Góp ý bản dịch “Thiền uyển tập anh" của ông Ngô Đức Thọ và bà Nguyễn Thúy Nga (Tiếp theo)
100
Taïp chí Nghieân cöùu vaø Phaùt trieån, soá 9 (126) . 2015
TRAO ÑOÅI
GOÙP YÙ BAÛN DÒCH “THIEÀN UYEÅN TAÄP ANH”
cuûa oâng Ngoâ Ñöùc Thoï vaø baø Nguyeãn Thuùy Nga
(Tieáp theo)
Song Haøo Lyù Vieät Duõng*
Saùch Thieàn uyeån taäp anh (Anh tuù vöôøn thieàn) do oâng Ngoâ Ñöùc Thoï vaø
baø Nguyeãn Thuùy Nga dòch vaø chuù thích, ñöôïc Nhaø xuaát baûn Vaên hoïc hôïp taùc
vôùi Phaân vieän Nghieân cöùu Phaät hoïc Haø Noäi xuaát baûn naêm 1990. Coâng söùc,
cuûa hai dòch giaû thaät ñaùng traân troïng, chæ coù ñieàu ñaùng tieác laø baûn dòch naøy
maéc khaù nhieàu sai soùt maø qua caùc laàn taùi baûn vaãn chöa ñöôïc hai dòch giaû
chænh söûa heát.
Treân tinh thaàn cuøng nhau goùp söùc ñeå coù ñöôïc moät baûn dòch khaû dó mang
laïi cho baïn ñoïc caùi nhìn töông ñoái chính xaùc veà caùc thieàn sö Vieät Nam thôøi xa
xöa, chuùng toâi maïnh daïn goùp yù cuøng hai dòch giaû Ngoâ Ñöùc Thoï vaø Nguyeãn Thuùy
Nga qua baøi vieát naøy. Mong oâng Ngoâ Ñöùc Thoï vaø baø Nguyeãn Thuùy Nga nguyeân
löôïng cho vieäc chaúng ñaëng ñöøng. Caùch laøm cuûa chuùng toâi laø nhaët ra caùc sai soùt
vaø goùp yù chænh söûa, töø ñaàu ñeán cuoái saùch Thieàn uyeån taäp anh do Ngoâ Ñöùc Thoï
vaø Nguyeãn Thuùy Nga dòch vaø chuù thích, baûn in cuûa Nxb Vaên hoïc, naêm 1990
(trong baøi vieát taét laø Baûn NÑT). Phaàn ñoái chieáu nguyeân vaên, chuùng toâi caên cöù
vaøo baûn khaéc in Thieàn uyeån taäp anh nieân hieäu Vónh Thònh thöù 11 (1715) vaø
baûn khaéc in Ñaïi Nam Thieàn uyeån truyeàn ñaêng taäp luïc nieân hieäu Töï Ñöùc thöù 12
(1859) cuûa hoøa thöôïng Phuùc Ñieàn Boà Sôn.
Trang 67
(Tieåu truyeän thieàn sö Vieân Chieáu)
Nguyeân vaên:
Höïu vaán: Nhö haø thò xuùc muïc boà ñeà?
Sö vaân:
Kyû kinh khuùc moäc ñieåu (幾惊曲木鳥)
Taàn xuy laõnh teâ nhaân (頻吹冷虀人)
Tieán vaân: Hoïc nhaân baát hoäi
Sö vaân:
Lung nhaân thính caàm höôûng
Manh giaû voïng thieàm thöø
Baûn NÑT dòch:
“Laïi hoûi: “Theá naøo laø ‘xuùc muïc boà ñeà?’ (Chaân lyù ngay tröôùc maét)”
Ñaùp:
Caây cong chim hoaûng sôï
Thoåi maõi laïnh coùng ngöôøi
Keû hoïc naøy chöa hieåu, xin thaày ñoåi cho thí duï khaùc
Hoûi:
*
Thaønh phoá Bieân Hoøa, tænh Ñoàng Nai.
101
Taïp chí Nghieân cöùu vaø Phaùt trieån, soá 9 (126) . 2015
Ñaùp:
Keû ñieác nghe ñaøn saùo
Ngöôøi muø ngaém traêng sao”
Hai caâu “Kyû kinh khuùc moäc ñieåu. Taàn xuy laõnh teâ nhaân” maø dòch “Caây
cong chim hoaûng sôï. Thoåi maõi laïnh coùng ngöôøi” thì vöøa sai ngöõ nghóa maø cuõng
khoâng noùi leân ñöôïc yù thieàn. Chöõ kyû (幾) trong caâu ñaàu coù nghóa laø nhieàu laàn,
maõi maõi, yù toaøn caâu laø: “Con chim bao laàn sôï caønh caây cong”. Chöõ teâ (虀) trong
caâu keá laø moät chöõ Nho chôù khoâng phaûi chöõ Noâm, neân khoâng theå qua aâm teâ maø
hieåu laø teâ coùng roài dòch laõnh teâ (冷虀) laø laïnh coùng ngöôøi. Chöõ teâ (虀) naøy
nghóa thoâng thöôøng laø rau döa ñem muoái. Vaäy laõnh teâ chæ thöùc aên nguoäi
laïnh, vaø yù toaøn caâu laø “ngöôøi thoåi maõi thöùc aên döa muoái nguoäi laïnh”. Ñaây laø
hai caâu thô bieàn ngaãu ñöôïc taùc giaû vieát theo loái ñaûo trang, töùc ñem chuû töø ñieåu
(鳥) vaø nhaân (人) ra cuoái caâu, cho neân muoán dòch toát hai caâu treân chuùng ta phaûi
hieåu thöù töï caùc chöõ cuûa chuùng laø: “Ñieåu kyû kinh khuùc moäc. Nhaân taàn xuy laõnh
teâ”. Vaø coù leõ neân dòch laø:
Chim sôï maõi caønh caây cong
Ngöôøi thoåi hoaøi döa muoái nguoäi
Maø “Ngöôøi thoåi hoaøi döa muoái nguoäi” laø gì? Ñaây laáy yù töø tích xöa coù anh
chaøng noï raát haùu aên, leân maâm côm laø anh ta gaép huùp lia lòa nhaèm phaûi canh
noùng bò phoûng mieäng. Töø ñoù veà sau, vì sôï bò phoûng mieäng neân duø treân maâm
côm doïn toaøn thöùc aên rau döa muoái nguoäi, anh ta cuõng sôï seät voâ lyù, cöù thoåi maõi
cho noù nguoäi, töùc chæ moät haønh ñoäng ngu xuaån voâ lyù chaúng khaùc naøo con chim
chæ bò cung baén moät laàn laø maõi maõi veà sau heã thaáy caønh caây naøo coù daùng cong
cong laø noù hoaûng sôï.
Maø taïi sao taêng hoûi veà “xuùc muïc boà ñeà” maø sö Vieân Chieáu laïi ñöa ra hình
aûnh hai chuyeän ngu xuaån nghòch lyù ñeå ñaùp laïi? Nguyeân “xuùc muïc boà ñeà” coù
nghóa laø: “Nhìn baát cöù ñaâu cuõng thaáy chaân lyù khi ñaõ giaùc ngoä” ñöôïc theå hieän
qua ngöõ luïc sau ñaây:
Thaïch Söông Khaùnh Chö tham kieán Ñaïo Ngoâ hoûi:
- Theá naøo laø xuùc muïc boà ñeà?
Ñaïo Ngoâ goïi:
- Sa di!
Sa di ñaùp:
- Daï.
Ñaïo Ngoâ noùi:
- Theâm nöôùc vaøo tònh bình.
Haøm yù khaûi thò Thaïch Söông laø khi ngöôøi ñaõ ngoä thì nhìn ñaâu ñaâu cuõng
thaáy chaân lyù. Chaân lyù aáy giaûn dò bình thöôøng nhö chuyeän sa di theâm nöôùc vaøo
tònh bình (Caûnh Ñöùc truyeàn ñaêng luïc, q. 15). Muoán “xuùc muïc boà ñeà” thì ñöøng
chaáp tröôùc voâ lyù nhö con chim chæ bò baén moät laàn thaáy caây cong laø hoaûng sôï,
hoaëc do huùp phaûi thöùc aên noùng moät laàn phoûng mieäng roài veà sau duø gaëp thöùc aên
rau döa muoái nguoäi laïnh cuõng cöù thoåi hoaøi. Sö ñaõ khaûi thò nhö theá maø oâng taêng
toái daï vaãn khoâng hieåu xin cho ví duï khaùc, neân sö phaûi boå sung baèng moät thí duï
deã hieåu hôn laø muoán “xuùc muïc boà ñeà” thì ñöøng laøm nhöõng haønh ñoäng haøm hoà,
nghòch lyù nhö keû ñieác nghe tieáng ñaøn, ngöôøi muø ngaém aùnh traêng.
102
Taïp chí Nghieân cöùu vaø Phaùt trieån, soá 9 (126) . 2015
Trang 70
(Tieåu truyeän thieàn sö Vieân Chieáu)
Nguyeân vaên:
“Xaûo ngoân lònh saéc giaû (巧言令色者)
Toaûn quy ñaû ngoõa nhaân (鑽龜打瓦人)”
Baûn NÑT dòch:
“Keû kheùo moàm giaû doái.
Mai trô ngoùi vôõ thoâi”
vaø chuù: “Toaûn quy ñaû ngoõa nhaân: Keû duøi mai ruøa vaø ñaäp ngoùi (mai ruøa cöùng
duøi maõi vaãn trô khoâng thuûng. Ñaäp ngoùi cho nhoû thì ngoùi vôõ khoâng duøng ñöôïc)
chæ ngöôøi laøm nhöõng vieäc uoång coâng voâ ích”.
Dòch vaø chuù nhö theá cuõng khoâng coù gì sai, vì toaûn quy ñaû ngoõa (鑽龜
打瓦) ñuùng laø duøi mai ruøa vaø ñaäp ngoùi haøm yù chæ ngöôøi laøm nhöõng vieäc voâ
ích, nhöng yù nghóa vieäc laøm voâ ích thì khoâng phaûi nhö Baûn NÑT giaûi thích.
Nguyeân khi xöa ñeå tìm ngoïc trai ngöôøi ta taùch voû con trai, ñeå tìm baïch ngoïc
ngöôøi ta ñaäp vôõ khoái ñaù ra. Laém keû ngu si thaáy theá beøn duøi, naïy mai ruøa ñeå
tìm ngoïc trai”, ñaäp vôõ ngoùi ñeå tìm baïch ngoïc, nhöng naøo tìm thaáy vì ñoù chæ laø
nhöõng haønh ñoäng hö voïng voâ ích. Haønh ñoäng ngu xuaån: “Soi ruøa tìm ngoïc trai
(toaûn quy mòch chaâu), “Ñaäp ngoùi tìm ngoïc bích” (ñaû ngoõa ñaéc ngoïc) coøn ñöôïc
dieãn dòch caùch khaùc nhö “toaûn thuûy ñaéc toâ” (khuaáy nöôùc laõ thaønh söõa bô) hay
noùi theo ngöõ khí Vieät Nam laø “nöôùc laõ khuaáy neân hoà” hoaëc “toaûn hoûa ñaéc baêng”
(moi trong löûa tìm nöôùc ñaù).
Coøn “xaûo ngoân lònh saéc” laø chöõ trong Luaän ngöõ: “Xaûo ngoân lònh saéc tieãn
hyõ nhaân”, vaäy neân dòch laø “keû kheùo moàm mò maët”.
Trang 72
(Tieåu truyeän thieàn sö Vieân Chieáu)
Nguyeân vaên:
“Höïu vaán: “Chuûng chuûng thuû xaû giai thò luaân hoài. Baát thuû baát xaû thôøi
nhö haø?”
Sö vaân: Tuøng lai hoàng hieän thuø thöôøng saéc (從來紅莧殊常色)
Höõu dieäp saâm si baát höõu hoa (有葉參差不有花)”
Baûn NÑT dòch:
“Hoûi: “Thuû hay xaû ñeàu laø ôû trong voøng luaân hoài. Khoâng thuû khoâng xaû thì
theá naøo?”.
Ñaùp:
Xöa nay hoàng ñeïp saéc nay khaùc
Caønh laù xum xueâ chaúng coù hoa”
Dòch nhö vaäy coù maáy ñieåm khoâng oån vì hoàng hieän (紅莧) laø töø ñoâi coù
nghóa laø caây “deàn ñoû” chöù khoâng phaûi laø “caây hoàng ñeïp”. Thöù ñeán chöõ thuø (殊)
trong ngöõ caûnh caâu naøy khoâng coù nghóa “khaùc bieät” theo nghóa thoâng thöôøng
cuûa noù maø coù nghóa laø “haàu nhö” vaø “thuø thöôøng saéc” coù nghóa laø: “haàu nhö luoân
luoân coù maøu saéc” chöù khoâng phaûi “saéc nay khaùc”. Vaäy toaøn caâu thô coù nghóa laø:
103
Taïp chí Nghieân cöùu vaø Phaùt trieån, soá 9 (126) . 2015
“Töø xöa tôùi giôø, caây deàn ñoû haàu nhö luoân luoân coù maøu saéc”. Chöõ thuø (殊) vôùi
nghóa “haàu nhö” naøy ñöôïc caùc tröôùc taùc Hoa vaên duøng raát nhieàu, thí duï nhö
trong Lieâu trai chí dò, ôû truyeän Thanh Phuïng, Boà Tuøng Linh vieát: “… Sinh vieát:
‘Laâu haï chi tu, caûnh caûnh taïi nieäm. Tha söï baát caûm döõ vaên, taát duïc boäc hieäu
mieân baïc, phi Thanh Phuïng lai baát khaû’. Hieáu nhi linh theâ vieát: ‘Phuïng muoäi
dó daõ töû tam nieân hó!’. Sinh phaát y vieát: ‘Kyù nhó, haän tö thaâm nhó’. Chaáp quyeån
cao ngaâm thuø baát coá chieâm. Hieáu nhi khôûi khoác thaát thanh…”, nghóa laø: “Sinh
noùi: ‘Caùi nhuïc bò chöôûi bôùi döôùi laàu vaãn canh caùnh beân loøng. Chuyeän gì khaùc thì
khoâng daùm nghe ñaâu, taát muoán keû heøn naøy goùp chuùt coâng moïn, ngoaøi Thanh
Phuïng ñeán ñaây thì chaúng ñöôïc ñaâu’. Hieáu nhi khoùc thaûm noùi: ‘Em Phuïng noù ñaõ
cheát ngoaøi ñoàng ñöôïc ba naêm roài!’. Sinh phaát aùo noùi: ‘Neáu vaäy thì haän naøy caøng
saâu!’. Noùi ñoaïn caàm saùch ngaâm to, haàu nhö chaúng theøm ñeå yù ñeán Hieáu Nhi.
Hieáu Nhi ñöùng daäy khoùc ngaát…”. Hoaëc ôû quyeån 7, saùch Nguõ ñaêng hoäi nguyeân
cheùp: “Sö coá thò phöông tröôïng vieát: ‘Höõu ma? Höõu ma?’. Sôn toïa thöù thuø baát coá
phaùn”, nghóa laø: “(Thieàn sö Tuyeân Giaùm luùc coøn laø taêng nhaân, ñeán phaùp ñöôøng
Quy Sôn) nhìn phöông tröôïng noùi: ‘Coù khoâng? Coù khoâng vaäy caø?’, hoøa thöôïng
Quy Sôn luùc ñoù ñang ngoài, haàu nhö chaúng theøm nhìn ngoù ñeå yù ñeán Giaùm ta”.
Chuyeän “caây deàn ñoû luoân coù laù maøu töôi thaém nhöng khoâng coù hoa” naøy,
taùc giaû ñaõ möôïn yù ôû caâu noùi cuûa hoøa thöôïng Loäc Thanh cheùp trong quyeån 15,
saùch Caûnh Ñöùc truyeàn ñaêng luïc (Ñaïi 51-321): Taêng vaán: “Baát laïc Ñaïo Ngoâ cô,
thænh sö ñaïo”. Sö vaân: “Ñình tieàn hoàng hieän thoï. Sanh dieäp baát sanh hoa”,
nghóa laø taêng hoûi: “Khoâng rôi vaøo cô ngöõ cuûa Ñaïo Ngoâ, thænh sö noùi!”. Thieàn sö
Loäc Thanh noùi: ‘Tröôùc saân caây deàn ñoû. Coù laù chaúng coù hoa”. Vaäy xin dòch hai
caâu thô treân laø:
Deàn ñoû xöa nay haàu ñaày saéc
Coù laù sum sueâ chaúng coù hoa
Veà töø hoàng hieän thuï (紅莧樹) naøy, chuùng toâi xin boå sung theâm laø quyeån
22, saùch Caûnh Ñöùc truyeàn ñaêng luïc (Ñaïi 51-384) coù cheùp: Vieát: “Hoøa thöôïng
nhö haø thò nhaân?”, sö vieát: “Truø tröôùng ñình tieàn hoàng hieän thuï. Nieân nieân
sanh dieäp baát sanh hoa”, nghóa laø taêng hoûi: “Hoøa thöôïng daïy ngöôøi theá naøo?”,
hoøa thöôïng Huyeàn Kieåm Sôn Tröøng ñaùp: “Thaån thôø deàn ñoû moïc tröôùc saân.
Quanh naêm ra laù chaúng ra hoa”.
Trang 74
(Tieåu truyeän thieàn sö Vieân Chieáu)
Nguyeân vaên:
“Toå yù döõ Giaùo yù nhö haø?”
Baûn NÑT dòch: “YÙ cuûa Toå vaø yù trong kinh saùch theá naøo?”.
Dòch nhö vaäy laø dòch theo nghóa töøng chöõ moät: Toå yù töùc yù Toå, coøn Giaùo yù
töùc yù cuûa kinh giaùo, töùc yù trong kinh saùch. Dòch voâ thöôûng voâ phaït nhö theá ñoái
vôùi tröôùc taùc Thieàn toâng thì khoâng hay laém, vì Toå yù vaø Giaùo yù laø nhöõng thuaät
ngöõ coù nghóa raát ñaëc thuø.
Toå yù laø duïng ngöõ cuûa Thieàn laâm, laø töø goïi taét cuûa “Toå sö Taây lai yù”, töùc
chæ yù vi dieäu cuûa Thieàn toâng. Nhaân chæ yù vi dieäu naøy ñöôïc Toå Thieàn toâng Boà
104
Taïp chí Nghieân cöùu vaø Phaùt trieån, soá 9 (126) . 2015
Ñeà Ñaït Ma truyeàn cho ñôøi sau qua caùch baát laäp vaên töï, giaùo ngoaïi bieät truyeàn,
tröïc chæ taâm aán neân goïi laø Toå yù. Toå yù cuõng ñöôïc duøng ñeå aùm chæ Thieàn toâng.
Coøn Giaùo yù laø töø ñoái laäp vôùi Toå yù, aùm chæ Giaùo toâng, ñoái nghóa cuûa Thieàn
toâng. Giaùo toâng truyeàn thöøa qua ngoân ngöõ vaên töï ghi cheùp trong kinh giaùo cho
neân cuõng goïi laø noäi truyeàn. Chæ yù cuûa caùc toâng ngoaøi Thieàn toâng maø tieâu bieåu
laø Tònh ñoä toâng, Thieân Thai toâng vaø Chaân ngoân toâng goïi laø Giaùo yù.
Vaäy caâu treân neân dòch laø: “Chæ yù cuûa Thieàn toâng vaø chæ yù cuûa Giaùo toâng
ra sao?”.
Trang 76
(Tieåu truyeän thieàn sö Vieân Chieáu)
Nguyeân vaên:
“Voâ taät thò chuùng vaân: “Ngaõ thöû thaân trung coát tieát caân maïch, töù ñaïi ñieàu
hôïp, sôû höõu voâ thöôøng, thí nhö oác vuõ hoaïi thôøi, löông löõ caâu laïc. Döõ nhöõ traân
troïng! Thính ngoâ keä vaän…”.
Baûn NÑT dòch:
“… Sö khoâng beänh cho goïi ñeä töû ñeán baûo raèng: “Thaân mình ta ñaây, xöông
thòt gaân coát ñeàu do boán ñaïi hôïp thaønh, taát khoâng theå thöôøng toàn ñöôïc, cuõng
nhö khi nhaø ñaõ hö hoûng thì rui meø ñeàu rôi ruïng. Caùc ngöôi haõy traân troïng
lôøi keä cuûa ta ñaây…”.
Dòch nhö vaäy laø chaám caâu chöa chính xaùc vaø khoâng ñeå yù ñaëc nghóa cuûa töø
traân troïng (珍重). Trong ngöõ caûnh ôû ñoaïn treân, traân troïng laø moät thuaät ngöõ
thieàn maø caùc tröôùc taùc Thieàn toâng thöôøng duøng vôùi yù nghóa “chia tay”, töùc lôøi
caùc thieàn sö caùo bieät caùc moân ñoà khi qua ñôøi.
Vaäy ñoaïn treân ñöôïc chaám caâu nhö sau: “… Thí nhö oác vuõ hoaïi thôøi löông
löõ caâu laïc. Döõ nhöõ traân troïng! Thính ngoâ keä vaân…”, vaø neân dòch laø: “… Gioáng
nhö khi nhaø cöûa muïc naùt thì rui meø ñeàu rôi ruïng. Nay xin caùo bieät caùc oâng!
Haõy nghe lôøi keä cuûa ta ñaây…”.
Chuùng toâi xin trích daãn moät vaøi ñoaïn ngöõ luïc trong Thieàn toâng ñeå ñoäc giaû
thaáy roõ theâm nghóa töø bieät, caùo bieät, giaõ bieät cuûa töø traân troïng (珍重):
- (Ñaïo Nhaøn thieàn sö) laâm thieân hoùa, thöôïng ñöôøng taäp chuùng. Löông
cöûu trieån taû thuû. Chuû söï voõng traéc, naõi lònh ñoâng bieân sö taêng thoaùi haäu. Höïu
trieån höõu thuû, höïu lònh taây bieân sö taêng thoaùi haäu. Sö vò chuùng vieát: “Duïc baùo
Phaät aân, voâ quaù löu thoâng ñaïi giaùo. Quy khöù daõ! Traân troïng! Ngoân caät hoaõn
nhó nhi tòch”, nghóa laø: “Luùc saép qua ñôøi, thieàn sö Ñaïo Nhaøn thöôïng ñöôøng taäp
hoïp ñoà chuùng. Sau moät luùc im laëng ngaøi dang caùnh tay traùi ra, vò chuû söï taêng
khoâng hieåu yù thaày neân ra lònh cho caùc taêng nhaân ñöùng beân meù ñoâng lui ra. Sö
laïi dang caùnh tay phaûi ra, chuû söï taêng laïi ra lònh cho caùc taêng nhaân ñöùng beân
meù taây lui ra. Sö noùi vôùi ñoà chuùng raèng: “Muoán baùo ñaùp ôn Phaät khoâng gì baèng
keá thöøa vaø môû roäng ñaïi giaùc. Ta quay veà ñaây! Xin caùo bieät nheù!” Noùi xong
mæm cöôøi qua ñôøi. (Caûnh Ñöùc truyeàn ñaêng luïc, q. 17) (Chuù: Dang hai tay yù noùi
nay buoâng boû heát!).
105
Taïp chí Nghieân cöùu vaø Phaùt trieån, soá 9 (126) . 2015
- (Nghóa Thanh thieàn sö) thò tòch, thò keä vieát:
“Löôõng xöù truï trì
Voâ khaû trôï ñaïo
Traân troïng chö nhaân
Baát ñaéc taàm thaûo”
Ñaàu buùt yeâm töùc!
Nghóa laø:
Thieàn sö Nghóa Thanh saép qua ñôøi, thò keä raèng:
“Truï trì hai nôi
Khoâng trôï noåi ñaïo
Töø bieät caùc ngöôi
Xin chôù taàm thaûo”
Neùm buùt thò tòch. (Nguõ ñaêng hoäi nguyeân, q. 14)
Qua hai trích daãn treân haún quyù ñoäc giaû thaáy dòch: “Caùc ngöôi haõy traân
troïng lôøi keä cuûa ta ñaây”, nhö Baûn NÑT laø coù phaàn nhaàm laãn, vì dòch nhö theá
ñaõ bieán yù caùo bieät moân ñoà cuûa thieàn sö thaønh lôøi thieàn sö daën doø moân ñoà haõy
coi troïng baøi keä cuûa mình!
ÔÛ moät soá tröôùc taùc thieàn laâm coù khi taùc giaû duøng thaúng töø caùo bieät nhö ôû
tieåu truyeän thieàn sö Ñònh Khoâng trong TUTA, nguyeân vaên vieát: “Ngoâ moät haäu,
nhöõ thieän trì kyø phaùp, Ñinh nhaân töùc truyeàn, taéc ngoâ chi nguyeän taát hó! Ngoân
caät caùo bieät nhi chung”, nghóa laø: “Sau khi ta qua ñôøi ngöôi haõy kheùo giöõ gìn
ñaïo phaùp naøy, heã gaëp ngöôøi hoï Ñinh thì truyeàn laïi, töùc nguyeän öôùc cuûa ta ñaõ
veïn. Noùi xong caùo bieät qua ñôøi”.
ÔÛ ngöõ caûnh khaùc, töø traân troïng coù nghóa nheï hôn, töùc lôøi chaøo taïm bieät
cuûa thieàn sö vôùi moân ñoà khi chaám döùt buoåi thuyeát phaùp, hoaëc coù nghóa töông
ñöông nhö caùo töø. Chuùng toâi xin trích dòch moät soá ngöõ luïc ñeå chöùng minh:
- Thöôïng ñöôøng: “Tröø lieãu nhaät minh daï aùm, caùnh thuyeát thaäm ma khöôùc
ñaéc? Traân troïng!”, nghóa laø (thieàn sö Töï Maõn) thöôïng ñöôøng noùi: “Tröø chuyeän
bình thöôøng nhö ngaøy saùng ñeâm toái, thì neân noùi chuyeän gì môùi ñöôïc ñaây? Xin
taïm bieät nheù (haõy baûo troïng)!” (Nguõ ñaêng hoäi nguyeân, q. 3).
- (Sö vieát): “Taùc ma sanh?”, taêng traân troïng. Sö ñaû chi, saán haï phaùp
ñöôøng. Nghóa laø (thieàn sö Baûo ÖÙng) hoûi: “Theá laø theá naøo?”, vò taêng caùo töø. Sö
ñaùnh vaø ñuoåi ra phaùp ñöôøng. (Caûnh Ñöùc truyeàn ñaêng luïc, q. 6).
- Sö vaán: “Töû höïu taùc ma sanh?”, Ngöôõng Sôn dieäc traân troïng xuaát khöù.
Sö ha ha ñaïi tieáu vaân: “Nhö thuûy nhuõ hôïp”, nghóa laø (thieàn sö Quy Sôn) hoûi:
“Coøn oâng thì theá naøo?”, Ngöôõng Sôn cuõng noùi lôøi caùo bieät lui ra. Quy Sôn cöôøi
ha haû noùi: “Nhö nöôùc vaø söõa hoøa nhau!” (Linh Höïu ngöõ luïc).
- Sö naõi khôûi thaân laäp vaân: “Hoaøn höõu nhaân maõi ma? Nhöôïc höõu nhaân
maõi khöôùc xuaát lai, nhöôïc voâ nhaân maõi, töùc tieän hoùa töï thu. Cöûu laäp, traân
troïng!”, nghóa laø (thieàn sö Ngaïn Caàu) beøn ñöùng daäy noùi: “Coøn coù ai mua
khoâng? Neáu coù ai mua thì xin böôùc ra, neáu khoâng ai mua thì haøng xaáu naøy xin
töï thu veà vaäy. Caùc vò ñöùng nghe ñaõ laâu roài, xin taïm bieät!” (Caûnh Ñöùc truyeàn
ñaêng luïc).
106
Taïp chí Nghieân cöùu vaø Phaùt trieån, soá 9 (126) . 2015
Trang 78
(Tieåu truyeän thieàn sö Cöùu Chæ)
Nguyeân vaên:
“Cö phuû tam nieân (居甫三年)”
Baûn NÑT dòch laø:
“Sö truï trì chuøa Dieân Linh chæ ñöôïc hôn ba naêm”.
Trong Haùn vaên, chöõ phuû (甫) coù nghóa laø môùi vöøa. Vaäy “cö phuû tam nieân”
laø “ôû vöøa ñöôïc ba naêm”, chöù khoâng phaûi hôn ba naêm. Ñaây chæ laø chi tieát nhoû
nhöng vì muoán cho baûn dòch ñöôïc chính xaùc neân chuùng toâi tieän goùp yù luoân thoâi.
Trang 78
(Tieåu truyeän thieàn sö Cöùu Chæ)
Nguyeân vaên:
“Lyù Thaùi Toâng Hoaøng ñeá, luïy trieäu baát töïu. Phaøm tam haïnh kyø töï dó
uûy vaán dieân”.
Baûn NÑT dòch boû soùt nhieàu chi tieát nhö sau: “Vua Lyù Thaùi Toâng ñeán chuøa
thaêm hoûi”.
Ñoaïn treân neáu dòch ñaày ñuû laø: “Hoaøng ñeá Lyù Thaùi Toâng bao phen trieäu
thænh khoâng thaønh, neân phaûi ba laàn giaù laâm chuøa aáy ñeå thaêm nom an
uûi sö”. Cho neân neáu dòch thieáu seõ khoâng loät taû heát thaønh yù cuûa vua ñoái vôùi sö!
(Tuy nhieân chuùng toâi vaãn ngôø do baûn in saép thieáu moät ñoaïn).
Trang 81
(Tieåu truyeän hai thieàn sö Baûo Tính vaø Minh Taâm)
Nguyeân vaên:
“Tính Nghieâm thò, Taâm Phaïm thò. Taûo tueá coäng aáu, xuaát gia chi ñoàng
chí höõu”.
Baûn NÑT dòch:
“Baûo Tính hoï Nghieâm, Minh Taâm hoï Phaïm, cuøng moät tuoåi, xuaát gia
laøm baïn vôùi nhau töø nhoû”.
Dòch nhö vaäy laø laøm loaõng yù taùc giaû nhieàu laém. Trong nguyeân vaên khoâng
coù chi tieát naøo noùi hai oâng cuøng moät tuoåi caû, cuõng khoâng coù chi tieát naøo noùi
hai oâng “xuaát gia laøm baïn vôùi nhau töø nhoû” maø yù cuûa nguyeân vaên laø: “Thuôû
nhoû hai oâng cuøng traûi qua thôøi thô aáu beân nhau (töùc laø baïn aáu thôøi vôùi
nhau), khi xuaát gia (khoâng noùi roõ töø luùc naøo) laïi laøm baïn ñoàng chí höôùng
tu haønh vôùi nhau (töùc baïn ñoàng tu)”.
Trang 81
(Tieåu truyeän hai thieàn sö Baûo Tính vaø Minh Taâm)
Nguyeân vaên:
“… nhieáp löu theâ töông vò vieát: ‘Boà taùt nhaân ñòa luïy kieáp huaân tu, ö Ñaïi
thöøa taâm, do naêng phaùt ñaïi duõng maõnh tinh taán, baát tích thaân meänh, huoáng
ngaõ ñaúng boái, ö maït phaùp trung, sô phaùt taâm nhaân, nhöôïc baát nhö thò chí
thaønh…”.
107
Taïp chí Nghieân cöùu vaø Phaùt trieån, soá 9 (126) . 2015
Baûn NÑT dòch: “(Hai sö) ñeàu rôi nöôùc maét maø baûo nhau: ‘Caùc vò Boà taùt
doác loøng tu haønh trong bao nhieâu kieáp maø ñoái vôùi taâm Ñaïi thöøa vaãn coøn phaûi
phaán phaùt maïnh meõ ñeå tinh taán, khoâng tieác thaân maïng. Huoáng chi boïn ta soáng
ôû thôøi maït phaùp, neáu khoâng coù loøng chí thaønh…”.
Dòch nhö vaäy laø ñaõ boû maát moät chi tieát raát quan troïng laø “sô phaùt (taâm)
nhaân” nghóa laø keû vöøa môùi phaùt taâm tu haønh. Quan troïng vì trong ñoaïn
naøy Minh Taâm vaø Baûo Tính ñöa ra hai hoaøn caûnh ñoái laäp ñeå baûo ban nhau. Ñoù
laø “Caùc vò Boà taùt thôøi nhaân ñòa, coâng khoå tu haønh trong bao nhieâu kieáp, vaäy
maø ñoái vôùi taâm Ñaïi thöøa coøn phaûi duõng maõnh tinh taán khoâng tieác thaân maïng,
trong khi chuùng ta ñaõ soáng ôû thôøi maït phaùp, laïi môùi vöøa phaùt taâm tu haønh,
neáu khoâng heát söùc chí thaønh thì…”. Chi tieát “môùi phaùt taâm tu haønh” ñoái yù vôùi
“nhieàu kieáp khoå tu” maø Baûn NÑT sô yù dòch soùt laøm yeáu ñi giaù trò vaên hoïc ñoaïn
vaên treân.
Trang 82
(Tieåu truyeän hai thieàn sö Baûo Tính vaø Minh Taâm)
Nguyeân vaên:
“Dó Thieân Thaønh thaát nieân, töù nguyeät, nhò sö töông phaàn (焚) thaân (baûn
khaéc Vónh Thònh 1715 khaéc laàm laø phaøn (樊) thaân, nghóa laø nhoát mình trong
loàng, khoâng thích hôïp vôùi ngöõ caûnh ñoaïn treân, chuùng toâi maïn pheùp söûa laïi
laø phaàn thaân töùc thieâu thaân), ñaéc thænh vu trieàu, toaïi kieán giaûng kinh hoäi,
ñoàng nhaäp hoûa quang tam muoäi. Kyø dö haøi, di coát, caâu thaønh thaát baûo. Höõu
chieáu löu Tröôøng Thaùnh töï cuùng döôøng. Lyù Thaùi Toâng dó kyø linh dò, caûi nguyeân
Thoâng Thuïy töï thaùp”.
Baûn NÑT dòch: “Ngaøy thaùng tö naêm Thieân Thaønh thöù 7 (1034) hai sö
ñònh töï thieâu. Vua Lyù Thaùi Toâng bieát tin sai söù thænh veà kinh. Hai sö beøn
môû hoäi giaûng kinh roài cuøng vaøo trong löûa hoûa quang tam muoäi, di coát keát thaønh
thaát baûo, vua xuoáng chieáu ñem thaát baûo aáy giöõ ôû chuøa Tröôøng Thaùnh ñeå cuùng
döôøng. Lyù Thaùi Toâng cho laø vieäc kinh dò, ñoåi nieân hieäu laø Thoâng Thuïy
(1034) sai döïng thaùp cuùng döôøng”.
Dòch nhö vaäy coù nhaàm laãn maáy choã. YÙ cuûa toaøn maïch vaên ñoaïn treân laø:
“Thaùng 4 nieân hieäu Thieân Thaønh thöù 7, hai sö ñònh töï thieâu. Sau khi thænh
caàu vaø ñöôïc trieàu ñình chaáp thuaän, hai ngaøi beøn môû hoäi giaûng kinh roài
sau ñoù cuøng vaøo hoûa quang tam muoäi. Haøi coát coøn laïi ñeàu bieán thaønh thaát baûo.
Trieàu ñình ra chieáu chæ ñem xaù lôïi hai ngaøi thôø ôû chuøa Tröôøng Thaùnh, vua Lyù
Thaùi Toâng nhaân chuyeän linh dò ñoù môùi ñoåi nieân hieäu laø Thoâng Thuïy (coù nghóa
chan hoøa ñieàm toát)ø”.
Caâu “ñaéc thænh vu trieàu” maø dòch: “Vua Lyù Thaùi Toâng bieát tin sai söù thænh
veà kinh” laø nhaàm laãn, coù leõ dòch giaû queân laø trong thôøi kyø quaân chuû Phaät giaùo
höng thònh nhö ñôøi Lyù nöôùc ta thì trieàu ñình ñaët ra chöùc taêng quan ñeå giaùm
saùt moïi haønh ñoäng cuûa caùc chuøa chieàn trong nöôùc. Do ñoù, tuy töï thieâu ñeå cuùng
döôøng Phaät phaùp laø moät haïnh nguyeän lôùn ñöôïc moïi ngöôøi kính phuïc, nhöng
108
Taïp chí Nghieân cöùu vaø Phaùt trieån, soá 9 (126) . 2015
nhaân maïng laø troïng, neân tröø phi töï ñoäng thieâu mình rieâng leû nôi vaéng veû khoâng
ai bieát thì thoâi, coøn muoán laäp giaøn hoûa quang tam muoäi, môû hoäi giaûng kinh, tuï
taäp ñoà chuùng cuøng Phaät töû thuyeát phaùp long troïng roài nhaäp giaøn thì phaûi xin
pheùp vôùi trieàu ñình. Dòch giaû khoâng ñeå yù chöõ toaïi 遂 (laø beøn) taùc giaû söû duïng
trong ñoaïn treân thaät laø ñaéc theå vì noù xaùc ñònh sau khi ñöôïc trieàu ñình chaáp
thuaän hai sö beøn môû hoäi giaûng kinh sau ñoù nhaäp giaøn hoûa. Caàn noùi theâm laø
ôû vaên phong TUTA, taùc giaû khoâng bao giôø duøng chöõ thænh (請) ñeå dieãn ñaït yù
vua môøi caùc thieàn sö veà trieàu maø luoân duøng haàu nhö nhaát quaùn chöõ trieäu (召)
ôû caùc truyeän:
- Khuoâng Vieät ñaïi sö: “… Danh traán vu trieàu, Ñinh Tieân hoaøng ñeá trieäu
ñoái”, nghóa laø: “… Danh tieáng sö vang doäi tôùi trieàu ñình, vua Ñinh Tieân Hoaøng
trieäu sö veà kinh hoûi vieäc”.
- Thieàn sö Ña Baûo: “Caäp ñeá töùc vò, luïy trieäu sö phoù khuyeát”, nghóa laø: “Ñeán
khi vua leân ngoâi, nhieàu laàn trieäu sö veà trieàu ñình”.
- Thieàn sö Giaùc Haûi: “Ñaõi Thaàn Toâng trieàu luïy trieäu”, nghóa laø: “Ñeán trieàu
Thaàn Toâng, vua nhieàu laàn trieäu sö veà kinh”.
- Thieàn sö Ma Ha: “Leâ Ñaïi Haønh hoaøng ñeá tam trieäu chí khuyeát”, nghóa
laø: “Vua Leâ Ñaïi Haønh ba laàn trieäu sö veà trieàu ñình”.
- Thieàn sö Suøng Phaïm: “Leâ Ñaïi Haønh hoaøng ñeá luïy trieäu phoù khuyeát”,
nghóa laø: “Vua Leâ Ñaïi Haønh nhieàu laàn trieäu sö veà trieàu ñình”.
- Thieàn sö Thieàn Nham: “Thieân Thuaän gian haïn, trieäu sö ngheä khuyeát”,
nghóa laø: “Khoaûng nieân hieäu Thieân Thuaän bò haïn haùn, vua trieäu sö veà trieàu ñình”.
- Thieàn sö Khaùnh Hyû: “Thieân Chöông Baûo Töï trieäu khuyeát”, nghóa laø:
“Nieân hieäu Thieân Chöông Baûo Töï, vua trieäu sö veà saân roàng”.
- Quoác sö Vieân Thoâng: “Ñaïi Thuaän tam nieân, Lyù Thaàn Toâng trieäu nhaäp
Suøng Khai ñieän”, nghóa laø: “Nieân hieäu Ñaïi Thuaän thöù 3, vua Lyù Thaàn Toâng
trieäu sö vaøo ñieän Suøng Khai”.
Hoaëc chöõ tröng (徴) ôû caùc truyeän:
- Thieàn sö Giôùi Khoâng: “Lyù Thaàn Toâng tröng chi, luïy töø naõi töïu”, nghóa
laø: “Ñöôïc vua Lyù Thaàn Toâng vôøi veà trieàu, sö töø choái maáy phen roài môùi ñeán”.
- Thieàn sö Trí Thieàn: “Anh-Cao löôõng trieàu, luïy tröng baát khôûi”, nghóa laø:
“Hai trieàu vua Anh Toâng vaø Cao Toâng ñeàu maáy phen vôøi goïi nhöng sö khoâng ñi”.
Ngoaøi ra, chuyeän hai thieàn sö Minh Taâm vaø Baûo Tính thieâu thaân cuùng
döôøng Phaät phaùp caùc cuoán saùch lòch söû cuûa ta ghi raát roõ, nhöng khoâng thaáy
saùch naøo cheùp chuyeän hai sö ñöôïc vua môøi veà kinh ñeå thieâu thaân caû.
Nhö An Nam chí nguyeân 5, tôø 211 vieát: “Hai thieàn sö Baûo Tính vaø Minh Taâm
laø sö huyeän Ñoâng Ngaïn, ñöùng ñaàu choán tuøng laâm, coù laàn döïng hoäi giaûng kinh,
cuøng vaøo hoûa quang tam muoäi, xöông coát ñeàu hoùa thaønh thaát baûo”. Hoaëc Toaøn
thö (B2 tôø 22a 4-6) vaø Cöông muïc chính bieân (tôø 38b 6-39a1) vieát: “Thaùng 4 nieân
hieäu Thieân Thaønh thöù 7 (1034) caûi nguyeân thaønh Thoâng Thuïy naêm thöù nhaát vì
baáy giôø coù hai nhaø sö Nghieâm Baûo Tính vaø Phaïm Minh Taâm thieâu thaân mình töï
109
Taïp chí Nghieân cöùu vaø Phaùt trieån, soá 9 (126) . 2015
thaønh baûy baùu. Vua xuoáng chieáu ñem baûy baùu ñoù giöõ laïi ôû chuøa Tröôøng Thaùnh ñeå
cuùng döôøng höông khoùi, vua cho ñoù laø ñieàm laønh neân caûi nguyeân Thoâng Thuïy”.
Trang 83
(Tieåu truyeän thieàn sö Quaûng Trí)
Nguyeân vaên:
“(Sö) daïo thaùo baêng khieát, baát söï tieân myõ (不事鮮靡)”
Baûn NÑT dòch: “OÂng laø ngöôøi coù tieát thaùo thanh cao, khoâng ñeå yù ñeán
nhöõng ñieàu nhoû moïn…”. Chuùng toâi thaät khoâng bieát ñöôïc taïi sao Baûn NÑT laïi
dòch “baát söï tieân myõ” laø “khoâng ñeå yù ñeán nhöõng ñieàu nhoû moïn”, vì tieân (鮮)
laø thöùc aên töôi ngon, coøn myõ (靡) laø quaàn aùo loäng laãy. Vaäy baát söï tieân myõ
laø khoâng baän bòu vieäc aên ngon maëc ñeïp, töùc soáng ñôøi ñaïm baïc chöù khoâng
coù chi tieát naøo trong nguyeân vaên coù theå hieåu laø nhöõng ñieàu nhoû moïn ñöôïc!
Hoaëc giaû ngöôøi dòch muoán dòch thoaùt yù chaêng?
Trang 83
(Tieåu truyeän thieàn sö Quaûng Trí)
Nguyeân vaên:
“Haäu ö tö sôn traùc tích, thöôøng quaûi naïp y, nhò toøng thöïc, döõ sôn taêng
Minh Hueä vi phöông ngoaïi kheá (為方外契)”.
Baûn NÑT dòch: “Veà sau sö truï trì ôû nuùi Khoâng Loä, maëc aùo vaù, aên haït, keát
baïn vôùi sôn taêng Minh Hueä”.
Cuïm töø vi phöông ngoaïi kheá (為方外契) maø chæ dòch suoâng laø keát baïn
thì chöa heát yù, vì chöõ phöông ngoaïi (方外) laø moät thuaät ngöõ thieàn, chæ nôi
ngoaøi coõi theá tuïc, töùc nôi non cao röøng thaúm xa haún choán thò töù phoàn hoa.
Töø naøy cuõng ñoàng nghóa vôùi chöõ theá ngoaïi (世外), vaät ngoaïi (物外). Vaäy ñoaïn
treân neân dòch laø: “Sau sö veà truï ôû nuùi Khoâng Loä naøy, thöôøng maëc aùo vaù, aên haït
tuøng, keát baïn thoaùt tuïc vôùi sôn taêng Minh Hueä”.
Chuùng toâi xin trích daãn moät vaøi ngöõ luïc Thieàn toâng Hoa Vieät ñeå thuyeát
minh nghóa töø phöông ngoaïi (方外):
- Trong baøi “Phoùng cuoàng ngaâm” ôû saùch Tueä Trung Thöôïng só ngöõ luïc:
“Thieân ñòa dieáu voïng heà haø mang mang
Tröôïng saùch öu du heà phöông ngoaïi phöông”
Taïm dòch:
Trôøi ñaát thoaùng troâng chöø sao meânh mang
Choáng gaäy rong chôi chöø ngoaøi coõi theá
Trong Nguõ ñaêng hoäi nguyeân, quyeån 4:
“Vu Baùch Tröôïng haï ñaéc chæ, haäu vaên Thieân Thai thaéng khaùi, Thaùnh hieàn
gian xuaát, tö duïc cao ñaïp phöông ngoaïi, vieãn truy haø truïc”, nghóa laø: “(Sö Phoå
An) ñaéc phaùp taïi ñaïo traøng cuûa Baùch Tröôïng Hoaøi Haûi. Veà sau nghe caûnh töôïng
nuùi Thieân Thai ñeïp ñeõ, Thaùnh hieàn thöôøng hieän ra nôi ñoù, beøn coù yù muoán daãm
chaân coõi xa ngoaøi theá tuïc, ñeå tìm daáu veát Thaùnh hieàn thuôû tröôùc”.
110
Taïp chí Nghieân cöùu vaø Phaùt trieån, soá 9 (126) . 2015
Trang 85
(Tieåu truyeän vua Lyù Thaùi Toâng)
Nguyeân vaên:
“Thôøi Lyù Thaùi Toâng hoaøng ñeá thöôøng ö Thieân Phuùc Thieàn Laõo tham vaán
thieàn chæ. Chaâm chuøy taïi haï, naõo caùi thoâng phong. Vaïn ky chi dö, thieàn
duyeät vi laïc”.
Baûn NÑT dòch: “Nhaø vua thöôøng ñeán tham vaán nhöõng ñieàu chæ yeáu cuûa
ñaïo thieàn vôùi thieàn sö Thieàn Laõo ôû nuùi Thieân Phuùc. Nhöõng lôøi chæ giaùo cuûa
thieàn sö nhö muõi kim, muõi duøi vöøa chaâm vaøo, vua lieàn thaáy trí naõo thoâng
saùng. Chæ trong voøng maáy naêm, vua trôû thaønh ngöôøi ham thích ñaïo thieàn”.
Dòch nhö treân vöøa thieáu soùt, vöøa sai töø lyù ñôøi maø cuõng nhaàm thuaät ngöõ
ñaïo. Tröôùc heát xin noùi veà thieáu soùt. Nguyeân vaên vieát: “Thôøi Lyù Thaùi Toâng
hoaøng ñeá thöôøng ö Thieân Phuùc Thieàn Laõo tham vaán thieàn chæ” maø Baûn NÑT
chæ dòch taét: “Nhaø vua thöôøng ñeán tham vaán…”, boû haún chi tieát “Lyù Thaùi Toâng
hoaøng ñeá”. Ñaønh raèng qua töïa ñeà “Vua Thaùi Toâng” ghi treân ñaàu tieåu truyeän,
ai cuõng bieát “nhaø vua” ñaây töùc hoaøng ñeá Lyù Thaùi Toâng, nhöng dòch phôùt nhö
vaäy khoâng neân!
Thöù ñeán noùi veà nhaàm laãn thuaät ngöõ ñaïo. Töø chaâm chuøy (針錐), hay noùi
ñuû laø ñính moân thöôïng nhaát chuøy (頂門上一錐) nghóa ñen laø laáy caây kim,
caây duøi nhoïn ñaâm vaøo ñaàu vaøo traùn, aùm chæ thuû thuaät cuûa thieàn sö khaùm
nghieäm hoïc nhaân hay ñoái phöông xem hoï coù trình ñoä lónh ngoä thieàn chæ tôùi
ñaâu. Chuùng toâi xin trích daãn moät ngöõ luïc ñeå thuyeát minh yù nghóa cuûa chöõ
chaâm chuøy neâu treân:
Thieàn sö Hy Vaän noùi: “Thuôû laõo taêng ta coøn ñi haønh cöôùc, thaûng hoaëc gaëp
moät ngöôøi taïi choán coû raäm thì phaûi laáy duøi nhoïn ñaâm vaøo traùn haén, neáu thaáy
haén coù caûm bieát ñau ngöùa (yù noùi khaùm nghieäm neáu thaáy haén coù trình ñoä lónh
hoäi ñaïo phaùp) thì môùi ñoäi bao taûi gaïo ñeán cuùng döôøng cho haén” (Laõo haùn haønh
cöôùc thôøi, hoaëc ngoä thaûo caên haï nhaát caù haùn, tieän ñính moân thöôïng nhaát chuøy,
khaùn tha nhöôïc tri thoáng döôõng, khaû dó boá ñaïi thaïnh meã cuùng döôøng tha - Nguõ
ñaêng hoäi nguyeân, q. 4).
Sau heát laø nhaàm laãn töø lyù ñôøi thöôøng. Töø vaïn ky hoaëc vaïn cô (萬機) cuõng
vieát (萬幾) nguyeân coù nghóa laø muoân vieäc vaët vaõnh (Töø nguyeân: “(Thö) nhaát
nhaät, nhò nhaät vaïn ky”, yù noùi ñaáng quaân vöông trò nöôùc phaûi bieát löu taâm deø
chöøng nhöõng choã vuïn vaët cuûa moïi chuyeän trong ñôøi). Veà sau goïi muoân vieäc maø
ñaáng thieân töû phaûi lieäu lyù laø vaïn ky (萬幾) ñoàng nghóa vôùi (萬機).
Trong ngöõ caûnh cuûa caâu vaïn ky chi dö (萬機之餘) töø vaïn ky coù nghóa laø
coâng vieäc trieàu chính beà boän cuûa nhaø vua. Vaäy vaïn ky chi dö coù nghóa
laø ngoaøi coâng vieäc trieàu chính beà boän ra hay khi roãi raõi coâng vieäc trieàu
chính beà boän. Dòch “chæ trong voøng maáy naêm” laø quaù xa nguyeân vaên.
Vaäy toaøn boä ñoaïn treân neân dòch laø:
“Luùc baáy giôø, hoaøng ñeá Lyù Thaùi Toâng thöôøng ñeán nuùi Thieân Phuùc tham
vaán nhöõng ñieàu cöông yeáu cuûa ñaïo vôùi thieàn sö Thieàn Laõo. Thieàn cô vöøa neâu
111
Taïp chí Nghieân cöùu vaø Phaùt trieån, soá 9 (126) . 2015
ra laø ñaàu oùc nhaø vua thoâng suoát naém baét ngay. Töø ñoù nhöõng khi nhaøn roãi coâng
vieäc trieàu chính beà boän, nhaø vua chæ laáy thuù thieàn laøm vui”.
Cuïm töø vaïn cô chi dö coøn ñöôïc duøng khaùc ñi laø vaïn cô chi haï (萬機
之暇) thaáy cheùp ôû quyeån 5, saùch Caûnh Ñöùc truyeàn ñaêng luïc (Ñaïi 51-235 haï):
Trung Toâng Thaàn Long nguyeân nieân giaùng chieáu vaân: “Traãm thænh An, Tuù nhò
sö cung trung cuùng döôøng, vaïn cô chi haï, moãi cöùu Nhaát thöøa”, nghóa laø: Naêm
Thaàn Long nguyeân nieân, vua Ñöôøng Trung Toâng xuoáng chieáu: “Traãm vôøi hai vò
thieàn sö An vaø Tuù vaøo cung cuùng döôøng ñeå khi raûnh roãi vieäc trieàu chính,
nghieân cöùu phaùp Nhaát thöøa”.
Trang 86
(Tieåu truyeän quoác sö Thoâng Bieän)
Nguyeân vaên:
“Thoâng Bieän quoác sö, Ñan Phuïng nhaân daõ, tính Ngoâ thò, Thích löu töû daõ.
Tính thoâng tueä vöu minh tam hoïc (尤明三學)”.
Baûn NÑT dòch:
“Quoác sö ngöôøi höông Ñan Phöôïng, hoï Ngoâ, voán doøng doõi Phaät töû, baûn
tính thoâng tueä, hoïc thoâng tam giaùo”.
Dòch nhö vaäy chöùng toû ngöôøi dòch chæ bieát Haùn hoïc, coøn thuaät ngöõ Phaät
hoïc thì hình nhö coù phaàn haïn cheá. Thaät ta töø tam hoïc (三學) khoâng phaûi chæ
coù caùc töï ñieån Phaät hoïc môùi chuù giaûi maø caû töï ñieån ñôøi thöôøng nhö Töø nguyeân
chaúng haïn cuõng ñeàu giaûi thích roõ raøng.
Tam hoïc tieáng Sanskrit laø tisrah síksaøh, tieáng Pali laø tisso sikkhaø, laø ba
moân giôùi ñònh tueä maø ngöôøi hoïc Phaät naøo cuõng lo phaûi tu taäp. Tam hoïc (三學)
goïi ñuû laø giôùi ñònh tueä tam hoïc. Tam hoïc cuõng coøn ñöôïc goïi khaùc ñi laø Tam
thaéng hoïc (三勝學), Tam voâ laäu hoïc (三無漏學). Ñöùng veà maët tam taïng kinh
ñieån maø noùi thì giôùi hoïc thuoäc luaät, ñònh hoïc thuoäc kinh, tueä hoïc thuoäc luaän.
Coøn tam giaùo laø Nho giaùo, Ñaïo giaùo vaø Phaät giaùo; hay coøn goïi caùch khaùc
laø Khoång giaùo, Laõo giaùo vaø Thích giaùo. Hai töø coù nghóa khaùc xa khoâng theå
laàm laãn ñöôïc.
Töø tam hoïc naøy khoâng nhöõng ngöôøi dòch sô yù dòch nhaàm ôû tieåu truyeän
quoác sö Thoâng Bieän maø coøn dòch sai ôû caû moät soá tieåu truyeän cuûa caùc thieàn sö
khaùc trong TUTA nhö:
- Tieåu truyeän thieàn sö Hieän Quang, trang 159
Nguyeân vaên: “(Sö) nieân phuû thaäp nhaát, Luïc Toå Thöôøng Chieáu kieán nhi
phuû chi, ñoä vi ñeä töû. Hoïc vaán thoâng maïi, nhaät tuïng vaïn ngoân. Baát maõn thaäp
nieân, cai ñoãng tam hoïc”, nghóa laø: “Naêm sö vöøa möôøi moät tuoåi, thieàn sö Thöôøng
Chieáu ôû chuøa Luïc Toå troâng thaáy ñem veà nuoâi, ñoä cho tu hoïc laøm ñeä töû ngöôøi. Töø
ñoù, sö thoâng hieåu hoïc vaán saâu xa, moãi ngaøy tuïng muoân lôøi, neân chöa ñaày möôøi
naêm maø ñaõ thoâng suoát caû giôùi ñònh tueä (hoaëc kinh luaät luaän)”. Baûn NÑT laïi dòch
nhaàm: “Naêm möôøi moät tuoåi ñöôïc thieàn sö Thöôøng Chieáu ôû chuøa Luïc Toå nhaän
nuoâi laøm ñeä töû. Sö hoïc taäp thoâng minh taán tôùi, moãi ngaøy tuïng ñoïc caû vaïn caâu.
Chöa ñaày möôøi naêm thoâng gioûi caû tam giaùo”.
112
Taïp chí Nghieân cöùu vaø Phaùt trieån, soá 9 (126) . 2015
- Tieåu truyeän thieàn sö Vaïn Haïnh, trang 188
Nguyeân vaên: “Gia theá phuïng Phaät, sö aáu tueá sieâu dò, cai quaùn tam hoïc”,
nghóa laø: “Gia toäc sö nhieàu ñôøi thôø phuïng Phaät. Rieâng sö hoài coøn beù thoâng minh
dò thöôøng, thoâng suoát kinh luaät luaän (hoaëc giôùi ñònh tueä)”. Baûn NÑT cuõng dòch
nhaàm laø: “Gia ñình ñaõ maáy ñôøi thôø Phaät. Thuôû nhoû thoâng minh khaùc thöôøng,
hoïc thoâng ba giaùo, ñoïc kyõ traêm nhaø”.
Töø tam giaùo (三教) vôùi nghóa Nho-Laõo-Phaät cuõng ñöôïc söû duïng trong
TUTA nhö ôû tieåu truyeän quoác sö Vieân Thoâng, nguyeân vaên vieát: “Hoäi Phong luïc
nieân trung, tam giaùo thí, truùng giaùp khoa”, nghóa laø: “Nieân hieäu Hoäi Phong
thöù 6, sö ñoã ñaàu khoa thi tam giaùo”.
Hoaëc thaáy cheùp thaät roõ neùt trong quyeån 28 saùch Caûnh Ñöùc truyeàn ñaêng
luïc (Ñaïi 51-441 trung): Höïu vaán: “Nho, Ñaïo, Thích tam giaùo ñoàng dò nhö haø”,
sö vieát: “Ñaïi löôïng giaû duïng chi töùc ñoàng, tieåu cô giaû chaáp chi töùc dò”. Nghóa
laø: Laïi hoûi: “Tam giaùo Nho-Ñaïo-Thích gioáng vaø khaùc nhau theá naøo?”, thieàn sö
Tueä Haûi ñaùp: “Keû khí löôïng roäng raõi söû duïng thì caû ba gioáng nhau, keû caên cô
nhoû heïp thì caû ba khaùc nhau”.
Trang 86
(Tieåu truyeän quoác sö Thoâng Bieän)
Nguyeân vaên:
“Naõi ö Thaêng kinh quoác töï quaûi ñaùp, töï hieäu Trí Khoâng”.
Baûn NÑT dòch: “Sau ñoù coù chieáu chæ trieäu veà kinh ñoâ Thaêng Long
truï trì chuøa Khai Quoác”.
Trong nguyeân vaên khoâng coù chi tieát naøo noùi ñeán chuyeän coù chieáu chæ trieäu
sö veà kinh ñoâ Thaêng Long truï trì chuøa Khai Quoác caû. Do ngöôøi dòch khoâng ñeå yù
thuaät ngöõ thieàn quaûi ñaùp (掛塔) neân coù phaàn luùng tuùng ôû caâu naøy roài nhaân thaáy
chöõ “Thaêng kinh quoác töï” töùc chuøa chaùnh ôû kinh ñoâ neân nghó laø sö ñöôïc chieáu
chæ veà truï trì chuøa Khai Quoác. Thaät ra chöõ thaùp (塔) trong tröôùc taùc thieàn laâm
duøng noù ñeå taù aâm cho chöõ ñaùp (搭) neân phaûi ñoïc laø ñaùp vaø coù nghóa laø caùi aùo
ngaén cuûa nhaø sö hay caùi bò ñöïng y phuïc cuûa haønh cöôùc taêng. Nguyeân
ban ñaàu töø quaûi ñaùp (掛塔) chæ coù nghóa caùc nhaø sö haønh cöôùc du phöông khi
ñeán chuøa naøo taïm döøng chaân thì tröôùc heát phaûi treo caùi bò ñöïng quaàn aùo cuûa
mình leân caùi moùc treân vaùch taêng ñöôøng. Veà sau dieãn dòch theâm töø höùa quaûi
ñaùp (許掛塔) ñeå chæ hoøa thöôïng truï trì töï vieän ñoàng yù thu naïp, cho taêng nhaân
haønh cöôùc y truï (löu nguï) laïi chuøa mình.
Saùch Baùch Tröôïng thanh quy, töùc quyeån saùch ghi cheùp quy ñònh sinh hoaït
cuûa caùc töï vieän Thieàn toâng, ôû quyeån 8 (Ñaïi 48-1158 haï) ghi: “Baát keå hoïc chuùng
chuøa mình ñoâng hay ít, töï vieän ñeàu phaûi an baøi cho hoï caùc ñaïo cuï caàn thieát nhö
saäp daøi ñeå naèm nghæ taäp theå (tröôøng lieân saøng), moùc treo laøm giaù cho bò quaàn
aùo (Thi di giaù quaûi ñaùp 施椸架掛塔)”. Veà sau nöõa töø quaûi ñaùp (掛塔) coù nghóa
thieàn sö hay taêng nhaân döøng chaân y truï laïi töï vieän naøo ñoù, chöù khoâng nhaát
thieát phaûi laøm truï trì.
Vaäy caâu “Naõi ö Thaêng kinh quoác töï quaûi ñaùp, töï hieäu Trí Khoâng” coù
nghóa laø: “Sö beøn truï laïi chuøa Khai Quoác ôû kinh ñoâ Thaêng Long vaø töï xöng
113
Taïp chí Nghieân cöùu vaø Phaùt trieån, soá 9 (126) . 2015
hieäu laø Trí Khoâng” (Coù theå veà sau sö ñöôïc toân laøm truï trì roài thaêng chöùc quoác
sö, nhöng ôû thôøi ñieåm maø ñoaïn vaên treân ñeà caäp thì sö chæ y truï laïi maø thoâi!).
Töø quaûi ñaùp (掛塔) naøy cuõng coøn ñöôïc goïi laø quaûi ñôn (挂單), quaûi ñaùp
ñôn (掛褡單), quaûi tích (掛錫), quaûi ñaùp (掛褡), quaûi baùt (掛鉢).
Trang 87
(Tieåu truyeän quoác sö Thoâng Bieän)
Nguyeân vaên:
(Phuø Thaùnh Caûm Linh Nhaân Hoaøng thaùi haäu) vaán: “Phaät Toå chi nghóa
höõu haø öu tieâm… Nhi nieäm Phaät danh, ñaït Toå taâm giaû, vò tri haø giaû thò chæ?
(未知何者是旨)”.
Baûn NÑT dòch: “Phaät vaø Toå nghóa theá naøo? Ai hôn ai keùm?... Maø ngöôøi
nieäm teân Phaät, ñaït taâm aán cuûa Toå chöa roõ laø nhöõng ai?”.
Dòch nhö vaäy laø khoâng ñeå yù caâu hoûi cuûa Hoaøng thaùi haäu Phuø Thaùnh Caûm
Linh: “Phaät Toå chi nghóa höõu haø öu tieâm”, töùc “YÙ nghóa cuûa Phaät vaø Toå, coù gì
hôn keùm nhau?”, töø ñoù môùi daãn ñeán chuyeän Thaùi haäu thaéc maéc, so saùnh keû
nieäm teân Phaät (töùc ngöôøi tu theo Giaùo toâng maø tieâu bieåu laø Tònh ñoä toâng)
vaø ngöôøi ñaït ñöôïc taâm aán cuûa Toå (töùc ngöôøi tu theo Thieàn toâng) thì ai
môùi laø ngöôøi ñaït ñöôïc yeáu chæ Phaät moân.
Vaø ñeå traû lôøi caâu hoûi hoùc buùa naøy, quoác sö Thoâng Bieän ñaõ giaûi ñaùp moät
caùch dung hoøa ôû ñoaïn keá ñoù nhö sau: “Giaùo yù ñöôïc truyeàn ñeán Thieân Thai toâng
laø thònh nhaát vaø goïi laø Giaùo toâng, coøn Toå yù töùc thieàn chæ thì ñeán phaùi Taøo Kheâ
cuûa Luïc Toå Hueä Naêng laø saùng choùi nhaát vaø goïi laø Thieàn toâng” (Truyeàn kyø giaùo
daõ chí Thieân Thai vi thaïnh, vò chi Giaùo toâng. Ñaéc kyø chæ chí Taøo Kheâ vi minh,
vò chi Thieàn toâng).
Ngaøi Thoâng Bieän ñaõ kheùo leùo traùnh traû lôøi thaúng ai hôn keùm ai, vì theo
lôøi ngaøi thì “Phaät (Giaùo toâng) vaø Toå (Thieàn toâng) voán chæ laø moät, nhöng bò boïn
hoïc giaû caøn dôû phaân bieät thaønh hôn keùm (Phaät Toå nhaát daõ, caùi laïm hoïc giaû löu,
yeáu töï xöng öu tieâm nhó)”.
Xöa nay Toå yù vaø Giaùo yù, Thieàn toâng vaø Giaùo toâng (töùc chö toâng ngoaøi
Thieàn toâng) laø moät vaán ñeà gaây laém tranh caõi vaø ñoà ñeä hai toâng naøy ñôøi noï sang
ñôøi kia ñaõ kích baùc nhau naëng neà. Ñeå giuùp ñoäc giaû thaáy roõ quan ñieåm thaät ñuùng
ñaén “Phaät Toå nhaát daõ” cuûa quoác sö Thoâng Bieän, chuùng toâi xin trích daãn moät
vaøi ngöõ luïc coù lieân quan ñeán Toå yù vaø Giaùo yù ñeå chöùng minh:
- Thieàn sö Nguyeân Lai ñôøi Thanh noùi: “Do chuyeän ñöùc Thích Ca Maâu
Ni ñaïi sö ngoài taïi ñaïo traøng 49 naêm, roát laïi ñeå naâng hoa khaûi thò ñoà chuùng,
neân môùi coù yù chæ ‘giaùo ngoaïi bieät truyeàn’. Quaû thaät coù chuyeän truyeàn thuï
ngoaøi kinh giaùo chaêng? ‘Thieàn chæ’ laø gieàng moái cuûa ‘giaùo nghóa’, coøn ‘giaùo
nghóa’ laø nhöõng maéc löôùi cuûa ‘thieàn chæ’. Caêng daây gieàng leân thì caùc maéc löôùi
bung ra. Nhöng neáu chæ bieát ñeán caùc maéc löôùi nhoû maø khoâng hieåu raønh gieàng
moái toång quaùt, laø khoâng lónh hoäi chæ yù ñaïo lyù hôïp nhaát cuûa Thieàn toâng, Giaùo
toâng. Theá thì laø taïi ñöôøng reõ laïi gaëp ñöôøng reõ daãy ñaày. Neáu chòu khoù taïi ñaùm
ñöôøng reõ roái muø maø doø tìm laïi gieàng moái chaùnh thì trong giaùo nghóa ñeàu
114
Taïp chí Nghieân cöùu vaø Phaùt trieån, soá 9 (126) . 2015
coù thieàn chæ. Neáu nhaän thöùc ñöôïc thieàn chæ vôùi yù nghóa ñoù thì moãi lôøi, moãi
chöõ, ñeàu laø thieàn cô toái dieäu. Neáu khoâng nhaän thöùc ñöôïc thieàn chæ nhö theá,
maø chæ caâu neä vaøo vaên töï thì ‘thieàn chæ’ kia cuõng chæ laø ‘giaùo nghóa’ maø
thoâi!” (Dòch töø Nguyeân lai quaûng luïc, q. 21).
- Vaán: “Toå yù, Giaùo yù, thò ñoàng thò bieät?”, sö vaân: “Nham cao tuøng laõnh
kieän, Giaûn khuùc thuûy löu trì”. Nghóa laø: Hoûi: “Thieàn chæ vaø Giaùo nghóa gioáng
nhau hay khaùc nhau?”, thieàn sö Thieän Chieâu noùi: “Treân ñaàu non cao, gioáng
tuøng chòu laïnh caøng maïnh meõ; döôùi loøng khe uoán khuùc, nöôùc chaûy löø ñöø” (Phaàn
döông ngöõ luïc, quyeån thöôïng).
Gôïi yù: Tuøy theo baûn chaát, caên cô chuùng sanh maø öùng duïng Thieàn chæ hay
Giaùo nghóa.
- Sö truï haäu, taêng vaán: “Toå yù, Giaùo yù thò ñoàng, thò bieät?”. Sö vieát: “Keâ haøn
thöôïng thoï, AÙp haøn nhaäp thuûy”. Nghóa laø, sau khi (thieàn sö Haïo Giaùm) truï trì
töï vieän, coù taêng nhaân hoûi: “Thieàn chæ vaø Giaùo nghóa gioáng hay khaùc nhau?”. Sö
ñaùp: “Gaø gaëp trôøi laïnh nhaûy leân cao, vòt gaëp trôøi laïnh loäi xuoáng nöôùc” (Caûnh
Ñöùc truyeàn ñaêng luïc, q. 22).
Gôïi yù: Gaëp trôøi laïnh gaø nhaûy leân caây maø vòt thì laïi loäi xuoáng nöôùc. Tuy
phöông caùch coù khaùc nhau, nhöng muïc ñích vaãn laø moät: traùnh laïnh. Toå yù vaø
Giaùo yù cuõng vaäy, tuy phöông tieän khaùc nhau, nhöng muïc ñích chæ laø moät: cöùu
ñoä chuùng sanh giaûi thoaùt luaân hoài phieàn naõo!
Trang 95
(Tieåu truyeän thieàn sö Ngoä AÁn)
Nguyeân vaên:
Sô vò giaù thôøi, gia taïi moä laâm chi traéc, kieán daëc tuùc ñieåu giaû, taän nhieân
(尽然) vò vieát: “Ninh thuï töû vi thieän, baát thuï sinh vi aùc”.
Baûn NÑT dòch laø: (Meï hoï Cuø) khi chöa laáy choàng, nhaø ôû caïnh nghóa ñòa
gaàn khu röøng, thaáy ngöôøi ta ñaët baãy baét heát caû chim, baø noùi: “Thaø cheát maø
laøm ngöôøi thieän, coøn hôn soáng maø laøm keû aùc”.
Dòch nhö vaäy laø khoâng ñeå yù chöõ taän (尽) trong nguyeân vaên ñoàng nghóa vôùi
chöõ taãn (烬) khaéc soùt boä hoûa, vaø töø ñoâi taän nhieân (尽然) ñi lieàn vôùi töø vò vieát
chöù khoâng phaûi ñi lieàn vôùi “daëc tuùc ñieåu giaû”, nghóa laø daáu phaåy phaûi ñöôïc
ñaët sau chöõ giaû chöù khoâng phaûi sau chöõ nhieân. Vaø caâu “kieán daëc tuùc ñieåu giaû”
coù nghóa laø thaáy keû ñaët baãy baét chim ñeâm. Töø taän nhieân (尽然) naøy chæ laø moät
traïng thaùi taâm lyù nhö di nhieân (怡然) laø vui möøng, ñieán nhieân (靦然) laø maéc
côõ v.v… vaø coù nghóa laø buoàn baõ rôi leä. Chöõ taãn (烬) laø leä ñeøn saùp rôi chaûy,
töø ñoù daãn tôùi taän nhieân (尽然) laø buoàn baõ rôi leä. Chöõ taãn (烬) naøy ñöôïc duøng
ôû tieåu truyeän thieàn sö Töø Ñaïo Haïnh, trong caâu: “Sö phöông cöû aùn nhi thuøy, thuû
vò thích quyeån, ñaêng chi dö taãn ñaõi duïc doanh caùi”, nghóa laø: “Sö ñang töïa
baøn maø nguû, tay chöa rôøi quyeån, leä neán thöøa rôi ñoïng gaàn bít khay ñeøn”. Roõ
neùt hôn caû laø quyeån 7, saùch Caûnh Ñöùc truyeàn ñaêng luïc ñaõ söû duïng töø taãn nhieân
(烬然) nhö sau: “Duy Khoan thieàn sö giaû… Nieân thaäp tam kieán saùt sanh giaû, taãn
nhieân baát nhaãn thöïc”, nghóa laø: “Thieàn sö Duy Khoan, naêm möôøi ba tuoåi, thaáy
saùt sanh, buoàn baõ khoâng nôõ aên…”.
115
Taïp chí Nghieân cöùu vaø Phaùt trieån, soá 9 (126) . 2015
Vaäy caâu treân coù leõ neân dòch laø: (Meï hoï Cuø) khi coøn chöa laáy choàng nhaø ôû caïnh
baõi tha ma gaàn khu röøng, thaáy ngöôøi ta ñaët baãy baét chim ñeâm, baø buoàn baõ
noùi raèng: “Ta thaø chòu cheát maø laøm ñieàu thieän, hôn laø soáng maø laøm ñieàu aùc!”.
Nguyeân vaên (Cuõng trang 95):
“Nhaát nhaät phöông chöùc caåm, höõu ñaïi nhó haàu töï laâm trung xuaát lai baûo
kyø boái caùnh nhaät naõi khöù. Cuø thò giaùc höõu döïng, caäp sinh nhi oá chi, khí vu
laâm gian…”.
Baûn NÑT dòch laø: “Moät hoâm baø ñang ngoài deät vaûi, coù con khæ lôùn töø trong
röøng chaïy ra, oâm laáy löng baø suoát ngaøy môùi boû ñi. Sau ñoù baø bieát mình coù
mang. Ñeán khi sinh ra, ñöùa con maët muõi xaáu xí, baø laáy laøm gheùt, beøn ñem
boû vaøo röøng…”.
Dòch nhö vaäy coù hai ñieåm ñaùng noùi. Thöù nhaát haún ai cuõng bieát chöõ caåm
(錦) nghóa laø gaám maø sao laïi dòch laø vaûi. Trong nguyeân vaên ôû caû hai baûn TUTA
vaø Ñaïi Nam Thieàn uyeån truyeàn ñaêng taäp luïc (ÑNTUTÑTL) ñeàu khoâng thaáy coù
caâu naøo noùi ñeán chi tieát “ñöùa con maët muõi xaáu xí”. Chöõ oá (惡) ôû ñaây laø gheùt
chöù khoâng phaûi xaáu.
Vaäy caâu treân neân dòch laø: “Moät hoâm, baø ñang deät gaám thì coù con khæ lôùn
töø trong röøng ra oâm laáy löng baø suoát ngaøy môùi boû ñi. Baø Cuø bieát mình coù thai,
khi sinh con laáy laøm gheùt, beøn ñem boû vaøo röøng”.
Nguyeân vaên (Cuõng trang 95):
“Ñoàng höông Chieâm Thaønh cuï sö Ñaøm thò (具師譚氏), thuû nhi cuùc chi,
nhaân danh dó Khí”.
Baûn NÑT dòch: “Trong höông coù sö cuï ngöôøi Chieâm Thaønh hoï Ñaøm troâng
thaáy ñem veà nuoâi, nhaân ñoù ñaët teân laø Khí”.
Theo chuùng toâi nghó töø cuï sö maø dòch theo kieåu “mot aø mot” laø sö cuï e
khoâng oån. Vì sö cuï laø töø Noâm ñeå goïi toân kính nhaø sö giaø theo kieåu ngöôøi bình
daân vaø khoâng coù töø Haùn vaên naøo laø cuï sö (具師) ñeå chæ sö cuï theo nghóa treân.
Theo choã chuùng toâi nghó coù leõ ñaây laø teân ngöôøi Chieâm Thaønh ñöôïc phieân aâm
nhö theá, baèng côù laø ôû saùch Toaøn thö (B3 tôø 22b5 vaø 37a7) coù ghi teân hai ngöôøi
Chieâm Thaønh laø Cuï OÂng vaø Cuï Ban. Veà Cuï OÂng, Toaøn thö vieát: “Nieân hieäu
Thieân Phuø Dueä thöù 5 (1124), ngöôøi nöôùc Chieâm Thaønh laø Cuï OÂng vaø ñoà ñeä ba
ngöôøi ñeán chaàu”. Veà Cuï Ban, saùch aáy vieát: “Muøa thu thaùng 7 nieân hieäu Thieân
Thuaän thöù 5 (1132), ngöôøi nöôùc Chieâm Thaønh laø Cuï Ban v.v… troán veà nöôùc hoï,
ñeán Nhaät Leä thì bò ngöôøi traïi Nhaät Leä baét giaûi veà kinh sö”.
Vaäy coù leõ ñoaïn treân neân dòch laø: “Trong laøng coù ngöôøi Chieâm Thaønh laø
Ñaøm Cuï Sö nhaët veà nuoâi neân môùi ñaët teân laø Khí”.
Tuy nhieân ñaây cuõng chæ laø choã suy nghó cuûa chuùng toâi coù tính caùch gôïi yù
chôù khoâng daùm cho laø ñuùng!
Trang 96
(Tieåu truyeän thieàn sö Ngoä AÁn)
Nguyeân vaên:
Thöôøng höõu taêng vaán: “Nhö haø thò ñaïi ñaïo”. Sö vaân: “Ñaïi loä”. Taêng vaán:
“Hoïc nhaân vaán ‘ñaïi ñaïo’, ñoái dó ñaïi loä! Vò thaåm haø nhaät ñaït ñaïi ñaïo?”. Sö vaân:
“Mieâu nhi vò giaûi troùc thöû (猫兒未解捉鼠)”.
116
Taïp chí Nghieân cöùu vaø Phaùt trieån, soá 9 (126) . 2015
Baûn NÑT dòch:
“Coù taêng khaùch thænh vaán:
- Theá naøo laø ñaïi ñaïo?
Sö ñaùp:
Khaùch hoûi:
- Con ñöôøng lôùn.
- Keû hoïc naøy hoûi veà ñaïi ñaïo theá maø hoøa thöôïng laïi ñaùp laø con
ñöôøng lôùn, ñeä töû chöa bieát bao giôø thì ñaït tôùi ñaïi ñaïo.
Sö ñaùp:
- Meøo con chöa bieát baét chuoät”.
Dòch nhö vaäy ñoái vôùi vaên lyù ñôøi thöôøng thì cuõng chöa oån, maø ñoái vôùi thieàn
lyù thì laïi caøng khoâng oån hôn. Tröôùc heát xin noùi veà töø ngöõ ñôøi thöôøng. Töø mieâu
nhi (猫兒) maø ña soá ngöôøi Vieät ta hoïc chöõ Nho thöôøng hieåu giaûn dò theo nghóa
töøng tieáng laø meøo con, thì ñoái vôùi ngöôøi Hoa, mieâu nhi chæ coù nghóa ñôn giaûn
laø con meøo.
Cuõng nhö caåu töû (狗子) laø con choù chöù khoâng phaûi choù con. Chöõ nhi (兒)
ñöùng sau teân loaøi vaät nho nhoû coù nghóa nhö tieáng con trong tieáng Vieät. Chaúng
haïn, con nhoàng töùc con baùt baùt thì goïi laø baùt baùt nhi, con hoaøng oanh thì goïi
laø hoaøng oanh nhi… Hoaëc ñöùng sau giai caáp coù nghóa laø “ngöôøi, keû”, nhö khaát
nhi (乞兒) laø ngöôøi aên maøy, ñoà nhi (屠兒) laø keû ñoà teå v.v…
Chuùng toâi xin tröng daãn moät ngöõ luïc ñaõ söû duïng töø mieâu nhi vôùi nghóa
con meøo: Vaán: “Phaøm Thaùnh ñoàng cö thôøi nhö haø?”, sö vaân: “Löôõng caù mieâu
nhi, nhaát caù ninh”. Nghóa laø: Hoûi “Phaøm Thaùnh cuøng chung loän thì theá naøo?”,
sö ñaùp “Caû hai con meøo ñeàu cuøng moät baûn tính laø hung döõ” (Nguõ ñaêng hoäi
nguyeân, q. 11).
Gôïi yù: YÙ noùi phaøm, Thaùnh khoâng coù gì khaùc nhau, nhö tuy hai con meøo
nhöng cuõng ñeàu coù chung moät caù tính laø hung döõ.
Hay trong quyeån 8, saùch Caûnh Ñöùc truyeàn ñaêng luïc (Ñaïi 51-258 thöôïng)
cheùp: Sö nhaân Ñoâng Taây löôõng ñöôøng caùc tranh mieâu nhi. Sö ngoä chi vò chuùng
vieát: “Ñaïo ñaéc töùc cöùu thuû mieâu nhi. Ñaïo baát ñaéc töùc traûm khöôùc giaû”. Nghóa
laø: Thieàn sö (Nam Tuyeàn Phoå Nguyeän) nhaân taêng chuùng hai ñöôøng Ñoâng Taây
tranh nhau con meøo, sö baét gaëp môùi noùi vôùi hoï: “Noùi ñuùng thì cöùu ñöôïc con meøo.
Neáu khoâng noùi ñuùng thì ta cheùm quaùch noù”.
Veà thieàn lyù thì taïi sao caâu “Mieâu nhi vò giaûi troùc thöû” dòch “Meøo con chöa
bieát baét chuoät”, laïi khoâng ñuùng? Meøo con chöa bieát baét chuoät laø phaûi roài coøn sai
choã naøo! Ñeå laøm saùng toû choã sai naøy chuùng ta caàn raø soaùt laïi taäp quaùn Thieàn
toâng. Theo quan ñieåm cuûa Thieàn toâng thì nhöõng vaán ñeà thuoäc chæ yù huyeàn dieäu
cuûa thieàn nhö “Toå sö Taây lai yù”, “Phaät phaùp ñaïi yù”, “Töï kyû Phaät”, “Ñaïi ñaïo”,
“Lieân hoa vò xuaát thuûy”, “Lieân hoa xuaát thuûy haäu” v.v… laø nhöõng ñieàu baát khaû tö
nghì, cho neân chuùng ta khoâng theå ñem tri kieán haïn löôïng cuûa chuùng sanh, hoaëc
ngoân ngöõ, vaên töï maø hoûi baøn, giaûi thích ñöôïc. Trong con maét cuûa caùc thieàn sö
ñaéc ñaïo neáu keû naøo hoûi baøn tôùi nhöõng vaán ñeà ñoù laø ñaõ haønh ñoäng moät caùch meâ
muoäi, ngöôïc ñôøi, chaïy ñuoåi hö voïng. Do ñoù khi gaëp hoïc nhaân hay ñoái phöông
117
Taïp chí Nghieân cöùu vaø Phaùt trieån, soá 9 (126) . 2015
ñem nhöõng vaán ñeà ñoù ra maø hoûi vieãn voâng thì haàu heát thaùi ñoä cuûa caùc thieàn sö
laø im laëng moät laùt roài hoûi: “Ñaõ hieåu chöa?”, hoaëc laøm moät cöû chæ bieåu thò chuyeän
ngöôïc ñôøi nhö doäng ñaàu xuoáng ñaát, choång caúng leân trôøi ñeå ñi, hay laáy ñoâi deùp
ñeå treân ñaàu roài ñi ra, hoaëc traû lôøi moät caâu baâng quô vôù vaån, hoaëc traû lôøi moät
caâu nghòch lyù ngöôïc ñôøi, hoaëc moät caâu bieåu thò chuyeän thaät bình thöôøng giaûn
dò, ñeå doàn ngöôøi hoûi vaøo choã cuøng ñöôøng kieán giaûi, may ra ôû ñoù coù chuùt cô hoäi
naøo chaêng?!
Chuùng toâi xin tröng daãn moät soá ngöõ luïc chöùng minh:
- Vaán: “Nhö haø thò Taây lai yù?”, sö vieát: “Vaên töû thöôïng thieát ngöu”. Nghóa
laø taêng nhaân hoûi: “Theá naøo laø yù cuûa Toå Ñaït Ma töø AÁn Ñoä sang?”, thieàn sö Ñaïo
Khuoâng ñaùp: “Con muoãi ñaùp leân mình traâu saét ñeå ñoát” (Caûnh Ñöùc truyeàn ñaêng
luïc, q. 21).
- Taêng vaán: “Nhö haø thò Phaät phaùp ñaïi yù?”, sö vieát: “Lö Laêng meã taùc ma
giaù?”. Nghóa laø taêng nhaân hoûi: “Theá naøo laø ñaïi yù cuûa Phaät phaùp?”, thieàn sö
Haønh Tö noùi: “Giaù gaïo ôû Lö Laêng bao nhieâu vaäy caø?” (Toå Ñöôøng taäp, q. 3).
- Taêng vaán: “Nhö haø thò Phaät phaùp ñaïi yù?”, sö vieát: “Hoaøng Haø voâ trích
thuûy, Hoa Nhaïc toång bình traàm”. Nghóa laø taêng nhaân hoûi: “Theá naøo laø ñaïi yù
cuûa Phaät phaùp?”, thieàn sö Thieân Phöôùc ñaùp: “Soâng Hoàng Haø caïn queo khoâng
gioït nöôùc, nuùi Hoa Nhaïc hoaøn toaøn bò ngaäp chìm” (Caûnh Ñöùc truyeàn ñaêng
luïc, q. 15).
- Taêng vaán: “Nhö haø thò Phaät phaùp ñaïi yù?”, sö vaán: “Xuaân nhaät keâ minh”.
Vieát: “Hoïc nhaân baát hoäi”, sö vieát: “Trung thu khuyeån pheä”. Nghóa laø taêng nhaân
hoûi: “Theá naøo laø ñaïi yù cuûa Phaät phaùp?”, thieàn sö Ñaïi Thieän ñaùp: “Ngaøy xuaân gaø
gaùy”, taêng nhaân noùi: “Hoïc nhaân khoâng hieåu”. Sö noùi theâm: “Trung thu choù suûa”
(Nguõ ñaêng hoäi nguyeân, q. 3).
- Vaán: “Nhö haø thò ñaïo?”, sö vieát: “Töôøng ngoaïi ñeå”. Vieát: “Baát vaán giaù
caù”. Sö vieát: “Neã vaán na caù?”, vieát: “Ñaïi ñaïo”. Sö vieát: “Ñaïi ñaïo thaáu Tröôøng
An”. Nghóa laø taêng hoûi: “Theá naøo laø ñaïo?”, thieàn sö Trieäu Chaâu Tuøng Thaåm
(giaû boä töôûng hoûi con ñöôøng) ñaùp: “ÔÛ beân ngoaøi töôøng raøo”. Taêng nhaân noùi:
“Ñeä töû khoâng hoûi chuyeän con ñöôøng ñoù”, sö hoûi: “Vaäy chöù oâng hoûi caùi gì?”,
taêng ñaùp: “Hoûi veà ñaïi ñaïo (ñaïo lôùn) kia”. Sö (vaãn giaû boä hieåu laàm caâu hoûi)
ñaùp: “AØ con ñöôøng lôùn haû, noù thoâng thaáu taän Tröôøng An laän” (Nguõ ñaêng
hoäi nguyeân, q. 4).
Vôùi ngaàn aáy tröng daãn, chuùng ta ñaõ taïm naém ñöôïc taäp quaùn Thieàn toâng
khi gaëp ngöôøi hoûi veà nhöõng vaán ñeà baát khaû tö nghì. Giôø xin trôû laïi chuyeän meøo
chöa töøng bieát baét chuoät. Khi oâng taêng hoûi theá naøo laø ñaïi ñaïo, thieàn sö
Ngoä AÁn ñaõ khoâng chòu traû lôøi maø giaû boä hieåu nhaàm neân ñaùp neù laø con ñöôøng
lôùn ñeå ngaàm khaûi thò oâng taêng ñöøng hoûi vôù vaån chuyeän ñoù. Nhöng oâng taêng
khoâng lónh hoäi, laïi naèng naëc hoûi cho ñöôïc “Chöøng naøo ñaït tôùi ñaïo lôùn”, neân sö
Ngoä AÁn môùi ñöa ra moät caâu noùi ngöôïc ñôøi: “Meøo chöa töøng bieát baét chuoät”.
Dòch theo thuaän yù thì khoâng hieåu ñuùng thaâm yù cuûa thieàn sö khi traû lôøi oâng
taêng! Dòch thieàn vaø dòch vaên hoïc ñôøi thöôøng coù khaùc nhau vaäy.
118
Taïp chí Nghieân cöùu vaø Phaùt trieån, soá 9 (126) . 2015
Trang 100-101
(Tieåu truyeän thieàn sö Ñaïo Hueä vaø Bieän Taøi)
Nguyeân vaên:
“Thò daï tam canh maãn nhieân nhi teä. Moân nhaân Quaùch taêng thoáng bò leã
vaät quy boån quaän traø-tyø taâm tang taát, thaùp vu Tieân Du sôn, Baûo Kham töï, thieân
xaù-lôïi an trí”.
“Long kinh Vaïn Tueá töï, Bieän Taøi thieàn sö, Quaûng Chaâu nhaân…”.
Baûn NÑT dòch: “Canh ba ñeâm aáy sö laëng leõ qua ñôøi. Hoïc troø laø Quaùch taêng
thoáng lo lieäu leã vaät, ñöa thi haøi sö veà quaän nhaø laøm leã hoûa taùng roài xaây thaùp
ôû beân caïnh chuøa Long Khaùm nuùi Tieân Du, moät phaàn xaù-lôïi ñem veà thôø ôû
chuøa Vaïn Tueá taïi Thaêng Long”.
“Thieàn sö Bieän Taøi ngöôøi Quaûng Chaâu Trung Quoác”.
Ñoaïn naøy ngöôøi dòch phaïm nhieàu sai soùt. Thöù nhaát nguyeân vaên cuûa caû hai
baûn TUTA vaø ÑNTUTÑTL ñeàu vieát laø chuøa Baûo Kham (Khaùm), nhöng Baûn
NÑT laïi dòch laø chuøa Long Khaùm. Thöù ñeán caû hai cuõng ñeàu vieát: “traø-tyø taâm
tang taát”, nghóa laø: “Laøm leã hoûa taùng vaø chòu taâm tang xong”, nhöng ngöôøi
dòch laïi boû maát chi tieát quan troïng laø Quaùch taêng thoáng laøm leã hoûa taùng chòu
taâm tang xong (töùc sau 3 naêm) môùi dôøi xaù lôïi cuûa sö veà chuøa Baûo Kham. Vaø
quan troïng hôn heát laø do trong nguyeân vaên ôû caû hai baûn TUTA vaø ÑNTUTÑTL
ñeàu khoâng chaám caâu xuoáng doøng sau chöõ cuoái cuûa phaàn tieåu truyeän Ñaïo Hueä
thieàn sö ñeå sang phaàn tieåu truyeän thieàn sö Bieän Taøi neân ngöôøi dòch ñaõ nhaàm
laãn khi ñem caâu “Long kinh Vaïn Tueá töï” laø caâu ñaàu cuûa tieåu truyeän thieàn sö
Bieän Taøi gheùp vaøo phaàn cuoái tieåu truyeän thieàn sö Ñaïo Hueä vaø laøm tieåu truyeän
thieàn sö Bieän Taøi maát phaàn neâu teân ngoâi chuøa maø sö truï trì. Ñieàu naøy cuõng laï
vì tieåu truyeän cuûa taát caû caùc thieàn sö ñöôïc keå trong TUTA ñeàu theo moät boá cuïc
duy nhaát laø tröôùc heát neâu ñòa danh ngoâi chuøa maø thieàn sö truï trì toïa laïc, keá
neâu teân ngoâi chuøa ñoù, roài tôùi phaùp danh thieàn sö. Dòch nhö Baûn NÑT thì hoùa
ra thieàn sö Bieän Taøi khoâng bieát ñaõ truï trì ôû chuøa naøo, vaø ngoâi chuøa ñoù khoâng
bieát toïa laïc ôû ñaâu!
Vaäy ñoaïn treân neân dòch laø: “Canh ba ñeâm ñoù, sö laëng leõ qua ñôøi. Hoïc troø
laø taêng thoáng hoï Quaùch chuaån bò leã vaät, ñöa thi haøi sö veà quaän nhaø hoûa taùng,
chòu taâm tang xong môùi xaây thaùp ôû chuøa Baûo Kham treân nuùi Tieân Du,
dôøi xaù lôïi cuûa sö an trí vaøo ñaáy”.
(Keát thuùc tieåu truyeän thieàn sö Ñaïo Hueä, chuyeån sang tieåu truyeän thieàn sö
Bieän Taøi vôùi caâu môû ñaàu: “Thieàn sö Bieän Taøi ôû chuøa Vaïn Tueá taïi kinh ñoâ
Thaêng Long, ngöôøi Quaûng Chaâu Trung Quoác…”).
Ñeå xaùc minh caâu “Long kinh Vaïn Tueá töï, Bieän Taøi thieàn sö, Quaûng Chaâu
nhaân” thuoäc caâu ñaàu cuûa tieåu truyeän thieàn sö Bieän Taøi, töùc chuøa Vaïn
Tueá ôû kinh ñoâ Thaêng Long laø nôi truï trì cuûa thieàn sö Bieän Taøi, chuùng toâi
xin trích daãn ñoaïn sau ñaây trong tieåu truyeän thieàn sö Khaùnh Hyû: “Sö (Khaùnh
Hyû) baát hoäi naõi töø (Boån Tòch) khöù, chí Vaïn Tueá Bieän Taøi. Taøi vaán…”, nghóa
laø: “Sö Khaùnh Hyû khoâng kheá hoäi ñöôïc, beøn giaõ töø thaày laø Boån Tòch, ñeán (tham
vaán) thieàn sö Bieän Taøi chuøa Vaïn Tueá. Bieän Taøi hoûi…”.
119
Taïp chí Nghieân cöùu vaø Phaùt trieån, soá 9 (126) . 2015
Trang 114
(Tieåu truyeän thieàn sö Tín Hoïc)
Nguyeân vaên:
“(Sö) nhaät duy nhöùt thöïc, hình dung khoâ tuïy, nhö thöû höõu nieân, tuyeät voâ
yeám saéc (絕無厭色)…”.
Baûn NÑT dòch: “(Sö) trong nhieàu naêm, haøng ngaøy chæ aên moät böõa, hình
dung khoâ heùo tieàu tuïy, döùt heát loøng ham muoán”.
Dòch nhö vaäy laø nhaàm laãn vì tuyeät voâ yeám saéc coù nghóa laø (maët) tuyeät
ñoái khoâng loä veû chaùn naûn chuùt naøo, yù noùi tuy trong nhieàu naêm, ñôøi soáng
thanh baàn ñaïm baïc, thaân theå heùo moøn, nhöng thaàn saéc thieàn sö Tín Hoïc vaãn
thaûn nhieân, ung dung voâ söï, chaúng loä veû chaùn naûn.
Trang 120
(Tieåu truyeän thieàn sö Tònh Khoâng)
Nguyeân vaên:
Vaán:
Sö vaân: “Vaïn lyù theâ haøng giai trieàu khuyeát”.
Vaán: “Hoøa thöôïng höõu kyø ñaëc söï nhö haø baát höôùng hoïc nhaân thuyeát?”.
Baûn NÑT dòch:
“Toå yù döõ Giaùo yù thò ñoàng thò bieät?”.
Hoûi:
Ñaùp:
Hoûi:
“YÙ Toå vaø yù Phaät gioáng (nhau) khaùc nhau theá naøo?”.
“Treøo non vöôït bieån muoân daëm ñeàu höôùng veà cöûa khuyeát”.
“Trí tueä cuûa hoøa thöôïng thaät ñaëc saéc kyø laï, sao khoâng cho caùc
ñeä töû cuøng bieát?”.
Caâu “Treøo non vöôït bieån muoân daëm ñeàu höôùng veà cöûa khuyeát” dòch raát
hay, ñaït thaáu yù thieàn, khoâng nhaàm laãn nhö hoøa thöôïng Thanh Töø khi ngaøi dòch
“Muoân daëm nhôø thuyeàn ñeàu ñeán beán”. Nhöng tôùi caâu “Hoøa thöôïng höõu kyø ñaëc söï
nhö haø baát höôùng hoïc nhaân thuyeát?” maø dòch “Trí tueä cuûa hoøa thöôïng thaät ñaëc
saéc kyø laï, sao khoâng cho caùc ñeä töû cuøng bieát?” thì laïi hoûng naëng vì ngöôøi dòch
khoâng naém ñöôïc xuaát xöù caâu naøy. Thaät ra trong truyeän thieàn sö Tònh Khoâng,
ñoaïn töø caâu “Toå yù döõ Giaùo yù nhö haø thò bieät?” ñeán caâu “Daï Tyù thôøi phu toïa tröôøng
vaõng” haàu nhö TUTA ñaõ cheùp laïi gioáng 90% moät ñoaïn trong tieåu truyeän thieàn
sö Thieän Hoäi ôû quyeån 15, saùch Caûnh Ñöùc truyeàn ñaêng luïc (Ñaïi 51-324 trung).
Vaäy ñoaïn treân coù leõ neân dòch laø: “Hoøa thöôïng coù baûn söï ñoäc ñaëc nhö theá
sao khoâng noùi cho hoïc nhaân moã ñaây bieát?”, nghóa laø sao khoâng noùi cho rieâng
baûn thaân tieåu sö bieát maø thoâi, chöù khoâng phaûi “cho caùc ñeä töû cuøng bieát”. Vaø
“kyø ñaëc söï” ñaây laø “baûn söï”, phong caùch, söï vieäc saéc neùt ñoäc ñaùo chöù khoâng
phaûi “trí tueä cuûa hoøa thöôïng thaät ñaëc saéc kyø laï” nhö Baûn NÑT dòch! Thuaät ngöõ
“kyø ñaëc söï” ñöôïc tröôùc taùc Thieàn laâm söû duïng raát nhieàu nhö:
- Quyeån 21, saùch Caûnh Ñöùc truyeàn ñaêng luïc (Ñaïi 51-371 haï) cheùp: Sö
thöôïng ñöôøng vieát: “Toâng moân huyeàn dieäu, vi ñöông chæ nhaãm (taãm) ma daõ,
caùnh bieät höõu kyø ñaëc…”. Nghóa laø thieàn sö La Haùn Queá Saâm thöôïng ñöôøng noùi:
“Toâng moân huyeàn dieäu, chæ neân nhö theá, chöù ñaâu coù neùt gì ñoäc ñaùo ñaâu!”.
Tải về để xem bản đầy đủ
31 trang
12/01/2024
20220
Free
Bạn đang xem 20 trang mẫu của tài liệu "Góp ý bản dịch “Thiền uyển tập anh" của ông Ngô Đức Thọ và bà Nguyễn Thúy Nga (Tiếp theo)", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- gop_y_ban_dich_thien_uyen_tap_anh_cua_ong_ngo_duc_tho_va_ba.pdf
