Hệ thống thơ văn chữ Hán trên kiến trúc cung đình Huế - Một di sản tư liệu độc đáo
Sꢀ 2 (51) - 2015 - Di sꢁn vꢂn h‚a vꢃt thꢄ
HỆ THỐNG THƠ VĂN CHỮ HÁN TRÊN
KIẾN TRÚC CUNG ĐÌNH HUẾ -
MỘT DI SẢN TƯ LIỆU ĐỘC ĐÁO
19
TS. PHAN THANH HꢀI -
THS. LÊ THꢁ AN HÒA -
CN. PHꢂM ꢃꢄC THÀNH DꢅNG
TÓM TẮT
Hệ thống thơ văn chữ Hán trên kiến trúc cung đình Huế là những áng thơ văn tinh túy nhất được tuyển
chọn từ trước tác của các vị hoàng đế, thân vương, quan lại triều Nguyễn, được chạm, khắc, khảm, cẩn, tráng
men hay đắp nổi trên các kiến trúc cung đình Huế trong giai đoạn 1802 - 1945. Hệ thống này gồm hàng ngàn
bài thơ, văn, câu đối, là một di sản tư liệu vô cùng quý giá cần được bảo tồn, giới thiệu và phát huy giá trị.
Từ khóa: thơ văn chữ Hán; Cố đô Huế; kiến trúc cung đình Huế; di sản tư liệu.
ABSTRACT
The system of Chinese characters on the Royal Architecture of Huế is very special literature and poems that
selected from works of kings, princes, high officers of Nguyễn dynasty. They are carved, engraved, mosaic, enam-
eled or covered on royal architecture of Huế during the period of 1802 - 1945. The system of thousands poems,
literature works is a very precious document heritage that needed to preserved, introduced and promoted.
Key words: Chinese language literature and poems; Huế Royal Citadel; Royal Architecture of Huế; doc-
ument heritage.
1. Giới thiệu
Trong và dần dần trở thành một trung tâm văn hóa,
Hệ thống thơ văn chữ Hán trên kiến trúc cung chính trị mới ở phía Nam Đại Việt… Đến đầu thế kỷ
đình Huế gồm những áng văn thơ tinh túy nhất XIX, sau khi vua Gia Long lên ngôi, kinh đô Huế
được tuyển chọn từ trước tác của các vị hoàng đế, được quy hoạch và xây dựng hoàn chỉnh.
thân vương, quan lại triều Nguyễn trong giai đoạn
Việc xây dựng các kiến trúc tại kinh đô Huế diễn
1802 - 1945. Hệ thống này bao gồm hàng ngàn bài ra chủ yếu dưới thời hai vị hoàng đế đầu triều là Gia
thơ, bài văn, câu đối, được thể hiện bằng nhiều loại Long (1802 - 1820) và Minh Mạng (1820 - 1840), sau
hình chất liệu khác nhau (gỗ, ngà voi, xương, xà cừ, đó, được hoàn chỉnh dưới thời Thiệu Trị (1841 -
pháp lam, sành sứ...) trên kiến trúc như một cách 1847) và Tự Đức (1848 - 1883). Đây là thời kỳ của các
thức trang trí đặc biệt, riêng có tại Huế. Trải qua thời kiến trúc sử dụng vật liệu truyền thống, như gạch,
gian, Cố đô Huế vẫn bảo tồn được một số lượng rất ngói, gỗ, trong đó, chủ yếu là gỗ. Từ thời Đồng
lớn thơ văn độc đáo này. Năm 1993, quần thể di tích Khánh (1885 - 1888) trở đi, Việt Nam chịu ảnh
Cố đô Huế được UNESCO vinh danh là di sản văn hưởng mạnh mẽ của văn minh phương Tây, trong
hóa thế giới. Như vậy, ngay trên di sản thế giới Huế kiến trúc cung đình đã xuất hiện một loại hình kiến
lại chứa đựng một di sản tư liệu độc đáo, hiếm có, trúc mới, sử dụng vật liệu bê tông, sắt thép nhưng
đó là hệ thống thơ văn trên kiến trúc mà chúng tôi lại được trang trí chủ yếu bằng đắp nổi sành sứ.
sẽ giới thiệu khái lược trong bài viết này.
Chính vì vậy, bên cạnh hệ thống kiến trúc gỗ (chiếm
số lượng chủ yếu), trong kiến trúc cung đình Huế
2. Lịch sử hình thành
Vùng đất Huế có lịch sử lâu đời, là nơi giao thoa, còn có một số công trình được xây dựng bằng vật
hội tụ của nhiều luồng văn hóa. Từ năm 1636, Huế liệu cứng theo phong cách Tân - Cổ điển (Neo - Clas-
đã được lựa chọn để xây dựng thủ phủ của Đàng sique), đặc biệt là trong thời kỳ hai vị hoàng đế cuối
Phan Thanh Hꢁi - L˚ Thꢅ An H’a - Phꢆm ꢇꢈc Thšnh Dꢉng: ...
cùng của triều Nguyễn là Khải Định (1916 - 1925) này cũng được áp dụng. Sang thời vua Thiệu Trị,
và Bảo Đại (1925 - 1945).
một vị hoàng đế nổi tiếng uyên thâm về Nho học và
giỏi thi phú, lối trang trí“nhất thi nhất họa”,“nhất tự
nhất họa” càng được áp dụng phổ biến, mà tiêu
biểu là ở Hiếu lăng (lăng vua Minh Mạng), cung Bảo
Định (cung điện riêng của vua Thiệu Trị)… Thậm
chí, ở các quốc tự tại kinh đô, như chùa Thiên Mụ,
chùa Giác Hoàng, chùa Thánh Duyên cũng sử dụng
lối trang trí này.
Thời vua Tự Đức (1848 - 1883), do điều kiện đất
nước khó khăn và có lẽ cũng do lấy chữ“Khiêm”để
tự răn mình, nên vị hoàng đế giỏi thơ ca bậc nhất
của triều Nguyễn lại không dùng văn thơ để trang
trí cho các kiến trúc của riêng ông, mà chỉ sử dụng
lối trang trí“nhất thi nhất họa”cho một số kiến trúc
trong lăng tẩm của vua cha, tức tại Xương lăng
(lăng vua Thiệu Trị). Truyền thống trang trí“nhất thi
nhất họa” chỉ được nối mạch lại từ thời vua Đồng
Khánh (1885 - 1888) tại lăng tẩm của chính vị vua
này (Tư lăng), rồi được các vua Khải Định, Bảo Đại về
sau tiếp tục kế thừa, dù cách thức thể hiện và vật
liệu sử dụng đã thay đổi, thể hiện rõ trên lăng vua
Khải Định (Ứng lăng), cung An Định… Đó là cách
sử dụng mảnh sành sứ để trang trí trên kiến trúc xây
bằng bê tông, sắt thép.
Trải qua thời gian và các biến động lịch sử, hàng
trăm công trình trong hệ thống kiến trúc cung đình
đã bị thiêu hủy, tàn phá và cùng với chúng là một số
lượng rất lớn văn thơ trang trí gắn liền với các công
trình ấy3. Đó là một tổn thất vô cùng to lớn của văn
hóa Huế, văn hóa Việt Nam. Tuy vậy, số lượng văn
thơ chữ Hán trên kiến trúc cung đình Huế còn lại
cũng khá phong phú và có thể xem là một di sản tư
liệu có quy mô lớn, rất cần được bảo tồn và phát
huy giá trị.
Có thể nói, kinh đô Huế thời Nguyễn là sự tích
hợp và phát triển đến đỉnh cao của nghệ thuật kiến
trúc truyền thống Việt Nam với một quy hoạch
hoàn chỉnh và một hệ thống kiến trúc đồ sộ, bao
gồm thành quách, cung điện, lăng tẩm, đàn miếu,
chùa quán, phủ đệ, vườn uyển, thủy hệ, cầu..., được
đặt trong một khung cảnh thiên nhiên thơ mộng,
tuyệt đẹp, với sông Hương, núi Ngự, đồi Vọng Cảnh,
phá Tam Giang...
20
Năm 1804, vua Gia Long bắt đầu xây dựng
Hoàng thành Huế, mở đầu là 3 công trình kiến trúc
quan trọng nhất: Thái miếu để thờ tổ tiên, điện Cần
Chánh làm nơi nhà vua thiết triều, và cung Diên Thọ
dành cho Hoàng thái hậu. Sau đó, các kiến trúc
khác trong Hoàng thành và Cung thành (sau gọi là
Tử Cấm thành) lần lượt được xây dựng. Tuy nhiên,
phải sau khi vua Minh Mạng lên ngôi và tiến hành
quy hoạch lại toàn bộ Hoàng thành, Tử Cấm thành,
cho xây dựng Thế Tổ miếu, sắp đặt lại vị trí của
Hoàng Khảo miếu (sau đổi là Hưng Tổ miếu), dời vị
trí điện Thái Hòa về phía Nam, xây dựng Ngọ môn
(thay cho Đoan môn)… thì bố cục, diện mạo của
Hoàng cung triều Nguyễn mới trở nên cân phân,
hoàn chỉnh. Nhưng, điều đáng chú ý nhất, là từ thời
Minh Mạng, việc sử dụng thơ văn để trang trí trên
các công trình mới trở nên phổ biến và trở thành
điển chế. Các kiến trúc từ Ngọ môn đến điện Thái
Hòa, Đại Cung môn, điện Cần Chánh, Thái Tổ miếu,
Triệu Tổ miếu, Hưng Tổ miếu, Thế Tổ miếu… đều sử
dụng văn thơ để trang trí khắp trên liên ba, đố bản,
ở cả nội và ngoại thất. Và, cách trang trí 1 ô thơ hoặc
một đại tự đi liền với 1 bức họa tạo nên kiểu thức
“nhất thi nhất họa”hoặc“nhất tự nhất họa”gần như
đã trở thành một phong cách riêng trong trang trí
kiến trúc cung đình thời Nguyễn. Trong giai đoạn
này, chất liệu chế tác để tạo nên hệ thống văn tự là
gỗ quý (lim, kiền kiền…) hoặc xà cừ, xương hay cao
cấp hơn là ngà voi, hoặc đồ pháp lam (đồ đồng
tráng men). Nghệ nhân sẽ khắc, chạm hoặc khảm,
cẩn trực tiếp lên những tấm gỗ đã định sẵn kích cỡ
rồi gắn trực tiếp lên công trình (sau đó có thể sơn
son thếp vàng hay sơn quang), tạo thành những
liên ba, đố bản, cổ diềm, vách ván của cung điện,
đình tạ, lầu các. Đối với pháp lam thì nghệ nhân sẽ
viết chữ rồi tráng men trên những tấm đồng, tạo
nên những bức thơ, họa pháp lam nhiều màu sắc,
chủ yếu dùng để trang trí ở ngoại thất, trên cổ diềm
cung điện, trán cổng…
3. Hiện trạng hệ thống thơ văn trên kiến trúc
cung đình Huế
Như đã đề cập ở trên, tương ứng với 2 giai đoạn
lớn trong lịch sử hình thành hệ thống kiến trúc
cung đình Huế, thơ văn trang trí trên kiến trúc cũng
có 2 loại hình: trang trí trên kiến trúc gỗ (từ đầu
triều Nguyễn đến thời vua Đồng Khánh) và trang trí
trên kiến trúc bằng vật liệu hiện đại, như bê tông,
đá…(chủ yếu là thời Khải Định - Bảo Đại). Tuy nhiên,
chúng tôi chủ yếu căn cứ vào chất liệu thể hiện để
phân thành 3 loại hình: Thơ văn trang trí trên vật
liệu kiến trúc gỗ, thơ văn trang trí trên pháp lam và
thơ văn trang trí trên vật liệu hiện đại.
Về từng loại hình cụ thể, chúng tôi đã thống kê
Không chỉ trong chốn hoàng cung mà ở các biệt
cung1, hành cung, vườn Ngự uyển2… lối trang trí được như sau:
Sꢀ 2 (51) - 2015 - Di sꢁn vꢂn h‚a vꢃt thꢄ
21
Phan Thanh Hꢁi - L˚ Thꢅ An H’a - Phꢆm ꢇꢈc Thšnh Dꢉng: ...
22
Sꢀ 2 (51) - 2015 - Di sꢁn vꢂn h‚a vꢃt thꢄ
4. Nội dung hệ thống thơ văn trên kiến trúc
cung đình Huế
Ca ngợi kinh đô văn vật, là nơi tụ hội của nhân
tài khắp 4 phương có cặp câu đối rất hay ở mặt Bắc
Với số lượng vô cùng phong phú, thơ văn trên cổng đình Thương Bạc:
kiến trúc cung đình Huế thể hiện nhiều chủ đề nội
dung khác nhau, nhưng tựu chung gồm các chủ đề hội,
chính sau: ca ngợi vương triều, ca ngợi cảnh thái
bình thịnh trị, đất nước độc lập, bờ cõi thống nhất,
ca ngợi cảnh đẹp vùng đất đế đô, vẻ đẹp của hoa
cỏ, cây cối, các mùa trong năm, khuyến khích nông hội,
nghiệp, chia sẻ nỗi niềm với người dân... Riêng
Vũ trụ thái hòa thiên ngọc bạch y thường thử
23
Kinh sư thủ thiện địa thanh danh văn vật sở đô.
Tạm dịch:
Trời vũ trụ thái hòa là lúc áo khăn đua chen như
Kinh sư nơi đất lành là chốn văn vật của 4
mảng văn thơ trên các quốc tự thì còn có chủ đề ca phương.
ngợi đạo Phật, ca ngợi tam giáo đồng nguyên...
Cùng chủ đề ca ngợi kinh đô, ca ngợi vùng đất
Về chủ đề ca ngợi triều đại, khẳng định đất nước Thuận Hóa có bài thơ khắc trên điện Sùng Ân - lăng
độc lập, tự cường có nhiều áng thơ rất hay, mà tiêu vua Minh Mạng:
biểu nhất là bài thơ khắc tại gian chính giữa của
điện Thái Hòa:
Hồi hồi triều phước địa,
Hoàn nhiễu điện kim thang.
Thuận Hóa sơn xuyên tú,
Văn hiến thiên niên quốc,
Xa thư vạn lý đồ.
Di mưu tộ vĩnh xương.
Hồng Bàng khai tịch hậu,
Nam phục nhất Đường Ngu.
Tạm dịch:
“Nơi nơi chầu đất phúc,
Bao bọc vững âu vàng,
Thuận Hóa núi sông đẹp,
Nước ngàn năm văn hiến,
Thống nhất muôn dặm xa.
Từ Hồng Bàng mở cõi,
Trời Nam một sơn hà.
Truyền mưu bền giang san”.
(Nguyễn Trọng Tạo dịch)
Chủ đề ca ngợi nông nghiệp, khuyến nông
cũng có những bài thơ giàu cảm xúc. Lăng vua
Ngay từ buổi đầu, triều Nguyễn đã thể hiện khả Minh Mạng có bài thơ:
năng cai trị thiên hạ và sức ảnh hưởng to lớn của
mình, niềm tự hào đó được gửi gắm qua bài thơ
ngũ ngôn trang trí trên pháp lam ở Ngọ môn:
Vân tế huyền sơ thướng,
Duyên đồ cục mục hoàng vân bố
Mãn dã ngu tâm ngọc lạp doanh
Tải lộ dân nhân giai hỷ sắc
Hoạch điền dũng phụ dật ca thanh
“Bên đường ngút mắt mây vàng bủa,
Đồng ắp niềm vui gạo ngọc căng,
Ảnh tà thể vị viên.
Hà tu tam ngũ dạ,
Dĩ chiếu mãn sơn xuyên.
Tạm dịch:
Vén mây trăng mới mọc,
Mặt người chuyển lúa tươi như hội,
Mùa được nhà nông tiếng hát tràn”.
(Nguyễn Trọng Tạo dịch)
Dẫu trăng chưa kịp tròn.
Đợi chi đêm rằm đến,
Đã chiếu sáng núi non.
Ca ngợi vẻ đẹp các loài hoa, của tứ thời, tứ quý
cũng là một chủ đề khá phổ biến trong thơ văn trên
kiến trúc cung đình. Ở các bức tranh ghép bằng
Một bài khác ở điện Thái Hòa có nội dung ca sành sứ trên lăng Khải Định, các câu thơ được ghép
ngợi triều đại mới hùng mạnh, thịnh trị:
Thái bình tân chế độ,
Hiên khoát cựu quy mô.
Văn vật thanh danh hội,
Xuân phong mãn đế đô.
Tạm dịch:
trực tiếp vào các bức tranh tạo thành kiểu “trong
họa có thi, trong thi có họa” chứ không tách thành
kiểu “nhất thi nhất họa” như trên kiến trúc gỗ.
Chẳng hạn, bức tranh hoa mai (chủ đề mùa xuân)
có câu thơ: Sổ điểm mai hoa thiên địa tâm (Mấy
bông hoa mai nở ra như trái tim của đất trời); bức
tranh về sen (chủ đề mùa hạ) thì có câu thơ: Thái
diệp phong đầu ngọc tỉnh liên (Chiếc lá lớn bên
giếng ở đầu núi là lá sen vậy); bức tranh về hoa cúc
(chủ đề mùa thu) có câu: Thiên hạ vô song phẩm,
Thái bình chế độ mới,
Mở rộng quy mô xưa,
Văn vật về tụ hội,
Gió xuân tràn kinh đô.
Phan Thanh Hꢁi - L˚ Thꢅ An H’a - Phꢆm ꢇꢈc Thšnh Dꢉng: ...
24
Khꢁm thꢊ vꢂn trang tr˝ tr˚n ꢋiꢌn Long An (Cꢀ ꢋ“ Huꢍ) - ꢎnh: TŸc giꢁ
nhân gian đệ nhất hương (Phẩm giá đứng đầu Ngoài mảng thơ chiếm số lượng chủ yếu, trên
thiên hạ, hương thơm nhất chốn nhân gian); bức kiến trúc cung đình Huế cũng có những bài văn rất
tranh cây trúc thì có câu: Vị xuất địa thời tiên hữu độc đáo do chính vua Nguyễn ngự chế. Tại điện
tiết, đáo lăng vân xứ dã vô tâm (Chưa lên khỏi mặt Biểu Đức, lăng vua Thiệu Trị có bài ký về vườn Cơ Hạ
đất đã có khí tiết, vươn đến tận mây xanh lòng vẫn và bài thơ ngự chế về điện Khâm Văn rất hay, với
rỗng không).
toàn bộ văn tự được khảm xà cừ trên những tấm gỗ
Trên đình Hương Nguyện, chùa Thiên Mụ, ngoài lớn, gắn vào công trình5.
2 bài thơ đề vịnh cảnh chùa Thiên Mụ và quán Linh
Tại tấm bình phong gắn trên tầng 3 của tòa Khải
Hựu4, còn có một số bài thơ ca ngợi về chủ đề Phật Tương lâu, cung An Định thì có bài văn của chính
giáo, tiêu biểu như bài thơ dưới đây:
Tường trưng quý địa hiệp thiên nhân,
Đan hoạch kim đài hoán nhất tân.
Chân dĩ chí minh thôi thiện huệ,
Danh nhân tình lập quảng năng nhân.
Tạm dịch:
vua Khải Định soạn và cho đắp nổi trên công trình.
Có thể xem đây là một bản di chúc của nhà vua
được gắn ngay trên công trình để muôn đời sau rõ
ý nguyện của ông về việc xây dựng cung An Định,
một kiến trúc mang phong cách Tân - Cổ điển rất
đặc sắc.
Nơi đây tỏ rõ là chốn đất thiêng hòa hợp giữa
trời và người,
Như vậy, thơ văn trên kiến trúc cung đình không
chỉ có cách thức thể hiện đa dạng mà nội dung
Chùa được dựng lên tô điểm thêm mới vẻ cũng rất phong phú. Đây thực sự là một di sản văn
rực rỡ. hóa vô giá mà triều Nguyễn đã gửi gắm lại cho thế
Thực là dùng trí dũng sáng suốt để khơi nguồn hệ mai sau.
trí tuệ,
Danh nghĩa thì vì tình với chúng sinh mà ban
phát lòng nhân.
5. Tính chất, ý nghĩa
Tính xác thực:
Văn thơ chữ Hán trên kiến trúc cung đình Huế là
Sꢀ 2 (51) - 2015 - Di sꢁn vꢂn h‚a vꢃt thꢄ
25
Trang tr˝ ¹nhꢏt thi nhꢏt hꢐaº tr˚n kiꢍn tr…c Cꢀ ꢋ“ Huꢍ - ꢎnh: TŸc giꢁ
những bản gốc (dưới dạng dương bản6) duy nhất dạng văn tự chữ Hán - một thứ văn tự được sử dụng
hiện còn ở quần thể di tích Cố đô Huế, Việt Nam. chung trong các nước đồng văn (thuộc khối văn
Trong lịch sử xây dựng và tu sửa các công trình dưới hóa Nho giáo) suốt hàng nghìn năm qua nên có
triều Nguyễn chưa hề có tư liệu nào đề cập việc tính quốc tế, tính phổ biến rất cao. Đó là thứ văn tự
thay đổi, chỉnh sửa hay làm mới hệ thống thơ văn không chỉ dành cho người Việt Nam mà các sứ thần
này. Sau khi triều Nguyễn chấm dứt (8/1945), việc của Trung Quốc, Nhật Bản, Triều Tiên… khi đến kinh
trùng tu có tác động đến các chi tiết trang trí“nhất đô Huế đều có thể dễ dàng đọc và lĩnh hội được ý
thi nhất họa”chưa hề được đặt ra. Sau khi quần thể nghĩa. Đó là một điểm rất đặc biệt và chỉ thấy xuất
di tích cố đô Huế được công nhận là di sản thế giới, hiện tại kinh đô Huế dưới thời Nguyễn. Hơn nữa,
khoa học trùng tu di tích tại Cố đô Huế ngày càng cách sử dụng thơ văn như một hình thức trang trí
tiến bộ, sự quan tâm của cả nước và quốc tế đến cho kiến trúc, kể cả kiểu “nhất thi nhất họa” trên
công cuộc bảo tồn di tích ngày càng sâu sắc, song, kiến trúc gỗ hay thi họa xen lẫn nhau trên kiến trúc
các ô hộc thơ văn chữ Hán hiện còn vẫn được giữ hiện đại ở giai đoạn sau cũng là phong cách hiếm
nguyên trạng, hoàn toàn chưa có sự thay đổi, điều gặp và gần như đã đi vào điển chế/quy định của
chỉnh hay làm mới. Đến nay, công cuộc bảo tồn di triều Nguyễn. Phong cách trang trí này đã thực sự
sản văn hóa Huế đã đạt được những thành tựu to tạo nên một dấu ấn trong lịch sử mỹ thuật kiến trúc
lớn, văn thơ chữ Hán trên di tích luôn được nhìn trang trí của Việt Nam.
nhận là những tác phẩm nghệ thuật vô giá, hàm
- Từ góc nhìn nghệ thuật: đây là những tác
chứa những giá trị lịch sử quý báu, nên ngày càng phẩm mỹ thuật có giá trị cao trong trang trí kiến
được chú ý bảo tồn. Trong những năm gần đây, trúc, vừa có hiệu ứng lớn đối với cảm thức mỹ học
nhiều di tích được trùng tu lớn, các văn tự này ở của người thưởng thức, vừa đẹp, vừa trang trọng,
một số nơi đã được bảo tồn, tôn vinh bằng nhiều vừa quí phái, vừa trí tuệ. Văn tự được thể hiện là một
giải pháp khoa học tiên tiến để bảo đảm các văn tự bức tranh, là một bức thư pháp, vừa là một tác
đó được giữ gìn như vốn có trong quá khứ, vừa đảm phẩm thủ công mỹ nghệ độc bản thể hiện sự tài
bảo tính lịch sử vừa thể hiện sự trân trọng với mảng hoa và tâm hồn của các nghệ nhân xưa. Để thể hiện
văn hóa độc đáo này.
được điều này, những nhà kiến trúc xưa phải am
hiểu về thư pháp, họa pháp và các loại công nghệ
Ý nghĩa quốc tế:
Di sản thơ văn trên kiến trúc cung đình Huế có truyền thống để tạo nên hình thức trang trí độc đáo
giá trị rất độc đáo và không thể thay thế. Đây là này. Bên cạnh đó, những người nghệ nhân muốn
Phan Thanh Hꢁi - L˚ Thꢅ An H’a - Phꢆm ꢇꢈc Thšnh Dꢉng: ...
thể hiện được ý đồ của thi nhân, thư pháp gia, họa vụ độc giả tra cứu. Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô
gia, thì bản thân họ ngoài tay nghề chạm khảm, Huế đang tổ chức thực hiện công việc này.
đắp nổi đạt đến đỉnh cao, còn phải am hiểu chữ
Từ năm 2002, Trung tâm đã phối hợp với Trường
nghĩa (chữ Hán cổ), am tường nghệ thuật của thư Đại học Khoa học xã hội và nhân văn (thuộc Đại học
pháp, họa pháp... mới có thể thể hiện được các ô Quốc gia Hà Nội) tổ chức hội thảo“Bảo tồn và phát
26
thơ như hiện còn.
huy di sản Hán Nôm Huế”. Tại hội thảo này, vấn đề
- Từ góc nhìn nội dung: đây là những cứ liệu lịch bảo tồn và phát huy hệ thống thơ văn trên kiến trúc
sử chân xác phản ánh tư tưởng một thời đại; phản cung đình Huế đã chính thức được đặt ra. Cũng
ánh một số chính sách của triều đình; phản ánh về trong nhiều năm qua, Trung tâm đã trực tiếp tổ
thế giới quan và nhân sinh quan của tầng lớp vua chức hoặc tạo điều kiện hỗ trợ cho một số nhà
quan, hoàng thân quốc thích... và cũng phản ánh nghiên cứu công bố các tác phẩm, luận văn có đề
tài năng của các thi nhân đương thời qua các bài cập đến hệ thống thơ văn trên kiến trúc cung đình,
thơ vịnh cảnh, vịnh người, vịnh trăng, trời, mây, tiêu biểu là: Lăng của Hoàng đế Minh Mạng (1993),
nước, xuân, hạ, thu, đông... qua bút pháp tài tình Từ Ngọ môn đến điện Thái Hòa (1994), Về hai bài thơ
của họ, đồng thời, thể hiện tư tưởng để“quán được hồi văn kiêm liên hoàn của vua Thiệu Trị (1994), Khiêm
nhân sự”thì phải thông thiên văn, tường địa lý, hòa Lăng và vua Tự Đức (2003), Tuyển tập những bài
mình trong thiên nhiên kỳ tú...
nghiên cứu về triều Nguyễn (2002), Dấu ấn Nguyễn
Qua những phân tích trên, có thể nhìn nhận, đây trong văn hóa Phú Xuân (2002), Kỷ yếu hội thảo Bảo
là một di sản tư liệu độc đáo và không thể thay thế, tồn và phát huy di sản Hán Nôm Huế (2003), Điện
không thể làm mới được. Nếu di sản này không còn Long An - Di tích kiến trúc nghệ thuật (2005), Đặc
nữa, hoặc bị mất mát, hư hỏng, thì di sản văn hóa điểm ngôn ngữ thơ trên điện Thái Hòa (2007), Tập san
nhân loại sẽ bị khuyết đi không phải chỉ là một di sản Di sản văn hóa Huế - Nghiên cứu & Bảo tồn, tập I
tư liệu mà còn là một thể loại di sản độc đáo; sẽ làm (2007), tập II (2012), tập III (2013)...
nghèo đi về di sản và loại hình di sản trong kho tàng
Trung tâm cũng đã công bố nội dung của thơ
di sản của loài người. Đây là một di sản tư liệu chân văn trên nhiều phương tiện thông tin, như: báo chí,
xác, hàm chứa một nội dung giá trị được lưu giữ truyền hình, trang thông tin điện tử... gây được sự
bằng những tác phẩm nghệ thuật vô giá: những bức chú ý của công chúng và các nhà nghiên cứu. Dự
tranh, những bức thư pháp được các nghệ nhân tài định, trong những năm tới, Trung tâm Bảo tồn Di
hoa chạm khảm trên một loại gỗ quý và bền như sắt tích Cố đô Huế sẽ tổ chức nhiều cuộc hội thảo về
thép (lim: thiết mộc), hay tráng men pháp lam, đắp khối tư liệu này để rộng đường nghiên cứu và
nổi bằng sành sứ lung linh màu sắc để trang hoàng thưởng lãm cho mọi tầng lớp nhân dân.
làm tôn vinh giá trị của các kiến trúc cung đình Huế.
6. Vấn đề quản lý và bảo tồn hệ thống văn
thơ trên kiến trúc cung đình Huế
Kế hoạch quản lý:
Kế hoạch bảo tồn:
Hệ thống thơ văn chữ Hán đang được Trung tâm
Bảo tồn Di tích Cố đô Huế bảo quản tốt cùng với việc
bảo tồn các kiến trúc đang chứa đựng di sản tư liệu
Toàn bộ hệ thống thơ văn trên kiến trúc cung này. Tuy mỗi ô thơ văn là một cổ vật, nhưng vì nằm
đình Huế đã được Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô trên những công trình cổ nên không thể áp dụng
Huế quay phim, chụp ảnh, số hóa để lưu trữ, phòng những phương pháp hiện đại như kho chuyên dụng
tránh những tình huống đáng tiếc bất ngờ xảy đến để điều khiển nhiệt độ, độ ẩm. Hệ thống này vẫn
với di tích, cũng như để hạn chế việc phải sử dụng đang chịu đựng tác động của thời gian, khí hậu,
tư liệu gốc. Vì rằng, không thể cho tất cả mọi người nhiệt độ, độ ẩm như 200 năm vừa qua chúng đã
tùy tiện quay phim, chụp ảnh (do ánh đèn flash ảnh từng chịu đựng. Tất nhiên, nhiều cơ quan chuyên
hưởng xấu đến sức bền và màu sắc sơn thếp; hơn ngành bảo quản và bảo tồn đang nỗ lực nghiên cứu
nữa, việc bắc thang, giàn giáo thường xuyên ở di nhằm giữ gìn bằng nhiều biện pháp, đặc biệt là sơn
tích ảnh hưởng đến khách tham quan, mỹ quan, thếp bằng chất liệu truyền thống, hoặc sơn son thếp
cũng như an toàn của đối tượng...), nên nội dung bằng vàng thật ở các công trình quan trọng, bảo
tư liệu này đang được tổ chức dịch thuật và xây quản các bức tranh và thơ văn trên pháp lam, tôn
dựng hệ thống cơ sở dữ liệu có thể tra cứu bằng các tạo, giữ gìn những bức tranh thơ ghép bằng sành
bộ mục lục truyền thống và mạng thông tin phục sứ... Mục tiêu chiến lược của Trung tâm Bảo tồn Di
Sꢀ 2 (51) - 2015 - Di sꢁn vꢂn h‚a vꢃt thꢄ
4- Nguyễn Phước Hải Trung,“Thơ chữ Hán trên di tích Huế,
những giá trị nhân văn và vấn đề đặt ra cho công tác bảo tồn”,
in trong Di sản Hán Nôm Huế, Kỷ yếu hội thảo Bảo tồn và phát
huy giá trị di sản Hán Nôm Huế, Huế 2003, tr. 230 - 238.
5- Nguyễn Phước Hải Trung, “Những đặc điểm về dẫn ngữ
trong thơ trên điện Thái Hòa”, in trong tập san Di sản văn hóa
Huế - Nghiên cứu & bảo tồn, tập III, Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố
đô Huế xuất bản, Huế, 2013, tr. 87 - 96.
tích Cố đô Huế là đề nghị với UNESCO đưa Hệ thống
thơ văn trên kiến trúc gỗ cung đình Huế vào Danh
mục Di sản tư liệu của nhân loại. Nếu hệ thống này
được công nhận là Di sản tư liệu của nhân loại hẳn sẽ
dễ dàng tiếp thu những công nghệ bảo quản hiện
đại nhằm lưu trữ một kho tàng tư liệu vô giá./.
P.T.H - L.T.A.H - P.ꢃ.T.D
27
Chú thích:
6- Nguyễn Phước Hải Trung, Đặc điểm ngôn ngữ thơ trên
điện Thái Hòa, Luận văn thạc sĩ, Trường Đại học Khoa học Huế,
Huế, 2006.
1- Chẳng hạn như cung Khánh Ninh và cung Bảo Định, là
2 biệt cung của vua Minh Mạng và vua Thiệu Trị tọa lạc ở bờ
Bắc sông Ngự Hà, trong Kinh thành Huế. Đây là 2 biệt cung có
quy mô lớn, bao gồm hàng chục kiến trúc khác nhau, nhưng về
sau cả hai công trình này đều bị triệt giải. Riêng cung Bảo Định
thì có 2 công trình là điện Long An và Minh Trưng các được
tháo rỡ, đưa về dựng làm tòa giảng đường chính của Quốc Tử
Giám từ năm 1908, nay vẫn còn.
7- Nguyễn Tài Cẩn, Tìm hiểu kỹ xảo hồi văn liên hoàn trong
bài Vũ Trung Sơn Thủy của Thiệu Trị, Nxb. Thuận Hóa, Huế, 1998.
8- Nguyễn Tân Phong, Về hai bài thơ hồi văn kiêm liên hoàn
của vua Thiệu Trị, Nxb. Thuận Hóa, Huế, 1994.
9- Nguyễn Tiến Cảnh, “Mỹ thuật Huế: Trung tâm mỹ thuật
Việt Nam thế kỷ XIX”, in trong Di sản Hán Nôm Huế, Kỷ yếu hội
thảo Bảo tồn và phát huy giá trị di sản Hán Nôm Huế, Huế 2003,
tr. 299 - 302.
2- Dưới triều vua Minh Mạng đến Thiệu Trị, triều Nguyễn có
hàng chục khu vườn thượng uyển, như vườnThiệu Phương, vườn
Cơ Hạ, Ngự Viên, Hậu Hồ, cungTrường Ninh (ở ngay trong hoàng
cung), các khu vườn thượng uyển nằm ngoài hoàng cung, như
vườn Thư Quang, vườn Thường Mậu, vườn Thường Thanh...
3- Chẳng hạn, một số công trình quan trọng được trang trí
rất nhiều thơ văn đã bị phá hủy trong cơn binh lửa đầu năm
1947, như Thái Tổ miếu, điện Cần Chánh, điện Càn Thành, điện
Khôn Thái trong hoàng cung hay các ngự uyển; các công trình
kiến trúc bố trí bên trục tả, hữu của lăng Minh Mạng (Truy Tư
trai, Quan Lan sở, Hư Hoài tạ..); hay các công trình thuộc trục
lăng mộ của lăng Thiệu Trị (Bi Đình), chùa Giác Hoàng, cung
Khánh Ninh, cung Bảo Định…
10- Phạm Đức Thành Dũng, “Ghép những ô thơ trên đình
Hương Nguyện (chùa Linh Mụ) - Đề xuất giải pháp trùng tu”,
Tạp chí Nghiên cứu & Phát triển, Sở KH&CN Thừa Thiên Huế, số
3 (46), 2004.
11- Phạm Đức Thành Dũng, “Bảo tồn di sản văn hóa Hán
Nôm”, in trong tập san Di sản văn hóa Huế - Nghiên cứu & bảo
tồn, tập II, Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế xuất bản, Huế,
2012, tr. 148 - 162.
12- Phan Thanh Hải,“Ngọ Môn - biểu tượng vĩnh hằng của
cố đô Huế”, Tạp chí Sông Hương.
13- Phan Thanh Hải, Dấu ấn Nguyễn trong văn hóa Phú
Xuân, Nxb. Thuận Hóa, Huế, 2002.
4- Đó là bài Thiên Mụ chung thanh và Linh quán khánh vận
vịnh 2 thắng cảnh nổi tiếng dưới thời Nguyễn, là chùa Thiên
Mụ và quán Linh Hựu, hai danh lam này đều được vua Thiệu Trị
xếp vào 20 thắng cảnh đất Thần Kinh và có thơ đề vịnh.
5- Đó là bài Khâm Văn điện quan thư đắc cú (Đọc sách ở
điện Khâm Văn làm được bài thơ) và bài Ngự chế Cơ Hạ viên
được vua Thiệu Trị cho khảm xà cừ năm 1844.
14- Tài liệu khảo sát thực tế của Phòng Nghiên cứu Khoa
học - Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế.
15- Tổ nghiên cứu xuất bản (Phòng Nghiên cứu Khoa học),
“Định dạng, định vị hệ thống văn tự Hán Nôm trên lăng Đồng
Khánh, nghiên cứu bước đầu của hồ sơ di sản ký ức”, in trong tập
san Di sản văn hóa Huế - Nghiên cứu & bảo tồn, tập 2, Trung tâm
Bảo tồn Di tích Cố đô Huế xuất bản, Huế, 2012, tr. 325 - 332.
16- Trần Đại Vinh, “Thơ trên các di tích kiến trúc cung đình
Huế”, in trong Tuyển tập những bài nghiên cứu về triều Nguyễn,
Sở Khoa học, Công nghệ và Môi trường Thừa Thiên Huế - Trung
tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế, Huế, 2002, tr. 252 - 259.
17- Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế, Hồ sơ các di tích
thuộc quần thể di tích cố đô Huế, Tài liệu lưu tại Phòng Nghiên
cứu Khoa học.
6- Chúng tôi gọi đây là dương bản vì hệ thống thơ văn này
đều được thể hiện nổi trên bề mặt công trình kiến trúc, khác
với mộc bản là bản in, âm bản (hiện nay đã có 2 di sản thuộc
dạng này đã được UNESCO công nhận là Di sản ký ức thế giới:
Mộc bản triều Nguyễn và Mộc bản in kinh Phật ở chùa Vĩnh
Nghiêm - Bắc Giang).
Tài liệu tham khảo:
1- Huỳnh Minh Đức, Từ Ngọ Môn đến điện Thái Hòa, Nxb.
Trẻ, 1994.
18- Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế, Điện Long An - di
tích kiến trúc nghệ thuật, Huế, 2005.
2- Mai Khắc Ứng, Lăng của hoàng đế Minh Mạng, Hội sử học
Việt Nam - Hội Sử học Thừa Thiên Huế xuất bản, Huế, 1993.
3- Mai Khắc Ứng, Khiêm Lăng và vua Tự Đức, Nxb. Thuận
Hóa, 2003.
(Ngày nhận bài: 03/1/2015; Ngày phản biện đánh giá:
14/4/2015; Ngày duyệt đăng bài: 23/4/2015).
9 trang
12/01/2024
17200
Free
Bạn đang xem tài liệu "Hệ thống thơ văn chữ Hán trên kiến trúc cung đình Huế - Một di sản tư liệu độc đáo", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- he_thong_tho_van_chu_han_tren_kien_truc_cung_dinh_hue_mot_di.pdf
