Về sự cần thiết của cống Cửa Khâu trên sông An Cựu
Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển, số 6 (149) . 2018
115
VỀ SỰ CẦN THIẾT CỦA CỐNG CỬA KHÂU TRÊN
SÔNG AN CỰU
Lê Phú*
1. Đặt vấn đề
Cống Cửa Khâu hay còn gọi là cống Phủ Cam(1) được xây dựng từ năm 1977,
cách vị trí cửa vào sông An Cựu khoảng hơn 200m và hoàn thành đưa vào sử dụng
năm 1980. Lúc ấy Sở Thủy lợi Bình Trị Thiên là cơ quan quản lý và khai thác
công trình này. Theo thiết kế cống Cửa Khâu có ba nhiệm vụ chính là ngăn mặn;
hạn chế lũ tiểu mãn, lũ sớm và điều tiết mực nước phục vụ sản xuất nông nghiệp.
Sau khi hoàn thành, cống Cửa Khâu đã phát huy được hiệu quả trong phục vụ sản
xuất nông nghiệp ở khu vực phía đông nam thành phố Huế và các huyện vùng hạ
lưu dọc theo sông An Cựu.... Tuy nhiên, trong nhiều năm trở lại đây tình trạng khô
cạn vào mùa kiệt và ô nhiễm ngày càng tăng do rác thải và bèo lục bình đã biến
sông An Cựu dần trở thành một dòng sông tù đọng, phát sinh nhiều vấn nạn về môi
trường. Có nhiều nguyên nhân dẫn đến trình trạng này, trong đó có ý kiến cho rằng
vai trò của cống Cửa Khâu đã suy giảm và không còn cần thiết khi đã có các công
trình thủy lợi - thủy điện trên hệ thống Sông Hương như các hồ chứa Bình Điền
(2008), Hương Điền (2011), Tả Trạch (2015) ở thượng nguồn và đập Thảo Long
(2008) ở hạ nguồn để điều tiết lũ và ngăn nhiễm mặn cho Sông Hương, Sông Bồ
cũng như các chi lưu của nó, trong đó có sông An Cựu. Vì thế, cống Cửa Khâu cần
được tháo dỡ hoặc di dời đến địa điểm khác trên sông An Cựu để khơi thông dòng
nước, tàu thuyền qua lại thuận tiện và tạo cảnh quan thông thoáng cho dòng sông
“nắng đục mưa trong” này.
Trong phạm vi bài viết này chúng tôi xin điểm lại đôi nét về vai trò và tác
động của cống Cửa Khâu trong những năm trở lại đây với mong muốn làm sáng tỏ
thêm những khúc mắc bấy lâu nay về sự hiện hữu của cống Cửa Khâu cũng như góp
phần giúp bạn đọc có cái nhìn khách quan hơn trong việc nhận định “nên hay không
nên” tháo dỡ hoặc di dời cống Cửa Khâu đến một địa điểm khác trên sông An Cựu.
2. Vai trò và tác động của cống Cửa Khâu trên sông An Cựu
Hiện trạng
Theo ông Đoàn Văn Hạo - Trạm trưởng Trạm Cửa Khâu và đập Thảo Long(2)
cho biết, hiện nay kết cấu của cống Cửa Khâu gồm có 5 cửa van trục đứng bằng
*
Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển.
Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển, số 6 (149) . 2018
116
thép (rộng 4m, cao trình đáy -1,5m) và 1 âu tàu (rộng 4m, cao trình đáy -2m) để
thuyền bè qua lại; một nhà quản lý cấp 4 (78m2) có kết cấu khung trụ bằng bê tông
cốt thép, tường xây gạch và mái lợp tôn. Tổng chiều dài hiện tại của cống là 34m.
Ngoài hệ thống lan can phía trên và hệ thống van mở có dấu hiệu xuống cấp nhưng
không nghiêm trọng do ảnh hưởng của thời tiết, còn lại cơ sở vật chất của cống vẫn
đáp ứng được các mục tiêu và nhiệm vụ của cống hiện nay.
Ảnh chụp cống Cửa Khâu lúc 15h30, ngày 23/10/2018. Ảnh: Lê Phú.
Từ năm 1977 đến nay cống trải qua hai lần sửa chữa và nâng cấp: lần thứ
nhất vào năm 1998, cống được sửa chữa và nâng cấp hệ thống cửa đóng mở bằng
xi-lanh thủy lực vận hành bằng mô-tơ điện – hệ thống này giúp quá trình vận hành
cống dễ dàng và thuận tiện hơn; lần thứ hai vào năm 2011, làm lại nhà vận hành và
quản lý cống do mở rộng đường Bùi Thị Xuân.
Quy trình vận hành của cống Cửa Khâu dựa vào tình hình diễn biến phức
tạp của thời tiết để đưa ra kế hoạch vận hành đóng mở các cửa. Thông thường nếu
thời tiết thuận lợi chu kỳ vận hành đóng mở các cửa được thực hiện hai lần trong
năm, đó là vào vụ đông xuân và vụ hè thu để ngăn lũ tiểu mãn, lũ sớm và điều tiết
giữ mực nước phục vụ sản xuất nông nghiệp cho sông An Cựu, sông Như Ý, Sông
Nong từ 0,2 đến 0,4m. Thời gian còn lại trong năm cả 6 cửa đều được mở để lưu
thông dòng nước và tàu thuyền qua lại. Nguồn kinh phí hoạt động hằng năm do
UBND tỉnh Thừa Thiên Huế cấp, chủ yếu dùng để duy trì hoạt động vận hành và
bảo dưỡng chứ không đủ để nâng cấp và sửa chữa cống.
Ban quản lý cống Cửa Khâu cũng cho biết thêm trong năm 2017 và 2018, Sở
Du lịch đã nhiều lần kiến nghị lên UBND tỉnh Thừa Thiên Huế cho phép Sở phối
Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển, số 6 (149) . 2018
117
hợp với cơ quan quản lý công trình (Công ty Quản lý Khai thác Công trình Thủy
lợi tỉnh Thừa Thiên Huế) xây dựng phương án tháo dỡ hoặc di dời cống Cửa Khâu
đến địa điểm mới trên sông An Cựu nhằm khai thông tuyến giao thông đường thủy
phục vụ du lịch từ Sông Hương dọc theo sông An Cựu. Tuy nhiên, đề xuất này đến
nay vẫn chưa được thực hiện do chưa lựa chọn được phương án tối ưu.
Vai trò của cống Cửa Khâu
Vai trò của cống Cửa Khâu là ngăn mặn, hạn chế lũ tiểu mãn, lũ sớm và
điều tiết mực nước trên sông An Cựu phục vụ sản xuất nông nghiệp cho khoảng
12.000ha lúa vùng đồng bằng các huyện Hương Thủy, Phú Vang và Phú Lộc.
* Nhiệm vụ ngăn mặn
Cống Cửa Khâu được thiết kế để phòng, chống nhiễm mặn từ Sông Hương
vào sông An Cựu. Đây được xem là một trong ba nhiệm vụ chính trong thiết kế của
cống Cửa Khâu. Theo đánh giá của các nhà khoa học và số liệu của Công ty Xây
dựng và Cấp nước Thừa Thiên Huế, (3) vào thời điểm đập Thảo Long chưa được
đầu tư nâng cấp và các hồ Hương Điền, Bình Điền, Tả Trạch ở thượng nguồn Sông
Hương chưa hoàn thành, vào mùa khô lưu lượng nước ở thượng nguồn đổ về nhỏ,
trong khi lượng nước cần khai thác để phục vụ nhu cầu sinh hoạt, sản xuất ngày
một tăng dẫn đến mặn xâm nhập sâu vào Sông Hương, nhất là giai đoạn từ năm
2001 đến năm 2005, mặn xâm nhập sớm và vượt quá Nhà máy nước Vạn Niên
đến 6km. Hàm lượng muối trong nước sau xử lý tại nhà máy Quảng Tế lúc cao
nhất lên đến 1.463mg/l - tính theo NaCl, trong khi nồng độ muối cho phép trong
nước sinh hoạt không vượt quá 250mg/l. Trong giai đoạn này, cống Cửa Khâu đã
góp phần giảm thiểu tối đa mức độ nhiễm mặn từ Sông Hương vào sông An Cựu,
đảm bảo nguồn nước cho sinh hoạt và phục vụ sản xuất. Tuy nhiên, từ sau khi đập
Thảo Long được đầu tư nâng cấp với hệ thống 15 van “khổng lồ” ở hạ nguồn Sông
Hương và các hồ chứa ở thượng nguồn đi vào hoạt động thì vấn đề nhiễm mặn của
Sông Hương đã được ngăn chặn triệt để. Theo số liệu quan trắc nồng độ muối của
Sở Tài Nguyên và Môi Trường tỉnh Thừa Thiên Huế cung cấp trong các năm trở
lại đây cho thấy từ vị trí đập Thảo Long đến thượng nguồn Sông Hương đã không
còn nhiễm mặn vào mùa kiệt. Do đó, chức năng ngăn mặn của cống Cửa Khâu từ
khi có đập Thảo Long đến nay đã không còn sử dụng, việc mở toàn bộ hệ thống
cửa hoặc tháo dỡ cống Cửa Khâu là có tính khả thi, hoàn toàn không ảnh hưởng
đến việc nhiễm mặn từ Sông Hương vào sông An Cựu.
* Nhiệm vụ phòng chống lũ tiểu mãn
Lũ tiểu mãn là lũ đặc biệt xảy ra rất sớm vào khoảng tháng 5, tháng 6 do có
hoạt động của dải hội tụ nhiệt đới làm mưa lớn trong thời gian ngắn từ 3 đến 5
118
Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển, số 6 (149) . 2018
ngày gây ra lũ. Lũ tiểu mãn tuy có đỉnh lũ thấp và không phải năm nào cũng xuất
hiện nhưng lại có ảnh hưởng rất lớn đến vụ hè thu, vì đây là thời điểm thu hoạch
lúa của người nông dân. Do đó, cống Cửa Khâu được thiết kế có khả năng ngăn
được đỉnh lũ có cao trình tối đa 2m nhằm giảm thiểu tối đa khả năng lũ tràn vào
các cánh đồng dọc theo sông An Cựu trước khi hòa vào sông Đại Giang và đổ ra
đầm Cầu Hai tại Cống Quan.
Theo thống kê mực nước max và lưu lượng nước max của các đợt lũ tiểu mãn
tại trạm Kim Long giai đoạn 1979 - 2009, lũ tiểu mãn xuất hiện trên Sông Hương
có mực nước thấp hơn 2m chiếm 70,65%.(4) Với mực nước như vậy, trong quãng
thời gian ấy cống Cửa Khâu có khả năng ngăn chặn được quá trình gây ngập và
đóng một vai trò hết sức quan trọng trong hoạt động sản xuất nông nghiệp trên lưu
vực sông An Cựu.
Từ thực tế cho thấy, trong vài năm trở lại đây khi các công trình thủy điện và
hồ chứa ở thượng nguồn hệ thống Sông Hương như các hồ Tả Trạch, Hương Điền,
Bình Điền và đập Thảo Long ở hạ nguồn đi vào hoạt động đã đóng vai trò quan
trọng trong việc giảm thiểu và điều tiết lũ cho toàn hệ thống Sông Hương. Hằng
năm, số lượng và quy mô các trận lũ tuy đã dần ít đi nhưng diễn biến lại phức tạp,
tiềm ẩn nhiều nguy cơ có thể gây ra những ảnh hưởng nghiêm trọng về người và
tài sản. Do vậy, cần xem xét lại tác động của các hồ chứa này đến nhiệm vụ phòng
chống lũ tiểu mãn của cống Cửa Khâu hiện nay là như thế nào ? Và việc sử dụng
cống Cửa Khâu để phòng chống lũ tiểu mãn liệu có thật sự cần thiết nữa hay không?
Trao đổi về vấn đề này, ông Ngô Trợ - Phó Giám đốc kiêm Trưởng phòng Kỹ
thuật Công ty Quản lý Khai thác Công trình Thủy lợi Thừa Thiên Huế cho biết, để
đánh giá đúng chức năng phòng chống lũ tiểu mãn của cống Cửa Khâu hiện nay,
chúng ta cần phải đánh giá mức độ phòng chống lũ tiểu mãn có tần suất 5% và 10%
- 15% trong hai trường hợp. Một là, trường hợp lũ tiểu mãn xảy ra khi có mưa lớn
ở khu vực thượng nguồn. Trong trường hợp này, do gốc lũ xảy ra ở thượng nguồn
và có sự phối hợp điều tiết của các hồ Tả Trạch, Bình Điền, Hương Điền, đập Thảo
Long và Cống Quan ở hạ nguồn nên lưu lượng nước của lũ tiểu mãn có tần suất
10% - 15% đo được ở trạm Kim Long có khả năng lớn nhất vào khoảng 97m3/s.
Với lưu lượng này theo số liệu quan trắc tại trạm Kim Long cho thấy lũ tiểu mãn
chưa thể xuất hiện ở Sông Hương và sông An Cựu. Riêng đối với lũ tiểu mãn có
tần suất 5% thì mực nước ở trạm Kim Long có thể chạm ngưỡng tối đa từ 2,28m
đến 3m. Với đỉnh lũ này thì cống Cửa Khâu cũng như các cống đập khác ở hạ lưu
Sông Hương chỉ đóng vai trò làm chậm đi quá trình ngập lũ chứ không ngăn được
quá trình gây ngập ở hạ lưu do khả năng của cống Cửa Khâu chỉ ngăn được mực
nước có cao trình tối đa 2m.
119
Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển, số 6 (149) . 2018
Thứ hai, trường hợp lũ tiểu mãn xảy ra do có mưa lớn ở khu vực hạ nguồn
và thượng nguồn không mưa. Lúc này, do gốc lũ không phải ở thượng nguồn đổ
về nên các hồ thủy điện Bình Điền, Hương Điền, Tả Trạch không thể điều tiết tích
trữ nước được mà chỉ có thể sử dụng đập Thảo Long kết hợp với cống Cửa Khâu
và Cống Quan để thoát lũ cho vùng hạ lưu. Ở trường hợp này, đối với lũ tiểu mãn
có tần suất 10% - 15%, cống Cửa Khâu có khả năng ngăn được nhưng ứng với lũ
tiểu mãn với tần suất 5% thì cống Cửa Khâu chỉ có thể làm chậm đi chứ không thể
ngăn được quá trình gây ngập ở khu vực hạ nguồn sông An Cựu.
Như vậy có thể thấy các công trình thủy điện và hồ chứa như Bình Điền,
Hương Điền, Tả Trạch và đập Thảo Long đã có vai trò quan trọng trong việc điều
tiết nước và giảm thiểu tình trạng ngập lũ ở hạ lưu các con sông, trong đó có sông
An Cựu. Tuy nhiên, sự hiện diện của các công trình này chỉ bổ trợ chứ không làm
mất đi chức năng phòng chống lũ tiểu mãn của cống Cửa Khâu trên sông An Cựu
hiện nay. Cống Cửa Khâu vẫn đóng một vai trò quan trọng và thiết thực trong việc
ngăn chặn và giảm thiểu tối đa quá trình gây ngập, tạo điều kiện để bà con nông
dân có thêm thời gian thu hoạch lúa trước khi lũ tràn về gây ngập trên diện rộng.
* Nhiệm vụ giảm ngập cho lũ sớm và lũ chính
Ngoài nhiệm vụ ngăn mặn và phòng chống lũ tiểu mãn, cống Cửa Khâu còn
có nhiệm vụ giảm ngập cho vùng hạ lưu sông An Cựu trong lũ sớm và lũ chính.
Theo kết quả tính toán của các nhà khoa học(5) khi có sự điều tiết của hồ Bình Điền,
Hương Điền và Tả Trạch, trong trường hợp có cống Cửa Khâu thì mực nước ở hạ
lưu sông An Cựu sẽ giảm từ 0,4 - 0,5m. Rõ ràng, sự hiện diện của cống Cửa Khâu
đã góp phần làm giảm khả năng và thời gian ngập lũ cho vùng hạ lưu sông An Cựu
khi có sự điều tiết của các hồ chứa ở thượng nguồn kết hợp với đập Thảo Long và
Cống Quan ở hạ nguồn. Tuy nhiên, điểm hạn chế của cống Cửa Khâu trong nhiệm
vụ giảm ngập cho lũ sớm và lũ chính là làm giảm đi khả năng thoát lũ trên dòng
sông chính và khả năng tự làm sạch của sông An Cựu...
Một số tác động của cống Cửa Khâu
* Tác động tích cực
Nếu đánh giá khách quan, có thể nhận thấy 38 năm qua cống Cửa Khâu đã
có những đóng góp tích cực đối với sản xuất, đặc biệt là sản xuất nông nghiệp và
sinh hoạt của người dân 20 phường xã thuộc thành phố Huế và các huyện, thị phía
nam. Thông qua quy trình vận hành, cống đã làm tốt chức năng ngăn mặn (trước
khi đập Thảo Long được xây dựng), giữ ngọt, hạn chế lũ tiểu mãn, lũ sớm và điều
tiết mực nước phục vụ sản xuất nông nghiệp trong những năm qua. Từ đó góp phần
mở rộng diện tích trồng lúa cũng như góp phần nâng cao và giữ vững sản lượng lúa
cho khoảng 12.000ha lúa vùng đồng bằng thuộc hạ lưu sông An Cựu.
120
Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển, số 6 (149) . 2018
Thế nên có thể khẳng định rằng, mặc dù cống Cửa Khâu chưa được đầu tư
sửa chữa và nâng cấp với quy mô lớn nhưng cũng đã có những đóng góp thiết thực
và hiệu quả đối với sự nghiệp phát triển kinh tế - xã hội cho một khu vực rộng lớn
của tỉnh Thừa Thiên Huế.
* Tác động tiêu cực
Bên cạnh những tác động tích cực trên đây, cống Cửa Khâu cũng gây ra nhiều hệ
lụy và đó đều là những thách thức lớn không dễ giải quyết trong một sớm một chiều.
- Ách tắc dòng chảy và ô nhiễm môi trường nước
Những năm gần đây, bên cạnh mực nước sông An Cựu thường xuyên xuống
thấp do lượng mưa ít và quá trình tích nước của các hồ chứa ở thượng lưu Sông
Hương, dòng chảy của sông An Cựu thường xuyên bị chặn lại khi có lũ xảy ra để
bảo vệ sản xuất nông nghiệp và nuôi trồng thủy sản của người dân vùng hạ lưu nên
hiện tượng nước lớn, nước ròng mỗi ngày theo thủy triều trên sông An Cựu dần
dần biến mất. Điều này góp phần khiến tình trạng ô nhiễm tích lũy trong nước rất
cao. Đủ loại rác và chất thải từ nguồn thải dân cư và các chất độc như thuốc trừ
sâu, thuốc diệt cỏ và phân bón tràn xuống nước tích tụ ngày càng nhiều do thiếu
nguồn nước rửa trôi và dòng chảy bị tác động của nhiều yếu tố, trong đó có sự tác
động của cống Cửa Khâu.
Kết quả xét nghiệm mẫu nước tại đoạn giữa cầu An Cựu và cầu Kho Rèn vào
thời điểm cá chết hàng loạt trên sông An Cựu tháng 8/2016 cho thấy (số liệu trong
ngoặc là tiêu chuẩn cho phép theo Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về chất lượng
nước mặt QCVN 08-MT:2015/BTNMT): nồng độ DO = 0 (≥4mg/l), NO2 = 2,5mg/l
(0,13mg/l), nồng độ PO4 cao gấp ba lần tiêu chuẩn cho phép, lượng khí độc (H2S)
trong nước cũng rất cao.(6) Qua đó, cho thấy trình trạng ô nhiễm trên sông An Cựu đã
đến mức báo động, nếu không có sự vào cuộc kịp thời của cơ quan chức năng và các
nhà khoa học thì sông An Cựu sớm muộn sẽ bị chính chúng ta “bức tử”.
- Nguồn lợi thủy sản mất dần
Theo Tiến sĩ Trần Hữu Tuyên - Trưởng Khoa Địa chất và Môi Trường, Trường
ĐHKH Huế, sự hiện diện của cống Cửa Khâu đã ảnh hưởng không nhỏ đến dòng
chảy, mức độ bồi tụ phù sa ở cửa cống và sông An Cựu, một số loài cá tầng đáy
đã bị cản trở khi theo dòng chảy di cư từ Sông Hương vào sông An Cựu để cư trú
và sinh sản. Các loài cá trắng trên sông ngày càng ít và dần thay thế trong hệ thủy
vực bằng các loài cá đen nước tĩnh như cá lóc, cá trê và các loài cá ngoại lai như cá
rô phi... Nguyên nhân của hiện tượng này là dòng chảy bị cản trở nên hệ sinh thái
sông ngòi đã dần bị chuyển sang hệ sinh thái ao hồ.
Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển, số 6 (149) . 2018
121
Trao đổi với người dân sống trên khu vực sông An Cựu, tất cả đều có chung
nhận định rằng nguồn lợi thủy sản trên sôngAn Cựu ngày càng bị suy giảm nghiêm
trọng do dòng chảy bị cản trở, không còn được lưu thông như trước đây nên môi
trường sống của các loài cá và thủy sinh ngày càng bị ô nhiễm. Đây cũng là lý do
dẫn đến hàng năm cá chết và nổi lên mặt sông khá nhiều, nhất là năm 2016 cá chết
nổi trắng mặt sông An Cựu.
- Hạn chế giao thông đường thủy
Dưới triều đại nhà Nguyễn, sông An Cựu là thủy lộ quan trọng để vận chuyển
hàng hóa và đi lại của người dân từ phía nam Kinh Thành Huế với vùng đầm phá
Cầu Hai và ngược lại. Cho đến thập niên 1980, vẫn còn nhiều thuyền đò lưu thông
trên sông An Cựu. Tuy nhiên, sau khi có các cây cầu mới bắt qua sông An Cựu
và đặc biệt là cống Cửa Khâu được xây dựng đã gây cản trở và làm thay đổi điều
kiện giao thông đường thủy trên sông An Cựu. Cầu cống, bèo lục bình, quá trình
bồi tụ phù sa do mưa lũ và quá trình biến đổi khí hậu, địa chất gây tắc nghẽn dòng
sông. Thuyền bè có kích thước lớn như thuyền rồng (thuyền đôi) phục vụ du lịch
và chuyên chở du khách xuôi dòng An Cựu không thể qua được cống Cửa Khâu
vì cống chỉ có thiết kế âu tàu rộng 4m. Đây chính là điểm hạn chế lớn về mặt giao
thông của cống Cửa Khâu trong bối cảnh phát triển kinh tế xã hội, đặc biệt là ngành
du lịch hiện nay. Vì thế, đã đến lúc các cơ quan chức năng và tỉnh Thừa Thiên Huế
cần xem xét đưa ra giải pháp về cống Cửa Khâu nhằm khôi phục lại một tuyến
đường thủy nội địa vốn có từ hàng trăm năm trước, đồng thời góp phần thúc đẩy
các tour du lịch trên sông An Cựu phát triển.
4. Kết luận
Thứ nhất, qua quá trình khảo sát tại cống Cửa Khâu chúng tôi nhận thấy rằng:
về thực trạng, cơ sở vật chất và hệ thống đóng mở của cống mặc dù có xuống cấp
do tác động của thời tiết và những yếu tố khách quan khác nhưng vẫn chưa nghiêm
trọng, cống vẫn còn vận hành ổn định, đảm bảo hoàn thành chức năng phòng
chống lũ tiểu mãn, lũ sớm, phục vụ tưới tiêu cho khoảng 12.000ha lúa thuộc đồng
bằng các huyện thị ở hạ lưu sông An Cựu.
Thứ hai, khi đập Thảo Long và các công trình thủy điện, hồ chứa nước ở
thượng nguồn (Bình Điền, Hương Điền, Tả Trạch) đi vào hoạt động đã làm mất
đi chức năng ngăn mặn của cống Cửa Khâu do Sông Hương đã không còn nhiễm
mặn và mùa kiệt.
Thứ ba, bên cạnh những tác động tích cực, sự hiện hữu của cống Cửa Khâu
gây cản trở cho tàu thuyền đi lại mà hậu quả đáng tiếc nhất là không thể khai thác
du lịch đường sông trên sông An Cựu; làm cản trở dòng chảy, gây bồi lắng phù
122
Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển, số 6 (149) . 2018
sa… làm ảnh hưởng đến cảnh quan và phát sinh nhiều vấn nạn về môi trường.
Nguyên nhân chính của những tác động này một phần do các cấp, các ngành có
liên quan chưa chú trọng khai thác các giá trị tiềm năng du lịch, phát triển kinh
tế - xã hội trên sông An Cựu cũng như cơ chế quản lý, vận hành, đầu tư nâng cấp
khai thác cống hiện nay chưa được đầu tư đúng mức. Từ đó dẫn đến sự thụ động
trong việc tổ chức nghiên cứu phương án và bố trí nguồn kinh phí đầu tư nâng cấp
mở rộng hoặc di dời hay phá dỡ cống Cửa Khâu để trả lại cảnh quan thông thoáng
cho dòng sông.
Thứ tư, về lý thuyết hiện nay trên hệ thống Sông Hương đã có đập Thảo Long,
Cống Quan ở hạ nguồn, các hồ Bình Điền, Hương Điền, Tả Trạch ở thượng nguồn
đảm trách nhiệm vụ ngăn mặn, hạn chế lũ tiểu mãn, lũ sớm, điều tiết nước phục
vụ sản xuất nông nghiệp của tỉnh Thừa Thiên Huế nói chung và vùng hạ lưu sông
An Cựu nói riêng, nên chúng ta có thể phá bỏ cống Cửa Khâu. Nhưng trên thực
tế hiện nay do mức độ bồi lắng, rác thải và bèo lục bình dày đặc trên nhiều đoạn
sông, và việc người dân tận dụng lòng sông để nuôi cá khiến cho sông An Cựu bị
tắc nghẽn, dòng chảy không được lưu thông. Bên cạnh đó, hệ thống đê bao dọc các
cánh đồng chưa được củng cố, nhiều đoạn đê tạm thiếu kiên cố không đủ khả năng
phòng chống lũ tiểu mãn, lũ sớm tràn vào đồng ruộng khi tiến hành phương án phá
dỡ cống Cửa Khâu. Vì thế, theo chúng tôi trước mắt cống Cửa Khâu với các chức
năng và đóng góp như hiện tại thì chưa thể phá dỡ đi. Nếu muốn phá dỡ hoặc di dời
cống Cửa Khâu đến một địa điểm khác thì cần phải có một nghiên cứu chuyên sâu,
đánh giá đầy đủ mọi tác động và hiệu quả các phương án, đồng thời bố trí nguồn
kinh phí nạo vét lòng sông, thu gom bèo lục bình, rác thải, xây dựng và hoàn thiện
hệ thống đê bao dọc sông An Cựu, có như thế khi tháo dỡ hoặc di dời cống Cửa
Khâu đến một địa điểm khác mới không làm ảnh hưởng đến hoạt động sản xuất và
đời sống của người dân địa phương.
L P
CHÚ THÍCH
(1) Tên công trình này theo hồ sơ của ngành thủy lợi là “cống Phú Cam”. Cách gọi này vừa sai
về địa danh, nguyên là Phủ Cam, vùng đất nơi tọa lạc nhà thờ Chính tòa Phủ Cam hiện nay,
vừa không đúng về lịch sử. Vùng đất này nguyên có tên là Cửa Khâu, nơi sông An Cựu
nhận nước từ Sông Hương, trước nữa là cửa kênh Ông Hoàng. Vì thế, theo chúng tôi, nên
gọi là cống (hoặc đập, theo cách gọi dân gian) Cửa Khâu. Cách đặt tên các công trình cơ sở
hạ tầng như cầu, cống… một cách tùy tiện của các ngành chức năng không phải là chuyện
hiếm ở Thừa Thiên Huế.
(2) Trạm Cửa Khâu và đập Thảo Long thuộc Công ty TNHH NN MTV Quản lý Khai thác Công
trình Thủy lợi tỉnh Thừa Thiên Huế.
(3) Công ty Xây dựng và Cấp nước Thừa Thiên Huế (2009), Kỷ yếu 100 năm Nhà máy nước
Huế 1909-2009.
123
Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển, số 6 (149) . 2018
(4) Nguyễn Công Hoài, Báo cáo khoa học kết quả đề tài NCKH cấp tỉnh tỉnh Thừa Thiên Huế
“Đánh giá sự biến động của dòng chảy và môi trường nếu loại bỏ một số cống đập ở hạ
du khi có các công trình thủy lợi, thủy điện trên dòng sông chính”, Thành phố Hồ Chí Minh,
tháng 10/2010.
(5) Nguyễn Công Hoài, tài liệu đã dẫn.
TÓM TẮT
Cống Cửa Khâu là công trình ngăn mặn, hạn chế lũ sớm và điều tiết nước phục vụ sản
xuất, đặc biệt là sản xuất nông nghiệp cho các huyện thị vùng hạ lưu sông An Cựu. Công trình
được hoàn thành và đưa vào sử dụng từ năm 1980. Tuy nhiên trong những năm gần đây, khi các
công trình hồ chứa-thủy điện (Bình Điền, Hương Điền, Tả Trạch) và đập Thảo Long trên hệ thống
Sông Hương đi vào hoạt động, vai trò của cống Cửa Khâu đã suy giảm, đặc biệt là chức năng
chống nhiễm mặn từ Sông Hương vào sông An Cựu, do vậy, đã có nhiều ý kiến bàn về việc di dời
hoặc tháo dỡ công trình này để trả lại sự thông thoáng cho dòng sông An Cựu.
Bài viết này tổng hợp ý kiến của các chuyên gia nhằm cung cấp thêm cứ liệu để xem xét
việc nên hay không nên phá dỡ hoặc di dời cống Cửa Khâu trong thời điểm hiện tại.
ABSTRACT
ON THE NECESSITY OF CỬA KHÂU DRAINAGE ON AN CỰU RIVER
Cửa Khâu Drainage is a work for preventing saline water, limiting early flooding and
regulating water for production, especially agricultural production of districts in the downstream
area of An Cựu river. The work was completed and put into use since 1980. However, in the
recent years, when the hydroelectric reservoir plants (Bình Điền, Hương Điền, Tả Trạch) and
Thảo Long dam on the Perfume River system have been operated, the role of Cửa Khâu Drainage
is no longer important, especially in preventing saline water from the Perfume River flowing into
An Cựu River; therefore, there are many discussions on relocating or dismantling that drainage
to return the clearness for An Cựu River.
This article summarizes the opinions of experts to provide further information in order to
consider whether to dismantle or relocate Cửa Khâu Drainagpe or not.
9 trang
12/01/2024
14180
Free
Bạn đang xem tài liệu "Về sự cần thiết của cống Cửa Khâu trên sông An Cựu", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- ve_su_can_thiet_cua_cong_cua_khau_tren_song_an_cuu.pdf
