vực:

ngoại thương sa sút, các đô thị như

Thanh Hà, Hội An dần dần lụi tàn; khi

ngoại thương suy giảm, “nạn tiền

hoang” gây ra tình tạng rối loạn nội tệ,

dẫn đến tình trạng đầu cơ tích trữ, làm

ngưng trệ mọi hoạt động lưu thông;

phần lớn ruộng đất đều tập trung trong

tay giai cấp địa chủ giàu có, giai cấp

nông dân cực khổ, mâu thuẫn giai cấp

ngày càng trở nên sâu sắc. Hơn nữa, đói

kém xảy ra, đặc biệt năm 1774, Thuận

Hóa bị đói lớn, dân bị chết đói rất

nhiều, xác chết chồng chất lên nhau.

Trước tình hình đó, người nông dân đã

nổi dậy đấu tranh, mở đầu là cuộc khởi

nghĩa của chàng Lía ở Quy Nhơn, sau

đó là phong trào Tây Sơn – phong trào

làm rung chuyển cả đất nước.

người nông dân vào cuộc sống bần cùng

nghèo khổ, nhiều người phải phiêu bạt,

lưu tán. Bên cạnh đó, hạn hán, đói kém

xảy ra, đời sống nhân dân ngày càng cơ

cực, tất cả những điều đó đã đẩy mâu

thuẫn kinh tế xã hội ở nước ta lên đỉnh

điểm và là nguyên nhân dẫn tới sự bùng

nổ của phong trào nông dân khởi nghĩa.

2.2. Sơ lược về phong trào Tây Sơn

Phong trào Tây Sơn nổ ra ở Đàng

Trong vào nửa cuối thế kỷ XVIII, do ba

anh em nhà họ Nguyễn: Nguyễn Nhạc,

Nguyễn Huệ, Nguyễn Lữ lãnh đạo.

Năm 1771 cuộc khởi nghĩa Tây Sơn

bùng nổ với khẩu hiệu: “đánh đổ quyền

thần Trương Phúc Loan, ủng hộ hoàng

tôn Nguyễn Phúc Dương”. Mục đích

của khởi nghĩa Tây Sơn là chống lại áp

bức của bọn cường hào, địa chủ, tiêu

diệt Trương Phúc Loan, “thực hiện

công lý trong xã hội”. Phong trào Tây

Sơn không ngừng phát triển và liên tiếp

giành được những thắng lợi to lớn: năm

1773, chiếm phủ Quy Nhơn; từ năm

1776 đến năm 1783, nghĩa quân Tây

Sơn đã bốn lần đánh vào Gia Định.

Trong lần tiến quân thứ hai (năm 1777)

Tây Sơn bắt giết được chúa Nguyễn, chỉ

còn Nguyễn Ánh chạy thoát, chính

quyền họ Nguyễn Đàng Trong bị lật đổ.

Sau nhiều lần thất bại, Nguyễn Ánh

sang Xiêm cầu cứu. Chớp cơ hội, tháng

7 năm 1784 vua Xiêm sai tướng đem 5

vạn quân thủy bộ theo Nguyễn Ánh

sang xâm lược nước ta. Cuối năm 1784,

quân Xiêm đã chiếm miền Tây Gia

Định, chúng ra sức cướp phá, giết

người. Nguyễn Nhạc đã cử Nguyễn Hụê

vào Nam đánh giặc. Tháng 1 năm 1785

Nguyễn Huệ lãnh đạo quân Tây Sơn

đánh thắng trận Rạch Gầm - Xoài Mút.

Như vậy, thế kỷ XVIII chế độ

phong kiến Đàng Ngoài và Đàng Trong

bước vào cuộc khủng hoảng nghiêm

trọng, giai cấp địa chủ chiếm đoạt ruộng

đất của nông dân, chính sách thuế khóa

nặng nề và những thủ đoạn bóc lột tàn

bạo của nhà nước phong kiến đã đẩy

95

TẠP CHÍ KHOA HỌC - ĐẠI HỌC ĐỒNG NAI, SỐ 12 - 2019

ISSN 2354-1482

Chiến thắng Rạch Gầm - Xoài Mút là

một trong những trận thủy chiến lớn

nhất, đập tan âm mưu xâm lược của vua

Xiêm do Nguyễn Ánh dẫn đường và

khẳng định sức mạnh to lớn của nghĩa

quân Tây Sơn cũng như thiên tài quân

sự Nguyễn Huệ.

Năm 1786, với danh nghĩa “phù Lê

diệt Trịnh” phong trào Tây Sơn chuyển

mục tiêu đấu tranh ra phía Bắc, quân

Tây Sơn do Nguyễn Huệ lãnh đạo đã

đánh đổ hoàn toàn nền thống trị của họ

Trịnh. Sau đó, bằng những cuộc tiến

công ra Bắc năm 1787 – 1788, quân

Tây Sơn lật đổ sự thống trị của vua Lê,

chế độ vua Lê chúa Trịnh thống trị ở

Bắc hà bị sụp đổ.

Sau khi đánh đổ các chính quyền

phong kiến phản động trong nước,

phong trào Tây Sơn đã vươn lên làm

nhiệm vụ chống ngoại xâm, bảo vệ đất

nước. Với chiến thắng Ngọc Hồi –

Đống Đa, Quang Trung đã đánh tan đội

quân Mãn Thanh do Tôn Sĩ Nghị chỉ

huy, bảo vệ độc lập dân tộc.

Phong trào Tây Sơn là một trong

những phong trào nông dân tiêu biểu

trong thời phong kiến Việt Nam. Phong

trào đã lần lượt đánh đổ ba chính quyền

phong kiến, phá tan hai cuộc xâm lược

và can thiệp của ngoại bang, xóa bỏ tình

trạng chia cắt Đàng Trong – Đàng

Ngoài, thực hiện công cuộc thống nhất

đất nước, để lại dấu ấn đậm nét trong

lịch sử nước nhà.

trù phú nhưng cũng là vùng chịu tô thuế

hà khắc thời bởi các chính sách áp bức

của các chúa Nguyễn. Năm 1771, ba

anh em Nguyễn Nhạc, Nguyễn Huệ,

Nguyễn Lữ lên vùng Tây Sơn thượng

đạo (nay thuộc An Khê, Gia Lai) lập

căn cứ, dựng cờ khởi nghĩa chống chính

quyền họ Nguyễn ở Đàng Trong.

Trong giai đoạn đầu của phong trào,

nghĩa quân Tây Sơn tranh thủ được sự

ủng hộ của các cá nhân thuộc giai cấp

thống trị bằng khẩu hiệu “đánh đổ quyền

thần Trương Phúc Loan, ủng hộ hoàng

tôn Nguyễn Phúc Dương”. Nguyễn Nhạc

đã lợi dụng mâu thuẫn này để phân hóa

kẻ thù, kết quả là phong trào không

những thu hút được các tầng lớp nhân

dân mà còn lôi kéo được một bộ phận

trong tầng lớp thống trị vốn bất bình với

phe cánh của Trương Phúc Loan “hào

mục bản thổ đua nhau nổi dậy hưởng

ứng với Nhạc, thế giặc càng ngày càng

bùng lên” [3, tr. 17].

“… Giận Quốc phó ra lòng bội bạc

nên Tây Sơn xướng nghĩa Cần Vương;

Trước là ngăn cột đá giữa dòng kẻo

đảng nghịch đặt mưu ngấp nghé,

Sau là tưới mưa dầm khi hạn, kéo

cùng dân ra chốn lầm than…”

Ngoài ra, Tây Sơn còn tập hợp

được đông đảo nông dân trong vai trò

chủ lực của nghĩa quân qua khẩu hiệu

“lấy của nhà giàu chia cho nhà nghèo” –

quyền lợi kinh tế gắn liền với nông

dân. Điều đó được các giáo sĩ Tây Ban

Nha, điển hình là Diego de Jumilla ghi

lại, sách Les Espagnols dans l’Empire

d’Annam trích dẫn như sau: “Ban ngày

họ xuống các chợ, kẻ đeo gươm, người

mang cung tên, có người mang súng.

Họ không hề làm thiệt hại đến người

2.3. Một số đặc trưng của phong

trào Tây Sơn thế kỷ XVIII

2.3.1. Sự phát triển về quy mô và

kết hợp vấn đề giai cấp – dân tộc

Tây Sơn là vùng đất thuộc phủ Quy

Nhơn, dinh Quảng Nam – là khu vực

96

TẠP CHÍ KHOA HỌC - ĐẠI HỌC ĐỒNG NAI, SỐ 12 - 2019

ISSN 2354-1482

và của. Trái lại họ tỏ ra muốn bình

đẳng giữa mọi người Đàng Trong; họ

vào nhà giàu, nếu đem nộp họ ít nhiều

thì họ không gây tổn hại, nhưng nếu

chống cự lại thì họ cướp lấy những của

quý đem chia cho người nghèo; họ chỉ

giữ gạo và lương thực cho họ mà thôi...

Người ta gọi họ là bọn cướp đạo đức

và nhân từ đối với quần chúng nghèo

khổ..” [4, tr. 33].

Tây Sơn không những tranh thủ

được sự ủng hộ của nông dân mà

phong trào còn tranh thủ được các tầng

lớp khác như hào trưởng có thế lực ở

vùng Thuận Nghĩa, ông bầu gánh hát

tuồng Nhung Quy, kép hát Tư Linh.

Đặc biệt, có cả thương nhân Trung

Quốc như Tập Đình, Lý Tài – một

trong những lực lượng đóng góp về tài

chính nhiều nhất cho nghĩa quân. Đồng

thời, Nguyễn Nhạc với chính sách

“thượng vận” đã thu hút một phần lớn

cư dân miền núi, người Thượng, những

người rất thông thạo về đường sá, giỏi

bắn cung, đặc biệt là rất trung thành, đã

tin ai là tin đến cùng. Từ căn cứ Tây

Sơn, nghĩa quân tỏa về giải phóng các

làng xã, trừng trị bọn xã trưởng, quan

thu thuế, đốt hết các giấy tờ sổ sách,

tuyên bố bãi bỏ mọi thứ thuế, nghĩa

quân đi đến đâu đều được nông dân

hưởng ứng tham gia.

nhanh chóng. Năm 1773, quân đội Tây

sơn kiểm soát phần lớn phủ Quy Nhơn.

Lần đầu tiên nghĩa quân hạ được một

thành lũy, dinh thự của quan lại phong

kiến, uy thế của nghĩa quân lên cao.

Chiếm được thành Quy Nhơn, nghĩa

quân mở rộng đánh và chiếm Quảng

Ngãi. Đó là một thắng lợi có ý nghĩa

chiến lược quan trọng, đánh dấu bước

trưởng thành vượt bậc của cuộc khởi

nghĩa. Đến cuối năm 1773, vùng kiểm

soát của Tây Sơn kéo dài từ phía nam

Quảng Ngãi đến Khánh Hòa. Tuy

nhiên, đến giữa năm 1774, quân của

chúa Nguyễn phản công và đánh chiếm

lại Bình Thuận, Diên Khánh, Bình

Khang, quân Tây Sơn chỉ kiểm soát

căn cứ Quy Nhơn và Quảng Ngãi.

Năm 1776, Nguyễn Lữ đem quân

đánh vào Gia Định, quân chúa Nguyễn

phải bỏ thành Gia Định, chạy lên Trấn

Biên. Năm 1777, Nguyễn Lữ và

Nguyễn Huệ tiến quân vào Gia Định lần

thứ hai, quân Tây Sơn đánh bại và bắt

giết chúa Nguyễn là Nguyễn Phúc

Thuần và Nguyễn Phúc Dương, Nguyễn

Phúc Ánh chạy thoát, chấm dứt sự

thống trị của chúa Nguyễn ở Đàng

Trong. Năm 1786, Nguyễn Huệ tiến

quân ra Bắc, lật đổ tập đoàn chúa Trịnh,

trao trả quyền lực cho vua Lê Hiển

Tông. Vua Lê phong Nguyễn Huệ làm

Uy quốc công và gả công chúa Ngọc

Hân cho ông, cắt đất Nghệ An nhường

cho Tây Sơn. Sau khi Tây Sơn trở vào

Nam, tình hình Bắc hà trở nên rối loạn,

Nguyễn Hữu Chỉnh lộng quyền,

Nguyễn Huệ cử Ngô Văn Sở, Phan Văn

Lân cùng Vũ Văn Nhậm diệt Nguyễn

Hữu Chỉnh, còn vua Lê (Lê Chiêu

Thống) chạy lên Kinh Bắc, rồi chạy

Từ căn cứ Tây Sơn thượng đạo,

với các khẩu hiệu “đánh đổ quyền thần

Trương Phúc Loan, ủng hộ hoàng tôn

Nguyễn Phúc Dương”, “lấy của nhà

giàu chia cho người nghèo”, nghĩa

quân nhanh chóng được sự ủng hộ của

các tầng lớp nhân dân. Nghĩa quân dần

mở rộng căn cứ xuống vùng đồng

bằng, thanh thế nghĩa quân lan rộng

97

TẠP CHÍ KHOA HỌC - ĐẠI HỌC ĐỒNG NAI, SỐ 12 - 2019

ISSN 2354-1482

sang Trung Quốc cầu cứu nhà Thanh,

sự nghiệp thống trị của nhà Lê đến đây

chấm dứt.

tượng cho thời đại Tây Sơn khi nhân

dân ta tập trung sức người, sức của

chống quân xâm lược Mãn Thanh. Với

chiến thắng Ngọc Hồi – Đống Đa vào

Tết Kỷ Dậu 1789, giải phóng Thăng

Long, hoàn thành sứ mệnh giải phóng

dân tộc, bảo vệ độc lập và thống nhất

nước nhà.

Sự chuyển biến về quy mô và tính

chất là một nét đặc sắc của phong trào

nông dân Tây Sơn trong lịch sử phong

kiến Việt Nam. Từ căn cứ Tây Sơn

thượng đạo, phong trào Tây Sơn đã phát

triển lớn mạnh, trở thành một phong

trào quật khởi của cả dân tộc. Phong

trào Tây Sơn ban đầu có tính chất địa

phương, sau trở thành trung tâm thu hút

mạnh mẽ quần chúng nhân dân tham

gia và phát triển thành phong trào có

phạm vi hoạt động rộng lớn trên phạm

vi cả nước, có sự kết hợp giữa việc giải

quyết vấn đề giai cấp và vấn đề dân tộc.

2.3.2. Gìn giữ và phát huy truyền

thống văn hóa dân tộc

Nét nổi bật của phong trào Tây Sơn

không chỉ là sự kết hợp giữa việc giải

quyết vấn đề giai cấp và vấn đề dân tộc,

mà còn là cuộc tranh đấu nhằm giữ gìn

những giá trị văn hóa truyền thống của

dân tộc.

Năm 1788, vua Càn Long nhà Thanh

sai Tôn Sĩ Nghị chỉ huy 29 vạn quân, huy

động từ Lưỡng Quảng, Vân Nam và Quý

Châu với danh nghĩa phù Lê, vào chiếm

đóng Thăng Long. Nhận tin cấp báo,

tháng 12 năm 1788, Nguyễn Huệ lên ngôi

Hoàng đế, lấy niên hiệu Quang Trung để

quy tụ lòng dân, lập tức tiến quân ra Bắc.

Đến Nghệ An, Quang Trung tuyển thêm

quân, củng cố lực lượng, mở cuộc duyệt

binh lớn ở Vĩnh Doanh. Ngày 20 tháng

Tóm lại, từ một phong trào nổ ra ở

địa phương, sau 18 năm phong trào Tây

Sơn đã phát triển mạnh mẽ ra phạm vi

cả nước, thu hút đông đảo các tầng lớp

nhân dân tham gia và đạt được nhiều

thắng lợi. Đây là lần đầu tiên trong lịch

sử Việt Nam có một phong trào nông

dân phát triển rộng lớn, kéo dài với quy

mô ngày càng mở rộng, lực lượng tham

gia đông đảo về thành phần và số

lượng. Phong trào không những đã đánh

đổ cả ba chính quyền phong kiến Lê –

Trịnh – Nguyễn, chấm dứt tình trạng

chia cắt đất nước mà còn đánh bại giặc

ngoại xâm Xiêm, Thanh, bảo vệ chủ

quyền quốc gia.

Trong lịch sử phong kiến Việt Nam,

phong trào nông dân Tây Sơn là phong

trào duy nhất có sự kết hợp giữa việc

giải quyết vấn đề giai cấp và vấn đề dân

tộc, đó chính là sự chuyển biến về tính

chất của phong trào so với các phong

trào nông dân khác.

Sự chuyển biến về tính chất được

thực hiện từ lúc nghĩa quân Tây Sơn lật

đổ sự thống trị của chúa Nguyễn ở

Đàng Trong. Nguyễn Ánh chạy thoát,

cầu viện quân Xiêm với âm mưu khôi

phục chế độ phong kiến phản động. Với

chiến thắng Rạch Gầm – Xoài Mút, một

mặt làm thất bại âm mưu xâm lược của

quân Xiêm, mặt khác đưa phong trào

Tây Sơn phát triển lên một tầm cao

mới, làm chủ toàn bộ Đàng Trong, tạo

điều kiện tiến ra Đàng Ngoài, lật đổ

chính quyền thống trị Lê – Trịnh.

Lần thứ hai, lòng yêu nước được

thăng hoa, trở thành đỉnh cao, là biểu

98

TẠP CHÍ KHOA HỌC - ĐẠI HỌC ĐỒNG NAI, SỐ 12 - 2019

ISSN 2354-1482

12 năm Mậu Thân (15 tháng 1 năm

1789), đại quân của Quang Trung đã ra

đến Tam Điệp, Biện Sơn. Kế hoạch tác

chiến được đề ra, toàn quân chia thành

năm đạo với các nhiệm vụ khác nhau.

Quang Trung quyết định mở tiệc khao

quân ăn tết trước, hẹn đến ngày mùng 7

vào Thăng Long mừng chiến thắng.

Đêm giao thừa, Quang Trung đọc vang

lời hịch:

Đánh cho để dài tóc,

Đánh cho để đen răng,

Đánh cho chúng chích luân bất phản,

Đánh cho chúng phiến giáp bất hoàn,

Đánh cho sử tri Nam quốc anh

hùng chi hữu chủ

Chỉ với 5 dòng thơ, 35 chữ, lời hịch

thể hiện rõ mục đích của cuộc tiến quân

là để bảo vệ các truyền thống văn hóa

dân tộc như các tục để tóc dài, nhuộm

răng đen; quyết tâm đánh giặc đến cùng

(đánh cho kẻ xâm lược không kịp trở

tay, không còn mảnh giáp) và khẳng

định chủ quyền quốc gia của người Việt

Nam “đánh cho sử tri Nam quốc anh

hùng chi hữu chủ”. Bài Hịch xuất quân

không những biểu hiện ý chí quyết tâm

đánh giặc của quân và dân ta mà còn

đánh để bảo vệ phong tục, tập quán

riêng của dân tộc đánh cho để dài tóc,

đánh cho để đen răng, đánh để khẳng

định ta không bị đồng hóa sau hơn 1000

bị phương Bắc đô hộ.

Sau khi đánh bại 29 vạn quân

Thanh xâm lược (1789), vương triều

Quang Trung ra sức xây dựng một

chính quyền phong kiến mới, tiến bộ

với ý thức quản lý đất nước trên một

phạm vi rộng lớn dưới một chính quyền

trung ương tập trung mạnh. Trong đó,

Quang Trung rất chú trọng đến phát

triển giáo dục và trọng dụng chữ Nôm.

Đối với những nho sĩ, trí thức, kể cả

quan lại trong chính quyền cũ nhưng có

tài năng, trí tuệ, có nhiệt tình xây dựng

đất nước, Quang Trung với tư tưởng

“cầu hiền tài”, cố gắng thuyết phục và

sử dụng họ vào bộ máy nhà nước mới,

đặt họ ở những chức vụ cao tương xứng

với tài năng của họ. Ngô Thời Nhậm,

Phan Huy Ích, Nguyễn Thiếp… là

những học giả tiêu biểu trong số các

nho sĩ này.

Để đáp ứng nhu cầu xây dựng chính

quyền mới và đào tạo quan lại mới, bên

cạnh phương thức “tiến cử”, “cầu hiền

tài” Quang Trung đã ban hành chính

sách “khuyến học”, mở rộng chế độ học

tập, thi cử. Trường học được mở rộng

đến các làng xã, cho phép các địa

phương sử dụng một số đền chùa không

cần thiết làm trường học. Về nội dung,

bỏ lối học từ chương khuôn sáo, cải tiến

dần theo hướng thiết thực, bắt các nho

sinh, sinh đồ ở các triều đại trước phải

thi lại. Người nào xếp loại ưu thì mới

được công nhận cho đỗ, hạng liệt phải

về học lại, còn những người bỏ tiền ra

mua tước quan (thời Lê - Trịnh) đều bị

đuổi về chịu lao dịch như dân chúng.

Bên cạnh đó, dưới vương triều Tây

Sơn, Quang Trung rất trọng dụng chữ

Nôm. Ông lập Sùng Chính Viện chuyên

dịch sách chữ Hán ra chữ Nôm làm tài

liệu học tập và giúp vua về mặt văn hóa.

Mục đích của Quang Trung là nhằm

đưa chữ Nôm lên thành quốc ngữ chính

thức thay cho chữ Hán. Chữ Nôm được

đưa vào khoa cử, trong các kỳ thi quan

trường phải ra đề thi bằng chữ Nôm,

người thi đến kỳ tam trường phải làm

99

TẠP CHÍ KHOA HỌC - ĐẠI HỌC ĐỒNG NAI, SỐ 12 - 2019

ISSN 2354-1482

thơ, phú bằng văn Nôm. Chữ Nôm trở

thành văn tự chính thức của quốc gia

dưới triều Quang Trung, một thành quả

quan trọng trong lịch sử đấu tranh và

bảo tồn nền văn hóa dân tộc, chống

chính sách đồng hóa của các triều đại

phương Bắc.

2.3.3. Đoàn kết và chia rẽ trong nội

bộ của phong trào

Ngay từ buổi đầu, khi địa bàn hoạt

động mới chỉ trong phạm vi nhỏ hẹp

của miền núi rừng Quy Nhơn, anh em

Tây Sơn đã khôn khéo đề ra được sách

lược thích hợp để tập hợp lực lượng, thu

hút quần chúng nhân dân tham gia.

Nguyễn Nhạc nhiều lần đến các vùng

đất Tây Nguyên, danh nghĩa là buôn

trầu, mua gỗ, mua ngựa… nhưng thực

chất là tìm cách liên kết với cộng đồng

dân tộc ở đây, trong đó có người Ba-na,

vận động họ tham gia ủng hộ mình. Với

sự khôn khéo và thân thiện, Nguyễn

Nhạc và những người em của mình đã

chiếm được tình cảm quý mến của

người dân Tây Nguyên, họ gọi ông là

Tơ Mo Bok (vua Trời, người Trời),

tham gia tích cực vào lực lượng của Tây

Sơn chống chính quyền họ Nguyễn “lực

lượng ở giai đoạn đầu của cuộc khởi

nghĩa có đông đảo người miền núi […]

trong các lực lượng của các dân tộc anh

em, trước hết phải kể đến người Ba-na,

người Hơ-rê, người Chăm” [5, tr. 143].

Đồng thời, phong trào còn có sự tham

gia của những thổ hào như Nguyễn

Thung, lôi cuốn cả người Hoa như Tập

Đình, Lý Tài tích cực hưởng ứng. Năm

1786, khi tiến quân ra Đàng Ngoài, Tây

Sơn luôn nhận được sự ủng hộ đồng

tình của quần chúng nhân dân, phát huy

tinh thần đoàn kết của cả một dân tộc,

phát huy sức mạnh của phong trào Tây

Sơn và quân đội Tây Sơn.

Có thể nói việc trọng dụng chữ

Nôm và mở rộng hệ thống trường học

có ý nghĩa quan trọng trong sự phát

triển nền văn hóa dân tộc, biểu lộ tinh

thần quốc gia, bảo tồn nền văn hóa dân

tộc. Việc sử dụng chữ Nôm làm văn tự

chính thức của quốc gia dưới triều Tây

Sơn là một thành quả quan trọng trong

lịch sử đấu tranh, gìn giữ và phát huy

truyền thống văn hóa dân tộc. Không

những thế, chữ Nôm còn phát triển

thành một trào lưu văn hóa rộng lớn,

xuất hiện nhiều nhà văn, nhà thơ Nôm

xuất sắc như: Ngọc Hân công chúa với

“Ai tư vãn”; Phan Huy Ích với “Văn tế

Quang Trung” và không thể không kể

tới Bà chúa thơ Nôm Hồ Xuân Hương.

Những chính sách về văn hóa của

Quang Trung thể hiện tư tưởng tiến bộ

nhằm đưa đất nước nhanh chóng vượt

qua cuộc khủng hoảng sau thời gian

chiến tranh kéo dài, đất nước bị chia

cắt, vươn lên sánh vai cùng các quốc

gia phát triển đương thời. Đồng thời,

những chính sách đó chứng tỏ ông có

hoài bão xây dựng một nền học thuật,

giáo dục đậm đà bản sắc dân tộc, nâng

cao ý thức độc lập, tự cường cho nhân

dân. Đây là một nét nổi bật thể hiện

tầm nhìn chiến lược của Quang Trung

nói riêng và của vương triều Tây Sơn

nói chung.

Sự đoàn kết của ba anh em nhà Tây

Sơn và đông đảo quần chúng nhân dân

tạo nên sức mạnh, giúp phong trào vượt

qua những khó khăn buổi đầu, ngày

100

TẠP CHÍ KHOA HỌC - ĐẠI HỌC ĐỒNG NAI, SỐ 12 - 2019

ISSN 2354-1482

càng phát triển về lực lượng và mở rộng

phạm vi hoạt động.

Nhạc nhận thấy Văn Huệ vốn là người

giảo hoạt, hung tợn, nếu đắc chí, tất

nhiên sẽ giữ lấy một nước để tự lo toan,

rồi dần dà khó mà kiềm chế được” [1,

tr. 969 - 970]. Mâu thuẫn giữa hai anh

em Tây Sơn lớn tới mức hai bên đánh

nhau kịch liệt: “Ông Huệ truy kích. Ông

Nhạc rút quân vào thành Quy Nhơn, cố

thủ. Ông Huệ công vi cả tháng mà

không hạ nổi thành, bèn đánh chiếm núi

Long Cốt, rồi kê súng đại bác trên núi

bắn vào thành. Những nơi hiểm yếu

trong thành bị phá” [6].

Mâu thuẫn và bất hòa của hai anh

em Nguyễn Nhạc, Nguyễn Huệ làm

cho hòa khí trong nội bộ Tây Sơn bị

ảnh hưởng, tình cảm anh em rạn nứt,

lực lượng Tây Sơn bị phân hóa:

Nguyễn Nhạc xưng là Trung ương

Hoàng đế, đóng đô ở Quy Nhơn,

Nguyễn Nhạc phong Nguyễn Lữ làm

Đông Định Vương, cai quản vùng đất

Gia Định, Nguyễn Nhạc phong Nguyễn

Huệ làm Bắc Bình Vương, cai quản

vùng đất từ đèo Hải Vân trở ra Bắc.

Một trong những đóng góp của phong

trào Tây Sơn là xóa bỏ tình trạng chia

cắt, thống nhất đất nước. Nhưng nay,

khi phong trào giành được thắng lợi,

đất nước lại bị chia làm ba chính quyền

khác nhau, tiếp tục đi vào con đường

phong kiến hóa.

Tuy nhiên, trong quá trình lãnh đạo

phong trào, tình hình nội bộ Tây Sơn

cũng có nhiều bất ổn. Nội bộ lục đục,

mâu thuẫn nảy sinh từ sau khi Nguyễn

Huệ từ Bắc hà trở về, gây ra những

tổn thất to lớn đối với sự thống nhất

lực lượng của phong trào Tây Sơn và

sự phát triển của vương triều Tây Sơn

sau này.

Sử sách không ghi chép thật rõ ràng

về nguyên nhân mâu thuẫn giữa anh em

Tây Sơn. Nhưng xích mích, mâu thuẫn

giữa Nguyễn Nhạc và Nguyễn Huệ là

có thật, thậm chí 2 người đã sử dụng

đến quân sự “dùng binh lực đánh lẫn

nhau” [1, tr. 979], “Trước kia, Văn Huệ

và Văn Nhạc dấy quân đánh nhau” [1,

tr. 979]. Nguyên nhân của sự bất hòa

này có lẽ bắt đầu từ lúc Nguyễn Huệ

đem quân ra Bắc hà, bởi vì chủ trương

của Nguyễn Nhạc là tập trung tiêu

diệt chúa Nguyễn, giữ hòa bình với Bắc

Hà, nên việc Nguyễn Huệ tự ý đem

quân Bắc tiến là đi ngược lại ý của

Nguyễn Nhạc. Mặt khác, Nguyễn Nhạc

không yên tâm với sự phát triển thế lực

riêng của Nguyễn Huệ, sợ rằng Nguyễn

Huệ sẽ vượt quyền mình, sợ rằng không

kiềm chế được Nguyễn Huệ “quyền làm

vua đối với bề tôi đã bị xem khinh” [6],

“sau khi Văn Huệ đã lấy được Thuận

Hóa, đưa thư về nói tiến thẳng quân ra

để lấy Thăng Long. Văn Nhạc được

nhận thư, không bằng lòng, sai người

ngăn lại, nhưng không kịp. Đến lúc Văn

Huệ đã lấy được Thăng Long. Văn

Nhạc biết tin sợ lắm. Nhạc cho là vội

vàng đem quân vào sâu như thế tất

nhiên khó giữ được lâu. Hơn nữa Văn

Hậu quả tai hại nhất của việc bất

hòa giữa anh em Tây Sơn là bị kẻ địch

từ hai phía tận dụng. Sau ba năm lưu

vong ở Xiêm, Nguyễn Ánh nhận ra cơ

hội trở về nước vào tháng 8 năm 1787

và đã tập hợp lực lượng. Nguyễn Lữ

nghe tin Nguyễn Ánh trở về, vội vã

tránh đi nơi khác để Gia Định cho Phạm

Văn Tham giữ. Nhận thấy quân Nguyễn

101

TẠP CHÍ KHOA HỌC - ĐẠI HỌC ĐỒNG NAI, SỐ 12 - 2019

ISSN 2354-1482

Ánh ngày càng mạnh, Nguyễn Lữ sợ

hãi mang quân rút chạy về Quy Nhơn,

quân Tây Sơn đã mỏng lại càng mỏng.

Phạm Văn Tham vẫn cố đơn độc chiến

đấu. Thế cùng sức kiệt, đầu năm 1789

Phạm Văn Tham bị Nguyễn Ánh vây

chặt, lại bịt đường ra biển về Quy Nhơn

nên buộc phải đầu hàng. Nguyễn Ánh

dẹp yên đất Gia Định.

Trị đến Nam Định rồi tiến thẳng về

Thăng Long. Quang Toản không cự

chống nổi, vượt sông Nhị chạy lên mạn

Bắc Giang và bị bắt, chấm dứt vương

triều Tây Sơn.

Sự bất hòa trong nội bộ anh em

Nguyễn Huệ và trong tướng lĩnh Tây

Sơn cùng sự bất lực của Nguyễn Lữ

đã tạo điều kiện cho Nguyễn Ánh trở

lại Gia Định. Mặt khác, cái chết đột

ngột của Nguyễn Huệ là một tổn thất

lớn đối với phong trào Tây Sơn, là cơ

hội để Nguyễn Ánh khôi phục quyền

lực nhà Nguyễn.

Đoàn kết tạo nên sức mạnh, mất

đoàn kết làm cho nội bộ chia rẽ. Buổi

đầu, phong trào Tây Sơn có được sức

mạnh của đoàn kết, sức mạnh giúp họ

từ căn cứ Tây Sơn phát triển rộng ra

quy mô cả nước, đưa cuộc phong trào

nông dân Tây Sơn lên những tầm cao

mới, giành những thắng lợi mới. Nhưng

sự chia rẽ, mất đoàn kết trong nội bộ

Tây Sơn đã tạo điều kiện cho Nguyễn

Ánh trở về, chiếm lại vùng đất Gia Định

và lật đổ vương triều Tây Sơn, thành

lập triều Nguyễn.

Ở Bắc Hà, tình hình rối loạn, từ

Nguyễn Hữu Chỉnh đến Vũ Văn Nhậm

đều chuyên quyền, có ý chống lại

vương triều Tây Sơn. Quang Trung đem

quân ra Bắc tiêu diệt Chỉnh, Nhậm, tổ

chức lại hệ thống cai trị ở Bắc Hà, đưa

các danh sĩ có tên tuổi như Ngô Thì

Ngậm, Phan Huy Ích ra đảm đương

công việc, Nguyễn Huệ rút quân về Phú

Xuân. Sau khi ổn định tình hình Bắc hà,

Quang Trung tích cực chuẩn bị lực

lượng đem quân vào Nam đánh Gia

Định, nhưng năm 1792 ông qua đời,

con là Nguyễn Quang Toản còn nhỏ

tuổi lên nối ngôi, nhà Tây Sơn nhanh

chóng suy yếu. Sự ra đi của Quang

Trung làm cho nội bộ hàng ngũ tướng

lĩnh Tây Sơn ngày càng rạn nứt nghiêm

trọng, Trần Quang Diệu bất hòa với Vũ

Văn Dũng, Vũ Văn Dũng giết Bùi Đắc

Tuyên và Ngô Văn Sở, các đại thần giết

hại lẫn nhau. Quang Toản nghi ngờ giết

hại nhiều triều thần, võ tướng, khiến

cho sức chiến đấu suy giảm, thêm nhiều

người sang hàng Nguyễn Ánh. Nhân cơ

hội nội bộ Tây Sơn suy yếu, Nguyễn

Ánh tiến hành những cuộc phản công:

năm 1801, Nguyễn Ánh đánh thẳng ra

Phú Xuân, Quang Toản phải chạy ra

Bắc hà; năm 1802, Nguyễn Ánh huy

động nhiều cánh quân thủy – bộ tiến ra

Bắc, lần lượt chiếm vùng đất từ Quảng

3. Kết luận

Phong trào Tây Sơn mang những

nét đặc trưng riêng, được đánh giá là

một trong những phong trào nông dân

tiêu biểu và điển hình của phong trào

nông dân trong lịch sử phong kiến Việt

Nam. Nhờ tinh thần đoàn kết, phong

trào liên tiếp giành được những thắng

lợi lớn, không ngừng phát triển về quy

mô, giải quyết tốt vấn đề giai cấp – dân

tộc. Thành quả lớn nhất của phong trào

Tây Sơn là không những tiêu diệt các

chính quyền phong kiến phản động Lê –

Trịnh – Nguyễn, xóa bỏ tình trạng chia

102

TẠP CHÍ KHOA HỌC - ĐẠI HỌC ĐỒNG NAI, SỐ 12 - 2019

ISSN 2354-1482

cắt đất nước mà đã vượt ra khỏi phạm

trù đấu tranh giai cấp, vươn lên đảm

nhiệm vai trò chống ngoại xâm, bảo vệ

độc lập dân tộc. Bên cạnh đó, việc giữ

gìn và phát huy văn hóa truyền thống

văn hóa của dân tộc luôn là mục tiêu

của Tây Sơn dù là đang chiến đấu cho

sự nghiệp thống nhất tổ quốc hay ở thời

kỳ hòa bình xây dựng, củng cố độc lập

nền dân tộc. Những chính sách tiến bộ

và hợp thời của Quang Trung và vương

triều Tây Sơn giúp Đại Việt có những

bước chuyển mình sau hơn hai thập kỷ

bị chia cắt và bước đầu đạt được một số

thành tựu trên các lĩnh vực. Mặc dù

không thể giành được thắng lợi cuối

cùng, không giữ được thành quả đấu

tranh do sự chia rẽ, mất đoàn kết giữa

anh em Nguyễn Huệ và các quan lại,

nhưng những đóng góp của phong trào

nông dân Tây Sơn là không thể phủ

nhận và Tây Sơn – Nguyễn Huệ mãi là

niềm tự hào của mỗi người dân Việt.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. Quốc Sử Quán Triều Nguyễn (bản điện tử) (2001), Khâm Định Việt Sử Thông

Giám Cương Mục, Nxb Giáo dục, Hà Nội

2. Trương Hữu Quýnh (2003), Đại cương lịch sử Việt Nam (tập 1), Nxb Giáo

dục, Hà Nội

3. Nguyễn Phan Quang (2000), Phong trào Tây Sơn và cải cách Quang Trung,

Giáo trình lưu hành nội bộ

4. Nguyễn Lương Bích, Phạm Ngọc Phụng (1976), Tìm hiểu thiên tài quân sự

của Nguyễn Huệ, Nxb Quân đội nhân dân, Hà Nội

5. Ty Văn hóa - Thông tin Nghĩa Bình (1978), Tây Sơn Nguyễn Huệ, Kỷ yếu hội

nghị nghiên cứu phong trào nông dân Tây Sơn

6.

Quách

Tấn

–

Quách

Giao

(2004),

Nhà

Tây

Sơn,

https://vnthuquan.net/truyen/truyen.aspx?tid=2qtqv3m3237n1nmnmn4n31n343tq83a

3q3m3237nvn, (6/9/2018)

SOME CHARACTERISTICS OF TAY SON MOVEMENT

IN THE 18^thCENTURY

ABSTRACT

In Vietnamese feudal history, the 18^thcentury was a period of peasant war that

culminated in Tay Son movement. Under the leadership of the three Tay Son

brothers, the movement in Tay Son has evolved into a socialist movement of the

whole nation, which is the struggle of farmers in the 18^thcentury. The article aims to

understand some characteristics of Tay Son movement, thereby seeing the

characteristics of the movement, at the same time seeing certain contributions of the

movement to the unification and defense of the country‘s national independence.

Keywords: Tay Son movement, characteristics

(Received: 2/1/2019, Revised: 25/2/2019, Accepted for publication: 19/3/2019)

103