Hệ thống đường sắt ở Đức thế kỷ XIX
Hệ thống đường sắt ở Đức thế kỷ XIX
Nguyễn Mậu Hùng1
1 Trường Đại học Khoa học, Đại học Huế.
Email: nguyenmauhung@quangbinh.edu.vn
Nhận ngày 10 tháng 10 năm 2018. Chấp nhận đăng ngày 12 tháng 12 năm 2018.
Tóm tắt: Trung tâm của cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ nhất ở Đức là sự ra đời và phát triển
của hệ thống đường sắt. Hệ thống đường sắt đã tạo dựng những nền tảng cơ bản nhất cho quá trình
thống nhất và hiện đại hoá các nhà nước nói tiếng Đức giữa thế kỷ XIX; đồng thời góp phần hình
thành nền tảng tư tưởng và tinh thần quốc gia, xây dựng một khối cộng đồng dân tộc thống nhất.
Hệ thống đường sắt đã trở thành một bản sắc riêng trong quá trình công nghiệp hoá của nước Đức
và làm cho quá trình thống nhất nước Đức (1848-1871) mang nhiều đặc điểm riêng biệt trong sự
đối sánh với các cuộc cách mạng tư sản khác thời cận đại.
Từ khoá: Đường sắt, cách mạng công nghiệp, Đức.
Phân loại ngành: Sử học
Abstract: The heart of the first industrial revolution in Germany is the birth and development of its
railway system. The system created the most fundamental foundations for the process of unification
and modernisation of German-speaking states in the mid-nineteenth century. At the same time, it
contributed to the formation of the national ideological and spiritual foundation, building a unified
national community. The railway system became an identity in the industrialisation of Germany
and brought many characteristic traits to the process of its unification (1848-1871) as compared
with other bourgeois revolutions of the modern times.
Keywords: Railway, industrial revolution, Germany.
Subject classification: History
1. Mở đầu
thời cận đại. Sự phát triển ngày càng lớn
của quy mô sản xuất đòi hỏi phải có các thị
trường rộng lớn để vừa cung cấp nguyên
liệu vừa tiêu thụ hàng hoá. Các cuộc cách
mạng khoa học - kỹ thuật đã làm cho năng
suất lao động tăng lên, tạo ra các tiền đề
Các phát minh khoa học - kỹ thuật và cách
mạng công nghiệp là những nhân tố quan
trọng dẫn đến các cuộc cách mạng tư sản và
quá trình thống nhất một số nước tư bản
91
Khoa học xã hội Việt Nam, số 2 - 2019
của tuyến đường sắt Taunus trong những
năm 1841-1854 [3, tr.500]. Theo ghi chú
của Heinrich Christian Schneider, tuyến
đường sắt Taunusbahn từ Wiesbaden đến
Frankfurt được xây dựng trong khoảng thời
gian 1838-1839 [4, tr.91-93].
Tuyến đường sắt Taunus từ Frankfurt am
Main đến Wiesbaden đã nhận được sự chấp
thuận của Đại Công quốc Hessen-
Darmstadt ngày 15 tháng 2 năm 1838 và
thành phố Frankfurt am Main ngày 16
tháng 2 năm 1838. Việc xin giấy phép xây
dựng tuyến đường sắt này từ các cơ quan
chức năng kéo dài tới 3 năm. Các nỗ lực
đầu tiên cho chuyến tàu từ Frankfurt am
Main đến Höchst am Main không thành
công như mong đợi vì đầu máy của đoàn
tàu đã gặp trục trặc, song trạm Taunus vẫn
được coi là bến tàu lâu đời nhất ở thành phố
Frankfurt am Main [3, tr.496, 500].
Tuyến đường sắt Taunus từ Frankfurt
đến Wiesbaden được đưa vào sử dụng
năm 1840 [7, tr.127], nhưng phải đợi đến
năm 1842, bến cuối của tuyến Taunus ở
Wiesbaden mới được xây dựng xong.
Năm 1840, có 4 tàu hoạt động cho cả 2
chiều giữa Frankfurt am Main và
Wiesbaden. Ngay trong năm đầu tiên hoạt
động (1840), tuyến đường sắt này đã đón
cho quá trình giao lưu văn hoá và trao đổi
hàng hoá được diễn ra một cách mạnh mẽ,
hiệu quả hơn. Trong bối cảnh đó, việc hình
thành các tuyến đường sắt huyết mạch và
nhu cầu trao đổi hàng hoá cũng như đi lại
trong một nhà nước thống nhất về mặt hành
chính và thị trường là một trong những
nhân tố quan trọng thúc đẩy và dẫn đến quá
trình thống nhất nước Đức. Vấn đề này trên
thế giới đã có các nghiên cứu công bố bằng
tiếng Đức, nhưng chủ yếu nhấn mạnh
phương diện kỹ thuật của cuộc cách mạng
công nghiệp trên lĩnh vực đường sắt và tập
trung vào các mạng lưới mang tính chất
vùng miền hơn là một mạng lưới mang tính
quốc gia dân tộc. Ở Việt Nam, vấn đề này
chỉ được đề cập từ một góc độ hẹp nghiên
cứu sự phát triển của chủ nghĩa tư bản ở các
nước công nghiệp phương Tây trong các
giáo trình đại học. Các nghiên cứu trên thế
giới cũng như ở Việt Nam chưa khai thác
vấn đề vai trò và tác động của hệ thống
đường sắt đối với quá trình hiện đại hoá của
nước Đức thời cận đại nói chung và quá
trình thống nhất nước Đức nói riêng. Bài
viết này phác hoạ hệ thống đường sắt ở Đức
giữa thế kỷ XIX.
2. Tuyến Taunus từ Frankfurt am Main hơn 650.000 hành khách. Vé hạng tư và
đến Wiesbaden
hạng thấp nhất thường được lựa chọn
nhiều nhất (năm 1843). Kastel2 là bến
đông khách nhất thay vì hai thành phố lớn
nhất của tuyến này là Frankfurt am Main
và Wiesbaden [3, tr.501].
So với các tuyến đường sắt khác đương
thời, giá vé của tuyến Taunus khá phải
chăng. Năm 1844, giá vé từ Frankfurt am
Main đến Wiesbaden là 2 gulden3 42
kreuzer4 đối với vé hạng nhất, 1 gulden 48
kreuzer đối với vé hạng 2, 1 gulden 15
kreuzer đối với vé hạng 3, và 51 kreuzer đối
Trung tâm của quá trình công nghiệp hoá ở
Đức giữa thế kỷ XIX là hệ thống đường sắt.
Bởi lẽ, nước Đức không sở hữu nhiều tuyến
đường thuỷ thuận lợi như ở quốc gia khác.
Denis là người điều hành tuyến đường sắt
đầu tiên của nước Đức từ Nürnberg đến
Fürth vào năm 1835. Ông cũng là nhà điều
hành của tuyến đường sắt Taunus từ
Frankfurt đến Wiesbaden trong những năm
1838-1840. Heusinger là một nhà kỹ thuật
đường sắt hàng đầu của thời kỳ khởi thuỷ với vé hạng 4 cùng với các hạng thấp hơn.
92
Nguyễn Mậu Hùng
Hiệp hội Thurn và Taxis bán vé 33 gulden tiến tới xây dựng tuyến đường sắt Rhein -
und Lahnbahn [10, tr.468-470].
Năm 1858, tuyến đường
16 kreuzer cho tuyến từ Frankfurt am Main
đến Berlin, 26 gulden 18 kreuzer cho tuyến
từ Frankfurt am Main đến Munich, 8 gulden
30 kreuzer cho tuyến từ Frankfurt am Main
đến Cologne, 4 gulden 55 kreuzer cho
tuyến từ Wiesbaden đến Koblenz, 2 gulden
cho tuyến từ Wiesbaden đến Limburg, 1
gulden 10 kreuzer cho tuyến từ Wiesbaden
đến Bad Schwalbach, 1 gulden cho tuyến từ
Wiesbaden đến Rüdesheim [3, tr.119]. Với
nguồn thu như vậy, chỉ riêng tuyến đường
sắt dọc bờ sông Ranh trong phạm vi lãnh
thổ Công quốc Nassau đã đóng trung bình
mỗi năm 170.577,34 gulden cho ngân sách
nhà nước của tiểu quốc này trong những
năm 1837-1847. Chính vì thế, tuyến đường
sắt Taunus (1838-1840) từ Frankfurt am
Main qua Kastel đến Biebrich và
Wiesbaden không chỉ đã giảm thiểu gánh
nặng cho tuyến đường thuỷ dọc sông Main,
mà còn là một biểu tượng của cuộc cách
mạng công nghiệp ở Đức giữa thế kỷ XIX
[3, tr.164, 495].
sắt
Bingerbrück-Kreuznach được đưa vào kinh
doanh và ngày 27 tháng 12 năm 1859,
tuyến Ostende-Cologne-Basel được hoàn
thành [7, tr.124-125]. Ngày 1 tháng 7 năm
1858, tuyến Oberlahnstein-Bad Ems được
khai thông. Cùng năm, chính phủ Công
quốc Nassau đồng ý tham gia vào tuyến
đường sắt Cologne-Deutz-Dillenburg-
Gießen và Ostende-Cologne-Mainz-Basel
[7, tr.127]. Moritz Hilf có công trong việc
xây dựng một tuyến đường sắt từ
Oberlahnstein và Wetzlar trong những năm
1858-1863 [3, tr.500].
Năm 1859, tuyến đường sắt bên bờ trái
của sông Rhine được xây dựng trên phạm
vi lãnh thổ của Vương quốc Phổ, trong khi
Công quốc Nassau lên kế hoạch kéo dài
tuyến đường sắt từ sông Ranh bên cạnh
tuyến từ Westerwald và Taunus đến
Frankfurt và từ Siegerland qua Gießen đến
Frankfurt [3, tr.169]. Tháng 5 năm 1860,
tuyến Bringerbrück-Neunkirchen chính
thức khai thông [7, tr.124-125]. Năm 1860,
đến lượt tuyến Oberlahnstein-Nassau khởi
hành [3, tr.41]. Tháng 1 năm 1862, tuyến
Deutz-Gießen mở cửa và tháng 2 năm
1862, tuyến Rüdesheim-Oberlahnstein được
kết nối. Năm 1862, tuyến Bringerbrück-
Rüdesheim cũng hoàn thành [7, tr.124-125,
128-129]. Năm 1862, tuyến Rüdesheim-
Oberlahnstein được khởi công [3, tr.41].
Công quốc Nassau cũng là cầu nối cho
tuyến đường sắt từ Koblenz đến Cologne và
Lahnban đến Gießen. Hệ thống này được
bổ sung bằng tuyến đường sắt Rüdesheim-
Oberlahn năm 1862, tuyến đường sắt đến
Lahn năm 1863, tuyến đường sắt đến
Koblenz năm 1864 [10, tr.448-449].
3. Tuyến đường đi qua Frankfurt am Main
Tuyến đường sắt từ Frankfurt am Main đến
Soden được xây dựng năm 1844 dưới sự
quản trị của Công ty cổ phần Soden và các
nhóm kinh tế Frankfurt [3, tr.501]. Ngày 7
tháng 4 năm 1853, đại biểu Philipp Jakob
Bertram đề nghị xây dựng tuyến đường sắt
Wiesbaden-Limburg-Hachenburg-Deutz đi
qua các vùng lãnh thổ nội địa của Công
quốc Nassau [10, tr.465]. Ngày 24 tháng 6
năm 1856, tuyến đường sắt từ Wiesbaden
đến Rüdesheim được đưa vào sử dụng đã
nối với tuyến Taunus nửa năm sau [7,
tr.124]. Ngày 16 tháng 8 năm 1856, đại
biểu Ludwig Marburg trình bày kế hoạch
xây dựng Hiệp hội đường sắt Wiesbaden để
Ngày 10 tháng 1 năm 1863, tuyến
Weilburg-Niederlahnstein cũng được đưa
93
Khoa học xã hội Việt Nam, số 2 - 2019
vào hoạt động. Ngày 3 tháng 6 năm 1864, các tuyến đường sắt đã trở thành một đối
tuyến Koblenz-Wetzlar được hoàn thành [7, thủ cạnh tranh với các phương thức vận
tr.128-129]. Ngày 10 tháng 6 năm 1863, chuyển truyền thống khác, trong đó có cả
Karl Braun đề nghị tổ chức các tuyến đường thuỷ, đặc biệt trong lĩnh vực vận
đường sắt theo quan điểm thương mại. Năm chuyển hàng hoá và người với số lượng lớn
1864, tuyến đường sắt qua vùng [3, tr.499].
Westerwald và Taunus ở Hattersheim cho
tuyến đường từ Frankfurt đến Cologne
4. Vai trò của hệ thống đường sắt đối với
quá trình thống nhất nước Đức
được lên kế hoạch xây dựng, cùng với đó
tuyến đường sắt từ Rhein-Lahn đến Deutz-
Gießen cũng được lên kế hoạch thi công
[10, tr.450, 470]. Năm 1864, việc xây dựng
tuyến đường sắt Deutz-Gießen qua
Westerwald và Taunus được hoàn thành đã
kết nối với Koblenz. Năm 1865, tuyến
đường sắt Cologne-Gießener Railway của
Hiệp hội Đường sắt Cologne-Minden nước
Phổ chạy qua các khu vực Dillenburg của
Công quốc Nassau [3, tr.169, 502].
Tuyến đường sắt từ Frankfurt đến
Wiesbaden đã nhận được sự chấp thuận của
Hessen-Darmstadt ngày 15 tháng 2 năm
1838, Frankfurt ngày 16 tháng 2 năm 1838
[3, tr.500]. Tất cả các nước này đều có chủ
quyền riêng và đều thuộc Liên bang Đức
(1815-1866). Mặc dù độc lập về chính trị,
nhưng các nước này có sự hợp tác chặt chẽ
về mặt kinh tế và giao thông vận tải. Tuyến
đường thuỷ dọc sông Rhein và Main cùng
tuyến đường sắt Taunus nối Frankfurt am
Main với Wiesbaden là một ví dụ tiêu biểu
cho quá trình thống nhất nước Đức trên
phương diện kinh tế. Năm 1844, theo thoả
thuận giữa Vương quốc Phổ và Đại Công
quốc Hessen-Darmstadt năm 1844, Công
quốc Nassau có thể xây dựng nhiều tuyến
Sau cuộc Cách mạng 1848-1871, nước Đức
đã chuyển mình mạnh mẽ nhờ hệ thống
đường sắt kết nối các thành phố lớn. Hệ
thống đường sắt hiện đại và hệ thống thông
tin liên lạc tiện lợi đã mang con người lại
gần nhau hơn. Cơ hội gặp gỡ giao lưu và
phát triển các mối quan hệ cũng trở nên dễ
dàng và thuận lợi hơn. Đó chính là cơ sở để
hình thành một ý thức cộng đồng chung cho
quá trình thống nhất Đức.
Trong cuộc Chiến tranh Áo-Phổ năm
1866, tình trạng tài chính của các quốc gia
tham chiến này cũng có những ảnh hưởng
và tác động khác nhau đến quá trình giải
quyết vấn đề nước Đức giữa thế kỷ XIX.
Áo phải dựa vào giới đầu tư tư nhân để phát
triển cơ sở hạ tầng, chủ yếu là đường sắt.
Hệ thống đường sắt của Phổ cũng nằm
trong tay của các công ty tư nhân, nhưng
nền tài chính khoẻ mạnh của nước Phổ cho
phép quốc gia này đóng một vai trò lớn hơn
trong việc lên kế hoạch cho một mạng lưới
đường sắt bao phủ phần lớn miền Bắc nước
Đức. Nhu cầu giao thương và đi lại đã buộc
các nước liên hệ và hợp tác với nhau. Sự
đường sắt trong các thập kỷ tiếp theo đi qua hợp tác trong kinh tế và liên kết trong trong
thương mại là một trong những tiền đề và
đặc điểm nổi bật của quá trình thống nhất
nước Đức.
Sự phát triển của hệ thống đường sắt
cũng góp phần không nhỏ vào các chiến
thắng quân sự của Phổ trên chiến trường
các vùng lãnh thổ của hai nước này, đặc
biệt ở Weilburg [3, tr.499].
Hệ thống đường thuỷ vốn là một trong
trong những phương tiện vận chuyển được
ưa chuộng của các cư dân nói tiếng Đức
giữa thế kỷ XIX. Tuy nhiên, đến năm 1863,
94
Nguyễn Mậu Hùng
trong các cuộc chiến tranh thống nhất nước thống đường sắt buộc các nước phải ngồi
Đức giữa thế kỷ XIX. Hệ thống đường sắt lại với nhau vì tương lai chung. Hệ thống
hiện đại và phát triển cao của Phổ đã cho đường sắt và thông tin liên lạc cũng góp
phép tướng Helmuth von Moltke di chuyển phần làm cho cơ hội giao lưu và trao đổi
quân đội ra chiến trường một cách nhanh thông tin của người dân được tăng lên đáng
chóng và dễ dàng với số lượng lớn hơn kể. Đó chính là cơ sở để hình thành nên ý
trong cuộc Chiến tranh Áo-Phổ năm 1866, thức cộng đồng và nền tảng tinh thần dân
cũng như cuộc Chiến tranh Pháp-Phổ tộc cho quá trình thống nhất nước Đức giữa
những năm 1870-1871. Đó được xem là thế kỷ XIX. Chính vì thế, hệ thống đường
một trong những nguyên nhân chủ đạo dẫn sắt đóng một vai trò quan trọng trong quá
đến thắng lợi của Phổ trong các cuộc chiến trình hiện đại hoá nước Đức. Điều này đã
tranh này.
dẫn đến một đặc điểm mang tính khu vực
Công quốc Nassau nằm ở trung tâm của của quá trình thống nhất Đức (1848-1871)
con đường thương mại giữa Cologne và [1, tr.136].
Frankfurt, giữa Niederrhein và các khu vực
phía Nam [7, tr.11]. Hệ thống đường sắt
5. Kết luận
mới xây dựng giữa thế kỷ XIX đã giúp
Công quốc Nassau được kết nối và trở
thành một bộ phận quan trọng, thậm chí
đóng vai trò huyết mạch đối với nền thương
mại Đức giữa thế kỷ XIX. Cùng với đó,
những người nông dân nghèo của vùng
Westerwald được hưởng lợi nhiều nhất trên
con đường thương mại từ Frankfurt qua
Idstein và Westerwald đến Cologne. Con
đường Cologne-Leiziger Straße ở phía Bắc
của Công quốc Nassau cũng đóng một vai
trò quan trọng trong việc giao thương và
liên lạc của công quốc này với các nhà
Thế kỷ XIX chứng kiến quá trình tăng
trưởng kinh tế và công nghiệp hoá nhanh
chóng, đặc biệt là trong lĩnh vực công
nghiệp nặng ở Đức. Đến năm 1850, Đức về
cơ bản vẫn tụt lại phía sau so với các nền
kinh tế hàng đầu Châu Âu (như Anh, Pháp,
Bỉ). Đến khoảng giữa thế kỷ XIX, Đức bắt
đầu bắt kịp các nước khác trên một số
phương diện (Đức là một nền kinh tế công
nghiệp hàng đầu thế giới cùng với Anh và
Mỹ). Đến năm 1900, Đức trở thành nền
nước khác trong Liên bang Đức từ 1815 kinh tế lớn nhất Châu Âu. Cùng với đó là
quá trình công nghiệp hoá, đô thị hoá diễn
ra mạnh mẽ ở các đô thị lớn như Berlin,
Hamburg, Munich.
đến 1866 [7, tr.38-39].
Như vậy, chính cuộc cách mạng công
nghiệp giữa thế kỷ XIX đã tạo dựng cho
người Đức một số lợi thế nhất định trong
việc sử dụng hệ thống đường sắt có hiệu
quả cho việc vận chuyển quân đội Phổ đến
các khu vực chiến đấu một cách nhanh
chóng và thuận tiện trong các cuộc chiến
tranh thống nhất đất nước [6, tr.219-221].
Hệ thống đường sắt đã thúc đẩy quá trình
giao thương giữa các nhà nước và đặt ra
một yêu cầu hợp tác và liên kết. Thay vì đối
đầu về quân sự vì quyền lực chính trị, hệ
Nổi bật nhất trong cuộc cách mạng công
nghiệp của Đức giữa thế kỷ XIX chính là sự
ra đời và phát triển của hệ thống đường sắt.
Trước sự thờ ơ của chính phủ các nước, các
nhà đầu tư tư nhân đã làm thay đổi quan
niệm của nhà nước bằng chất lượng và hiệu
quả của một hệ thống đường sắt rộng khắp
sau Cách mạng (1848-1849). Sự phát triển
của hệ thống đường sắt buộc chính phủ các
nước phải tăng cường hợp tác và liên kết
95
Khoa học xã hội Việt Nam, số 2 - 2019
[2] Mathias, Peter and Postan, M. M. (1978), The
Cambridge Economic History of Europe,
Volume VII: The Industrial Economies:
Capital, Labour, and Enterprise, Part 1:
Britain, France, Germany, and Scandinavia,
Cambridge University Press, Cambridge.
[3] Herzogtum Nassau 1806-1866, Politik - Wirtschaft
- Kultur (1981), Eine Ausstellung des Landes
Hessen und der Landeshauptstadt Wiesbaden
unter der gemeinsamen Schirmherrschaft S.K.H.
des Prinzen Henri, Erbgroßherzog von
Luxemburg, Prinz von Nassau und des Hessischen
Ministerpräsidenten Holger Börner, Museum
Wiesbaden, 5. April bis 26. July.
[4] Hessisches Hauptstaatsarchiv Wiesbaden, Abt:
1156, Nr. 117, Ernst Jungmann (Sammler und
Schreiber), Als das Gestern heute war..., Band
17, S. 91-93.
[5] Hessisches Hauptstaatsarchiv Wiesbaden, Abt.
238, Nr. 136, Gründung von Vereinen in
specie: 1. Gesangvereine, 2. Turnvereine, 3.
với nhau để phát triển kinh tế vì lợi ích
chung, thay vì đối đầu quân sự cho các mục
tiêu chính trị. Hệ thống đường sắt này
không chỉ đã góp phần xây dựng các nền
tảng tinh thần và thị trường cho quá trình
thống nhất nước Đức, mà còn mang lại cho
người Đức nhiều lợi thế trong các cuộc
chiến tranh thống nhất đất nước. Hệ thống
đường sắt không chỉ đóng một vai trò quan
trọng trong quá trình giải quyết vấn đề nước
Đức giữa thế kỷ XIX, mà còn trở thành
một bản sắc riêng của quá trình hiện đại hoá
nước Đức thế kỷ XIX (như là một bộ
phận của cuộc cách mạng công nghiệp lần
thứ nhất).
Hệ thống đường sắt đã làm cho cuộc
cách mạng công nghiệp của Đức mang
nhiều đặc điểm dân tộc hơn trong quá trình
thống nhất đất nước, cũng như quá trình
tiến lên hiện đại của nước này.
Vereine
zur
Armen=Unterstützung,
4.
Carnevalsgesellschaften 1846-65.
[6] Howard, Michael Eliot (1961), The Franco-
Prussian War: the German invasion of France,
1870-1871, MacMillan, New York.
[7] Lerner, Franz (1965), Wirtschafts- und
Sozialgeschichte des Nassauer Raumes 1816-
1964, Herausgegeben von der Nassauischen
Sparkasse anlässlich der 125 jährigen
Widerkehr des Tages ihrer Gründung am 22.
Januar 1840, Wiesbaden.
[8] Nipperdey, Thomas (1983), Germany from
Napoleon to Bismarck, Princeton University
Press, Princeton.
Chú thích
2
Kastel thuộc phạm vi lãnh thổ của Đại Công quốc
Hessen-Darmstadt. Wiesbaden là thủ phủ của Công
quốc Nassau. Frankfurt am Main là một thành phố
tự do đóng vai trò là thủ đô của Liên bang Đức
(1848-1871).
3 Gulden (fl.) là một đơn vị tiền tệ của các nhà nước
Đức giữa thế kỷ XIX. Một gulden (fl.) tương đương
với khoảng 12 ơrô (euro) năm 2007 [9, tr.79].
[9] Reuschling, Dieter và Schlecker, Roswitha
(2007), Bürgerwille gegen Herrscherwillkür,
Hofheim am Taunus-eine Kleinstadt zwischen
französischer und deutscher Revolution,
Stadtmuseum Hofheim am Taunus.
4
Kreuzer (kr.) là một đơn vị tiền tệ của các nhà
[10] Schüler, Winfried (Hrg., eig., be.,) và Reyer,
nước Đức giữa thế kỷ XIX.
Herbert
(be.)
(2010),
Nassauische
Parlamentsdebatten, Band 2, Revolution and
Reaktion 1848-1866, Historische Kommission
für Nassau, Wiesbaden.
Tài liệu tham khảo
2008/2008_30-39/2008-37/pdf/38-5_3536.pdf,
truy cập ngày 16 tháng 7 năm 2017.
vtabs 1.asp, truy cập ngày 26 tháng 2 năm 2018.
[1] Blackbourn,
David
Nineteenth Century: A History of Germany,
(1997), The
Long
1780-1918, Oxford University Press, Oxford.
96
Nguyễn Mậu Hùng
97
7 trang
12/01/2024
14480
Free
Bạn đang xem tài liệu "Hệ thống đường sắt ở Đức thế kỷ XIX", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- he_thong_duong_sat_o_duc_the_ky_xix.pdf
