Vai trò của tầng lớp địa chủ trong công cuộc khai phá, bảo vệ vùng đất Nam bộ thế kỷ xvii – xviii
Journal of Thu Dau Mot University, No 6 (19) – 2014
VAI TROØ CUÛA TAÀNG LÔÙP ÑÒA CHUÛ
TRONG COÂNG CUOÄC KHAI PHAÙ, BAÛO VEÄ VUØNG ÑAÁT
NAM BOÄ THEÁ KYÛ XVII – XVIII
Nguyeãn Thò AÙnh Nguyeät
Tröôøng Ñaïi hoïc Khoa hoïc Xaõ hoäi vaø Nhaân vaên (VNU–HCM)
TÓM TẮT
Công cuộc khẩn hoang Nam Bộ trong suốt 2 thế kỷ (XVII–XVIII) có sự đóng góp tích
cực từ tầng lớp địa chủ. Với chính sách phù hợp của nhà Nguyễn, tầng lớp địa chủ ở Nam
Bộ tích cực mở cõi, khai phá vùng đất mới, phát triển kinh tế vùng đất mới, làm thành chỗ
dựa vững chắc cho các chúa Nguyễn củng cố quyền lực, đồng thời cùng với chính quyền
từng bước xác lập và bảo vệ chủ quyền trên vùng đất mới. Địa chủ đã đóng vai trò quan
trọng trong toàn bộ quá trình khẩn hoang, mở mang bờ cõi, tạo dựng nên bộ mặt văn hóa
xã hội, thiết chế hành chính, chính trị xã hội của vùng đất Nam Bộ.
Từ khóa: địa chủ, Nam Bộ, khẩn hoang, kinh tế
*
Công cuộc khẩn hoang Nam Bộ kéo
dài trong suốt 2 thế kỷ XVII – XVIII đã
làm xuất hiện tầng lớp địa chủ. Cùng với
những thành phần cư dân khác, địa chủ
Nam Bộ đã đóng vai trò quan trọng trong
toàn bộ quá trình khẩn hoang, mở mang bờ
cõi. Dưới đây là những phân tích đánh giá
bước đầu về một số vai trò của địa chủ
Nam Bộ trong quá trình ấy.
Nguyễn. Những động thái của các đời chúa
Nguyễn trong việc bảo vệ lưu dân như can
thiệp với quốc vương Chân Lạp để cho
người Việt di dân khai khẩn đất hoang, đặt
doanh binh hành tuần, đặt đồn thuế để bảo
vệ dân Việt đều diễn ra khi giữa biên giới
Đàng Trong và vùng đất mới Nam Bộ vẫn
còn bị ngăn cách bởi vương quốc Chiêm
Thành. Như vậy, chính những người tự
phát di dân với các quyền lợi địa chủ mới
của người Việt ở Nam Bộ đã tạo động lực
cho các đời chúa Nguyễn nảy sinh ý tưởng
và nhu cầu trách nhiệm phải tiếp thu, làm
chủ vùng đất gần như vô chủ này sáp nhập
vào lãnh thổ Việt Nam.
1. Tích cực trợ giúp chúa Nguyễn
mở cõi, khai phá vùng đất mới
Những lưu dân Việt đầu tiên vào Nam
Bộ khẩn hoang trở thành những địa chủ đầu
tiên trên vùng đất Nam Bộ giai đoạn nửa
sau thế kỷ XVIII. Phong trào di dân tự phát
vào Nam Bộ mạnh dần lên, đặt các chúa
Nguyễn trước một thực tế cần phải có
những chính sách, động thái tích cực để
bảo vệ, trước hết là sinh mạng và quyền lợi
của lưu dân Việt trên một vùng đất mà vào
giai đoạn đó hoàn toàn chưa thuộc về chúa
Quá trình khai phá đất đai, một mặt
biến những nông dân thiếu đất ở Đàng
Trong thành những địa chủ ở Nam Bộ, mặt
khác cũng giúp tạo dựng cơ sở hạ tầng,
biến những vùng đất hoang hóa thành xóm
làng, thôn ấp, tạo điều kiện cho chúa
50
Tạp chí Đại học Thủ Dầu Một, số 6 (19) – 2014
Nguyễn từng bước thiết lập các đơn vị hành
Nếu lấy số liệu tổng diện tích khai khẩn
của toàn Nam Bộ cho đến cuối thế kỷ
XVIII là 32.000 sở ruộng với 21.000 dân
đinh thì vùng thuộc Tiền Giang ngày nay
có số dân chiếm tỉ lệ 71,42% số dân đinh
và diện tích khai khẩn chiếm tỉ lệ 50% diện
tích khai khẩn toàn Nam bộ. Dù thống kê
không đầy đủ các vùng, nhưng với những
số liệu trên đây cũng phác họa phần nào
thành quả hết sức tích cực trong hai thế kỷ
khai phá mà các lực lượng khẩn hoang ở
Nam Bộ đạt được, trong đó không thể
không nhắc đến địa chủ Nam Bộ.
chính lên vùng Nam Bộ. Mãi đến năm
1698, Gia Định Phủ, đơn vị hành chính đầu
tiên thuộc chúa Nguyễn mới được ra đời.
Việc khẩn hoang, chiếm hữu đất đai tự phát
của giới nông dân – địa chủ đã đi trước việc
xác lập quyền thống trị nhà nước gần một
thế kỷ. Trong quãng thời gian đó, sự cần
cù, chịu khó lao động đã làm thay đổi cơ
bản diện mạo cư trú, dân tộc, nhân học và
nhiều mặt xã hội khác của toàn vùng Nam
Bộ rộng hơn 30.000 km2. Chính địa chủ
Nam Bộ, trên chặng đường hình thành kéo
dài gần một thế kỷ này đã biến cơ cấu xã
hội có quy mô hết sức nhỏ lẻ chỉ là các làng
xã khoảng đầu thế kỷ XVII không quá “nhị
thập nhân” (20 người) để từ đó phát triển
thành một phủ Gia Định “dư tứ vạn hộ”,
với số dân ước trên 200.000 người(1).
Trong một thế kỷ tiếp theo, cho đến khi
Nguyễn Ánh trở thành Gia Long hoàng đế,
địa chủ tiếp tục là hạt nhân, giai cấp xã hội
đóng vai trò chính thu hút nhân, tài, vật lực
để khai phá, xây dựng nên hạ tầng xã hội
khắp các vùng, làm cơ sở cho chúa Nguyễn
xây dựng nên toàn bộ cấu trúc xã hội vùng
Nam Bộ. Đồng thời, họ cũng đóng góp rất
lớn để tạo ra một vựa lúa mới dồi dào, giải
quyết vấn đề lương thực cho toàn xứ Đàng
Trong, trực tiếp khẳng định vị thế là một bộ
phận không thể thiếu, không thể tách rời
của quốc gia Việt Nam.
Theo Lê Quý Đôn, vào những năm 70
của thế kỷ XVIII, huyện Tân Bình có ruộng
thực trưng hơn 1.454 mẫu, huyện Phước
Long có ruộng thực trưng hơn 787 mẫu,
đấy là chưa kể các khoản ruộng núi, đất
dâu, đất mía, đất vườn trầu, ruộng các họ,
ruộng quan đồn điền. Huyện Phước Long
còn có Trường Giang Thảo có ruộng đất
ngoài 6000 sở. Ở khu vực tả ngạn sông
Tiền, hai thuộc Quy An và Quy Hoá, ruộng
đất mỗi nơi đều ngoài 5000 sở.(2)
2. Tham gia và đi đầu trong
phát triển kinh tế vùng đất mới
Nhờ nhận biết được vị trí và điều kiện tự
nhiên thuận lợi của vùng đất mới, cũng như
những chính sách khuyến khích và bảo hộ
quyền chiếm hữu ruộng đất để khai khẩn đối
với người dân của các chúa Nguyễn mà công
cuộc khẩn hoang ở Nam Bộ đã mở rộng rất
nhanh và sản xuất nông nghiệp sớm đi vào
sản xuất lớn, đưa tới hình thành một nền kinh
tế hàng hóa phát triển với thị trường nông sản
hàng hóa dồi dào. Trên cơ sở đó, chính quyền
phong kiến cũng vì thế mà được thiết lập và
củng cố ngày càng vững mạnh.
Chỉ tính riêng khu vực Tiền Giang ngày
nay, địa chí Tiền Giang đã đưa ra những con
số cụ thể, theo đó thì: Thuộc Tam Lạch (Ba
Giồng) số dân đinh 4.000 với số ruộng 5.000;
Thuộc Bà Lai (có lẽ là Bà Rài – Cai Lậy
ngày nay) số dân đinh 4.000 với số ruộng
4.000; Thuộc Bà Kiến ở Châu Định Viễn
(Rạch Kiến trong đó có Cai Lậy – Cái Bè
ngày nay) số dân đinh 7.000 với số ruộng
7.000. Tổng cộng ở Tiền Giang số dân đinh
15.000 người với số ruộng (sở) là 16.000.
51
Journal of Thu Dau Mot University, No 6 (19) – 2014
Do những đặc điểm riêng trong quá
trình khẩn hoang, hình thức sở hữu tư nhân
về ruộng đất đã sớm hình thành và giữ vị trí
chủ đạo ở vùng đồng bằng Nam Bộ. Quá
trình tích tụ, tập trung ruộng đất vào tay các
địa chủ đã giúp cho bộ phận này nắm được
một số lượng nông sản to lớn. Lượng nông
sản đó được đưa ra thị trường và trở thành
hàng hoá trao đổi.
Do sản xuất hàng hoá phát triển và việc
buôn bán sớm trở thành một hoạt động kinh
tế quan trọng, cho nên trong thế kỷ XVIII,
vùng này đã xuất hiện nhiều thị tứ, nhiều
điểm buôn bán sầm uất, trong đó có một số
điểm đã trở thành những trung tâm thương
mại và giao dịch quốc tế nổi tiếng như Nông
Nại Đại Phố ở Biên Hoà, thương Cảng Sài
Gòn (tức Chợ Lớn ngày nay), thương cảng
Hà Tiên, thương cảng Bãi Xàu, phố chợ Mỹ
Tho… Phố chợ Mỹ Tho phát triển trở thành
một trong những trung tâm, điều phối hoạt
động thương mại của khu vực Tây Nam Bộ
và góp phần hướng nền nông nghiệp ở Nam
Bộ ngay từ rất sớm đi vào sản xuất hàng hóa.
Về vấn đề này, Giáo sư Phan Huy Lê nhận
xét: “Thời kỳ từ cuối thế kỷ XVI đến năm
1836, vùng Đồng Nai – Gia Định chỉ có chế
độ tư hữu ruộng đất và nông thôn gồm những
thôn ấp dựa trên chế độ sở hữu ruộng đất
này. Đấy là một kết cấu kinh tế – xã hội khác
với các vùng khác; và chính nó đã thúc đẩy
sự phát triển mạnh mẽ của kinh tế hàng hóa,
làm thay đổi nhanh chóng bộ mặt kinh tế của
Đồng Nai – Gia Định”(3). Tác giả Nguyễn
Đình Đầu cũng có ý kiến tương tự: “việc tư
nhân chiếm hữu ruộng đất triệt để và việc
ruộng đất lần hồi tập trung trong tay một
thiểu số người giàu đã tạo cho xã hội miền
Nam, rõ ràng, có tình trạng tiền tư bản chủ
nghĩa... mà dấu hiệu của sự hình thành chủ
nghĩa tư bản là tình hình sản xuất hàng hóa
đã tới mức cao”(4). Còn tác giả Lê Văn Năm
thì cho rằng: “Sở hữu đất đai tư nhân, nhất
là việc tập trung ruộng đất trong tay các địa
chủ lớn đã giúp cho những người này nắm
được một số lượng nông sản to lớn. Lượng
nông sản đó được đưa ra thị trường”(5).
Chính vì có sự xuất hiện sớm bộ phận
sở hữu lớn ruộng đất của địa chủ mà phần
nông sản dư thừa có thể đem bán đã đạt tới
một khối lượng rất lớn, đưa tới sự hình
thành tương đối sớm nền kinh tế hàng hóa
ở đây. Đồng bằng Nam Bộ từ chỗ là một
vùng đất hoang, đầy rừng rậm, lau sậy,... đã
được mở mang và ngay từ rất sớm đã trở
thành một vựa lúa lớn, sản xuất thóc gạo đã
dư thừa so với nhu cầu lương thực tại chỗ.
Lúa gạo sản xuất được không chỉ đáp ứng
được nhu cầu lương thực của nhân dân tại
chỗ mà còn là nguồn cung cấp thóc gạo chủ
yếu cho cả xứ Đàng Trong, đặc biệt là vùng
Thuận Hoá.
Trên cơ sở một nền nông nghiệp trồng
lúa khá phát triển, sản xuất lúa gạo có sự
dư thừa so với nhu cầu tiêu dùng, trong xã
hội bắt đầu xuất hiện sự phân công lao
động, dẫn tới sự ra đời của nhiều ngành thủ
công như mộc, chạm bạc, tiện, nhuộm, vẽ,
dệt…. Bước đầu thủ công nghiệp đã tách ra
khỏi nông nghiệp. Ở mỗi vùng đã xuất hiện
các nghề thủ công truyền thống, mặc dù
chưa đạt tới trình độ chuyên môn hoá cao.
Từ thành quả của kinh tế nông nghiệp và
thủ công nghiệp, việc trao đổi hàng hoá ở
vùng Đồng Nai – Gia Định cũng sớm được
mở rộng. Ngành lưu thông buôn bán quan
trọng nhất lúc bấy giờ là buôn gạo từ Gia
Định ra Thuận Quảng và mua hàng hoá từ
Thuận Quảng vào Gia Định.
Ngoài các thương cảng và thị tứ, một
mạng lưới các chợ đã sớm hình thành ở
Nam Bộ, từ những nơi thị tứ cho đến các
52
Tạp chí Đại học Thủ Dầu Một, số 6 (19) – 2014
vùng nông thôn, nhất là ở những giao điểm
Với việc thóc gạo trở thành mặt hàng
kinh doanh lớn, giới thương buôn chuyên
kinh doanh thóc gạo cũng được hình thành
nhanh chóng và ngày càng gia tăng về số
lượng. Những người này thường đi bằng các
thuyền lớn từ miền Trung vào, sau đó neo
đậu tại các cửa biển hoặc tại các thương
cảng, phố chợ lớn; từ đó dùng các thuyền nhỏ
hơn luồn lách khắp nơi sâu trong nội địa để
thu mua thóc gạo. Theo tác giả Lê Văn Năm
thì thuyền buôn ở Nam Bộ chở thóc gạo ra
bán ở Phú Xuân năm 1768, có 341 chiếc;
năm 1774, có hơn 1.000 chiếc(8). Nếu tính
bình quân mỗi chiếc thuyền có thể chở được
20 – 30 tấn thì số gạo ấy phải lên đến hàng
ngàn tấn. Đây chính là thành quả của quá
trình khai hoang tích cực của người dân Nam
Bộ ở thế kỷ XVIII.
các trục lộ đường thuỷ, đường bộ, ở các
bến đò, các lỵ, sở hành chính… Trong đó
có nhiều chợ hình thành từ rất sớm và khá
trù mật như: chợ Đồng Nai, chợ Bến Cá,
chợ Đồng Sử, chợ Lò, chợ Thủ Đức, chợ
Bà Rịa... thuộc trấn Biên Hoà; chợ Phố
Thành, chợ Sỏi, chợ Điều Khiển, chợ Sài
Gòn, chợ Bến Nghé… thuộc trấn Phiên An;
chợ Mỹ Tho, chợ Sông Tranh, chợ Cái
Bè… thuộc Trấn Định Tường.
Thóc gạo ở Nam Bộ trở thành nguồn
cung cấp chủ yếu của vùng Thuận Hóa và
cả miền Trung. Pierre Poivre trong nhật ký
ngày 27/2/1749 viết: “Hiện nay, Đồng Nai
(chỉ chung vùng đồng bằng sông Cửu
Long) là một vựa lúa của xứ Đàng Trong.
Vùng này đã cung cấp cho toàn xứ một
khối lượng lớn về thóc”. Hay “vùng đồng
bằng sông Cửu Long, ngay từ rất sớm, đã
là vựa lúa lớn, sản xuất thóc gạo dư thừa,
so với nhu cầu lương thực của nhân dân tại
chỗ, còn được đem bán đi các nơi khác ở
trong nước, chủ yếu là các phủ phía ngoài
của xứ Đàng Trong, nhất là xứ Thuận
Hóa… Thóc gạo từ Nam chuyển ra miền
Trung là nhiều, nhưng không tính được số
lượng cụ thể”(6). Trong nghiên cứu của
mình LiTana cho rằng, thóc gạo ở Nam Bộ
không chỉ là nông sản đơn thuần mà đã trở
thành hàng hóa, được bán đi khắp nơi sớm
nhất là từ đầu thế kỷ XVIII. Lê Quý Đôn
trong Phủ biên tạp lục cũng cho biết: “Miền
Gia Định có rất nhiều thóc lúa... Hàng năm,
cứ đến tháng 11 và tháng chạp, người ta
thường xay, giã thóc lúa thành gạo đem đi
bán lấy tiền tiêu dùng vào những lễ tiết chạp.
Những lúc bình thường, người ta chuyên chở
gạo thóc ra bán tại thành Phú Xuân để đổi
chác hay mua sắm những hàng vóc nhiễu,
trừu đoạn của người Tàu”(7).
Ngoài số thóc gạo hàng hóa, chính quyền
chúa Nguyễn còn có một khối lượng thóc gạo
nhất định được trữ trong các kho của nhà
nước. Đó là số thóc thuế do dân đóng. Lúc
bấy giờ là thóc thuế của hai trường Tam Lạch
và Bả Canh ở Tiền Giang nộp vào kho Định
Viễn. Hàng năm, một phần thóc thuế các kho
địa phương được chở về miền Trung trữ ở
các kho, như thóc thuế của kho Định Viễn
được chuyên chở về kho Thọ Khang thuộc
phường Thọ Khang, huyện Phú Vang (Phú
Xuân), thuộc quyền quản lý của Nội Các.
Chính nhờ vậy, xứ Đàng Trong mới có đủ
lương thực cung ứng cho nhân dân, mặc dù
vùng Thuận Hóa và Quảng Nam có sự gia
tăng dân số liên tục và đặc biệt là từ đầu thế
kỷ XVIII, khỏi phải mua thóc gạo của Xiêm
và Cao Miên(9).
Không chỉ phục vụ cho nhu cầu tiêu
dùng trong nước, thóc gạo của Nam Bộ còn
được xuất khẩu ra nước ngoài, đặc biệt là thị
trường Trung Quốc. Sách Phủ biên tạp lục
ghi: “các khách buôn người Tàu thường tới
53
Journal of Thu Dau Mot University, No 6 (19) – 2014
kinh tế, tài chính khá hùng hậu của mình đã
những nơi ấy mua bán đã quen thuộc, ai
cũng tấm tắc khen ngợi”(10). Về số lượng
gạo được xuất khẩu theo con đường này,
theo Trần Ngọc Định dẫn lại từ P. Vital
trong Les premières années de la
Cochinchine, vào những năm 70 của thế kỷ
XIX, hàng năm, có khoảng 12.000 tấn thóc
gạo đã được bán ra nước ngoài bởi các
thương buôn Trung Quốc.
thuê mướn nhân công, tổ chức khai hoang
với quy mô lớn, từ đó trở thành những địa
chủ chiếm hữu nhiều ruộng đất. Từ đây bộc
lộ những mặt hạn chế là sự hình thành và
ngày càng mở rộng của bộ phận ruộng đất
thuộc sở hữu lớn của địa chủ dựa vào thế
lực kinh tế và đôi khi cả thế lực chính trị,
thông qua các phương thức cầm cố, cưỡng
đoạt, thôn tính dần những đất đai thuộc sở
hữu nhỏ nông dân, đẩy nông dân nghèo vào
tình cảnh mất đất, không còn phương tiện
sinh sống. Điều này cho thấy rằng ngay
trong giai đoạn thế kỷ XVII – XVIII, sự mở
rộng công cuộc khẩn hoang và gia tăng sản
xuất nông nghiệp trong quá trình khai phá
vùng đất Nam Bộ, đồng thời cũng bộc lộ
những mâu thuẫn xã hội. Mặc dù vậy, một
thực tế không thể phủ nhận là những thành
tựu đạt được về mặt khẩn hoang và phát
triển kinh tế trong giai đoạn này có sự đóng
góp rất lớn của địa chủ ở Nam Bộ. Và
chính những thành tựu này là nền tảng cho
công cuộc khai phá vùng đồng bằng Nam
Bộ trong những thế kỷ tiếp theo.
Sau thóc gạo, cau là mặt hàng nông sản
đứng hàng thứ hai được tiêu thụ rất mạnh
trên thị trường trong nước và nước ngoài
“Nam Bộ nhất thóc nhì cau”. Thời bấy giờ
cau được trồng ở nhiều vùng, nhưng nổi
tiếng nhất phải kể đến cau ở Kiến Đăng và
Kiến Hưng thuộc trấn Định Tường và nhất
là cau ở Mỹ Lồng thuộc trấn Vĩnh Thanh,
tại đây “có vườn cau đứng rậm như rừng
quả lớn, lại sai trái”(11)
.
Ngoài ra các loại thủy sản cũng là mặt
hàng được bán rất chạy trên thị trường.
Theo Lê Quý Đôn, nguồn lợi cá tôm ở
vùng cửa Tiểu là rất lớn và nhiều đến nỗi
người ta ăn không hết, làm khô, bán cho
các bạn hàng. Ở vùng Đồng Tháp Mười, cá,
tôm ở sông rạch, ao, đồng ruộng nhiều
không kể xiết. Từ đó, giới thương lái
chuyên buôn bán cá, tôm được hình thành.
Họ đóng những chiếc ghe lớn để chở được
nhiều cá và đưa đi khắp nơi để tiêu thụ, thu
về được nguồn lợi lớn.
3. Làm chỗ dựa vững chắc cho
các chúa Nguyễn củng cố quyền
lực trên vùng đất mới
Nhờ những chính sách ủng hộ, hậu thuẫn
của các đời chúa Nguyễn trước đó với phong
trào di dân khẩn hoang Nam Bộ, đa số các
địa chủ lớn của miền Nam đều có cảm tình
và giúp đỡ Nguyễn Ánh rất nhiều trên đường
trốn chạy sự truy đuổi của nhà Tây Sơn.
Nhiều địa chủ Nam Bộ sau này đã trở thành
cai, chưởng, nắm giữ nhiều vị trí quan trọng
trong hàng ngũ đạo quân phục thù của
Nguyễn Ánh. Cụ thể là các trường hợp:
Chính sự mở rộng công cuộc khẩn
hoang và sản xuất nông nghiệp, thương mại
trong các thế kỷ XVII, XVIII đã làm thay
đổi bộ mặt xã hội của đồng bằng Nam Bộ.
Trong những biến đổi về mặt xã hội, còn có
một hiện tượng nổi bật là sự phát triển công
cuộc khẩn hoang đồng thời cũng là quá
trình diễn ra sự phân hoá về mặt xã hội
ngày càng sâu sắc. Chính địa chủ Nam Bộ
trong quá trình khẩn hoang, với tiềm lực
– Nguyễn Văn Trương từ huyện Lễ
54
Tạp chí Đại học Thủ Dầu Một, số 6 (19) – 2014
ông Nguyễn Quang (tước Minh Đức hầu)
Chấn võ quân, tước Nhơn Quận công; giữ
Nguyễn Văn Trương đem 300 quân, 15 chiến
giúp chúa Nguyễn, được phong chức Chưởng
cơ. Sau, nhờ lập thêm nhiều chiến công, được
phong làm Khâm sai chưởng đạo tiền phong,
Trung quân thủy dinh.
– Trương Tấn Bửu sinh ở làng Hưng
Trương Tấn Khương và bà Trần Thị Nghĩa.
một đêm, ông xin theo phò tá, được làm
Cai cơ, thuộc đạo quân của Tôn Thất Hội.
Chánh chưởng chi, rồi đổi qua Chưởng
thăng chức Tiền quân Phó tướng. Năm
ông làm Chưởng dinh, quản lĩnh đạo quân
Bắc Thành.
– Võ Tánh sinh tại huyện Phước An,
Nghĩa quân Kiến Hòa rồi kéo quân chiếm
là Tiên phong dinh Khâm sai chưởng cơ, và
được chúa gả cho em gái là Ngọc Du. Năm
chức Khâm Sai Quán Suất Hậu Quân Dinh
Bình Tây Tham Thắng Tướng Quân Hộ
– Nguyễn Huỳnh Đức (nguyên là
Huỳnh Tường Đức), sinh trưởng tại giồng
Cái Én, làng Trường Khánh, châu Định
phong chức Cai đội, tham gia trấn áp cuộc
Vì có công cứu chúa, ông được ban "quốc
tính", mang tên là Nguyễn Huỳnh Đức.
– Lê Văn Duyệt ở Gò Công, sinh năm
Lê Văn Hiếu qua đời, cha ông là Lê Văn
Toại rời vùng Trà Lọt đến ở tại vùng Rạch
Gầm, làng Long Hưng (nay thuộc huyện
địa chủ giàu có. Năm 17 tuổi Lê Văn Duyệt
đã cứu Nguyễn Ánh thoát chết khi bị đắm
– Nguyễn Văn Nhơn sinh năm 1753,
55
Journal of Thu Dau Mot University, No 6 (19) – 2014
thuyền trên sông, sau đó gia nhập hàng ngũ
cận tướng của Nguyễn Ánh, lập nhiều công
to. Sau khi tiêu diệt được nhà Tây Sơn, Lê
Văn Duyệt đã được Nguyễn Ánh phong
làm Tổng trấn Gia Định Thành, thực chất là
một phó vương có toàn quyền sinh sát trên
toàn vùng đất Nam Bộ kéo dài từ Bình
Thuận đến Cà Mau.
“ơn đền oán trả”, “ăn trái nhớ kẻ trồng
cây”. Có thời gian, Nguyễn Ánh ẩn náu tại
làng Long Hưng (tức Nước Xoáy, Sa Đéc,
Đồng Tháp), được một địa chủ tên Nguyễn
Văn Hậu nuôi cơm. Nguyễn Ánh thường ra
ngồi câu cá ở bến sông và suy nghĩ tìm
đường chống Tây Sơn. Do đó, nơi này có
sự tích Cây da bến Ngự và năm 1787,
Nguyễn Ánh cho xây dựng một đồn binh
nơi đây. Ông cũng nhận địa chủ Nguyễn
Văn Hậu làm cha đỡ đầu, đến năm 1807
cho xây Lăng Ông Bõ (cha đỡ đầu của vua)
tại đây.
Với những chính sách thời chiến tạm
thời, cộng với năng lực, thái độ kém cỏi
của Nguyễn Lữ, người đại diện của nhà
Tây Sơn cai quản khu vực phía Nam, địa
chủ Nam Bộ đã nhìn thấy những bất lợi đe
dọa quyền lợi tư hữu ruộng đất của họ. Vì
vậy, trong hầu hết các giai đoạn tranh chấp,
địa chủ Nam Bộ đều ủng hộ Nguyễn Ánh.
Nguyễn Ánh triệt để khai thác tình cảm
của nhân dân Nam Bộ để vừa vận động,
vừa o ép nhân dân góp của, góp sức xây
dựng lực lượng. Cho nên ta thấy có lúc lực
lượng Nguyễn Ánh bị Tây Sơn đánh gần
như tan rã hoàn toàn, nhưng chỉ một thời
gian ngắn sau đó lại hồi phục nhanh chóng.
Đồng thời cũng phải thừa nhận rằng,
Nguyễn Ánh đã khôn khéo đưa ra hàng loạt
chủ trương bồi dưỡng, khoan dung sức dân,
để lôi kéo dân chúng về phía mình.
Tận dụng sự ủng hộ này, Nguyễn Ánh
ngay từ giai đoạn đầu phục quốc đã có nhiều
biện pháp tranh thủ lòng dân, nhằm tăng
cường tài lực, vật lực và cả nhân lực để xây
dựng quân đội lớn mạnh cự địch với nhà Tây
Sơn. Trong thời gian cuộc nội chiến còn diễn
ra trên đất Gia Định, Nguyễn Ánh đã cho
thực hiện nhiều biện pháp kinh tế, xã hội và
hành chánh, mặc dù những hoạt động này
nhằm mục tiêu củng cố sức người sức của để
phục vụ chiến tranh chống Tây Sơn, nhưng
đã gián tiếp làm cho tình hình kinh tế xã hội
Gia Định không tồi tệ như ở Trung và Bắc
Hà. Đó là điều mà Tây Sơn chưa hề làm
được ở Gia Định. Và cũng chính những biện
pháp này đã lôi kéo được tầng lớp địa chủ và
một bộ phận lớn nông dân ngả về phía
Nguyễn Ánh.
Năm 1778, Nguyễn Ánh cho đắp lũy
đất ở phía tây sông Bến Nghé, đóng hơn 50
chiến thuyền hiệu “Long Lân” để bảo vệ
Sài Gòn. Năn 1779, Nguyễn Ánh tổ chức
lại việc cai trị đất Gia Ðịnh, chia làm 3
dinh: Trấn Biên (Biên Hòa), Phiên Trấn
(Gia Ðịnh và Ðịnh Tường) và Long Hồ
(Vĩnh Long và An Giang), chỉnh đốn lại
thuế điền, tích trữ lương thực để chống lại
Tây Sơn. Rồi nâng đạo Trường Ðồn (Mỹ
Tho) thành dinh. Như vậy, đất Gia Ðịnh
gồm 4 dinh và một trấn là Hà Tiên. Nguyễn
Ánh đặt các chức quan: Lưu thủ, Cai bạ,
Ký lục để trông coi việc cai trị. Lúc bấy giờ
dân cư còn thưa thớt, nên dưới mỗi dinh và
trấn chỉ có một huyện. Dưới huyện là các
tổng; dưới tổng là các thôn hoặc xã. Nói
Xuất thân là con cháu các chúa
Nguyễn. Do đó, phần lớn nhân dân Gia
Định dành nhiều tình cảm sâu nặng với các
chúa Nguyễn, đương nhiên họ có bổn phận
ủng hộ, giúp đỡ Nguyễn Ánh khôi phục cơ
đồ mà các chúa Nguyễn đã dày công gây
dựng trăm năm qua, theo suy nghĩ đơn giản
56
Tạp chí Đại học Thủ Dầu Một, số 6 (19) – 2014
một cách cụ thể hơn, trong thời gian này
là Dương Ngạn Địch, sau đó thả quân sang
tận Cao Miên cướp bóc, đồng thời xây hào
đắp lũy chiêu binh mãi mã tính kế cát cứ.
Nhân cơ hội, Phó vương Nặc Thu của Chân
Lạp cũng dấy loạn, quấy nhiễu. Thống binh
Nguyễn Hữu Hào được chúa Nguyễn phái
vào dẹp loạn, lập mưu giết được Hoàng Tiến,
đuổi cả hai phó vương Nặc Thu lẫn Nặc Nộn
về bên kia biên giới. Hành quân xa, đạo quân
của Nguyễn Hữu Hào đã được các địa chủ
vùng Tiền Giang giúp đỡ, cung cấp lương
thực để đánh dẹp Hoàng Tiến, thiết lập lại
trật tự vùng Mỹ Tho, sau đó đánh đuổi sự lấn
chiếm của các thế lực phong kiến Chân Lạp
âm mưu gây hấn. Xong việc binh, theo lệnh
Chúa, Nguyễn Hữu Hào đã để quân binh ở
lại lập thành đồn trại khẩn hoang, khai thác
vùng Vũng Gù.
tiếp tục hoàn thiện một bước nữa công cuộc
khai hoang của các chúa Nguyễn bị bỏ dở,
có tác động tâm lý sâu sắc đối với nhân dân
Gia Định trong cuộc nội chiến.
Đến cuối thể kỷ XVIII, đất Gia Định
sau hơn một trăm năm khai phá, dù diện
tích được đưa vào sản xuất nông nghiệp
chưa phải là nhiều, nhưng đất đai màu mỡ,
nguồn lợi tự nhiên hết sức phong phú đã
sớm xuất hiện nền kinh tế hàng hóa trên
vùng đất mới này.
Những chính sách khuyến nông của
Nguyễn Ánh đã được sự ủng hộ của đại địa
chủ Nam Bộ, bằng cách tích cực đóng góp
thóc gạo và nhân lực cho quân đội của chúa
Nguyễn. Nhờ vậy, sau một thời gian dài, từ
đất Gia Định, quân và thế của Nguyễn Ánh
đã lớn mạnh hẳn lên, trong khi quân Tây
Sơn, dưới sự lãnh đạo của Nguyễn Lữ thì
suy yếu dần.
Năm 1698, Chân Lạp lại có biến, âm
mưu nổi loạn và gây hấn. Nhóm người Hoa
Nông Nại có ý nhân cơ hội để cát cứ. Chúa
Nguyễn Phúc Chu lại sai Lễ Thành hầu
Nguyễn Hữu Cảnh vào kinh lý Đồng Nai.
Địa chủ người Việt đã hợp tác chặt chẽ và
tích cực với Nguyễn Hữu Cảnh trong việc
thống kê lại diện tích đất đai, dân số để làm
cơ sở thiết lập phủ Gia Định, sắp xếp lại cơ
cấu hành chính toàn vùng, khép cả người
Việt lẫn người Hoa vào sự quản lý của chúa
Nguyễn, dẹp tan mầm cát cứ. Nhóm Trần
Thắng Tài (Trần Thượng Xuyên) ở Trấn
Biên được lập thành xã Thanh Hà, thuộc
huyện Phước Long, nhóm của Dương Ngạn
Địch trước đây ở Mỹ Tho được lập thành
xã Minh Hương, thuộc huyện Tân Bình.
Thế lực của Nguyễn Ánh ở đây trước
hết là thế mạnh từ tổ chức xã hội Gia Định,
nó được hình thành trên cơ sở sự giàu mạnh
của địa chủ mới nặng ân tình với họ
Nguyễn và thương nhân người Hoa. Cấu
trúc xã hội Gia Định vào cuối thế kỷ XVIII
như đã trình bày ở trên, không giống như ở
Bắc Hà hay vùng Thuận Quảng. Nó không
còn xã hội thuần nông tự cung tự cấp, mà
đã phát triển với nền kinh tế hàng hóa –
tiền tệ, dù không tái sản xuất.
4. Cùng với chính quyền các
chúa từng bước xác lập và bảo vệ
chủ quyền trên vùng đất mới
Trong tiến trình khẩn hoang, mở cõi ở
Nam Bộ, các chúa Nguyễn đã liên tục bị
gây hấn, lấn chiếm từ bên ngoài và khởi
loạn từ bên trong. Năm 1688, Hoàng Tiến ở
vùng Vũng Gù, Mỹ Tho nổi loạn, giết chủ
Một năm sau, vua Nặc Thu lại đưa
quân sang quấy phá vùng An Giang, giết
người Việt. Nguyễn Hữu Cảnh lại được
chúa Nguyễn sai đưa quân xuống dẹp.
Những địa chủ cầm đầu các toán khai
hoang lại là nguồn cung cấp nhân lực cho
57
Journal of Thu Dau Mot University, No 6 (19) – 2014
Nguyễn Hữu Cảnh khai hào, đào và khơi
thông các kênh rạch sau này là kênh ông
Chưởng, sông Vàm Nao, sông Mân Thít để
lấy đường cho thuyền lớn của đại quân
vượt sông Tiền qua sông Hậu tiến lên vùng
Châu Đốc để đón đánh Nặc Thu. Họ cũng
góp công cùng binh lính của triều đình khai
phá cù lao Vàm Nao, cày cấy lấy lương
thực nuôi quân. Đến năm 1700, quân binh
đã lớn mạnh, thuyền chiến sẵn sàng. Thấy
khả năng không địch lại, ngay khi chiến
thuyền của Nguyễn Hữu Cảnh vừa lên
đường, Nặc Thu đã vội thu quân chạy mất.
Tinh binh của Nguyễn Hữu Cảnh dong
thuyền lên vây tận kinh thành Chân Lạp.
Cháu Nặc Thu là Nặc Yêm mở thành xin
hàng. Chỉ sau ít ngày, đích thân Nặc Thu
cũng quay lại xin chịu hàng. Bất chiến tự
nhiên thành, Nguyễn Hữu Cảnh trả lại kinh
thành cho Nặc Thu với lời răn phải chăm lo
định quốc an dân, không được xâm lấn,
cướp bóc.
biết vào năm 1739: ''Nặc Bôn lấn Hà
Tiên... Thiên Tứ đem hết quân bản bộ ra
đánh đuổi tới Sài Mạt, ngày đêm đánh
hăng, lương thực không tiếp kịp. Vợ là
Nguyễn Thị đốc suất vợ lính vận lương đến
nuôi quân, quân không bị thiếu ăn, hăng
hái cố đánh phá được quân Bồn. Tin thắng
trận báo lên, Chúa cả khen ngợi, đặc biệt
cho Thiên Tứ chức Đô đốc tướng quân, ban
cho áo bào đỏ và mũ đai, phong Nguyễn
Thị làm Phu nhân. Do đó Chân Lạp không
dám nhòm ngó Hà Tiên nữa”(11)
.
Tháng 3 năm 1775, nhờ có sự chỉ dẫn,
đưa đường, phân tích luồng lạch sông ngòi
của một bộ phận địa chủ và những người
khẩn hoang vùng quanh sông Mân Thít,
vùng Rạch Gầm – Xoài Mút (Mỹ Tho, Tiền
Giang), chỉ với khoảng 2 vạn quân, Nguyễn
Huệ đã bài binh bố trận, lợi dụng địa hình
địa thế và con nước đánh tan 3 vạn quân
thủy cùng 300 chiến thuyền của quân Xiêm
do Nguyễn Ánh rước về, buộc 2 vạn quân
bộ của Xiêm La cùng 40.000 quân Việt của
Nguyễn Ánh phải tháo chạy về Xiêm.
Một công lao khác của địa chủ Nam
Bộ, đó là việc Mạc Cửu, lãnh chúa Hà Tiên
xin dâng đất, thần phục chúa Nguyễn vào
năm 1708, nhận chức Tổng binh do chúa
Nguyễn ban cho. Việc này đã chính thức
mở rộng và thừa nhận vương quyền của
chúa Nguyễn lên vùng đất xa xôi nhất của
Nam Bộ, nơi thật ra chưa có dấu chân của
các đoàn di dân người Việt.
Tuy nhiều địa chủ và nông dân Nam
Bộ ủng hộ Nguyễn Ánh, nhưng họ không
hoàn toàn ủng hộ việc cầu viện, nhất là việc
đưa lực lượng Xiêm sang chống Tây Sơn.
Chứng tỏ các bộ phận địa chủ Nam bộ luôn
có tinh thần dân tộc, biết tạm gác khuynh
hướng tình cảm riêng sang một bên, đặt
quyền lợi Tổ quốc trên tình cảm cá nhân;
họ đã phò giúp Nguyễn Huệ cả về lương
thực, nhân lực lẫn trí tuệ để đánh đuổi quân
xâm lược.
Sau khi Mạc Cửu mất, Chúa Nguyễn
tiếp tục phong cho con của Mạc Cửu là
Mạc Thiên Tứ làm Đô đốc trấn Hà Tiên.
Sau khi được phong chức, Mạc Thiên Tứ
không những ra sức xây dựng và phát triển
Hà Tiên trở thành một trung tâm kinh tế
phồn thịnh, mà ông còn nêu cao ý thức bảo
vệ chủ quyền với tư cách là người được
giao trách nhiệm bảo vệ vùng biên giới cực
Nam đất nước. Sách Đại Nam thực lục cho
*
Trong các thế kỷ XVII – XVIII địa chủ
Nam Bộ đã có nhiều đóng góp trong quá
trình khai phá, mở mang bờ cõi, bảo vệ chủ
quyền lãnh thổ ở vùng đất Nam Bộ và là
58
Tạp chí Đại học Thủ Dầu Một, số 6 (19) – 2014
ruộng đất, dẫn đến mâu thuẫn xã hội gay
chỗ dựa vững chắc của chúa Nguyễn.
gắt giữa địa chủ và tiểu nông tự canh cũng
như với tá điền cày thuê. Các yếu tố cộng
sinh, cộng tác – được xem như thành quả
tiến bộ trong quan hệ sản xuất ở thế kỷ
XVII – XVIII phai nhạt dần. Thay vào đó
là quan hệ giữa địa chủ và tá điền hoặc với
người nông dân tự canh bị kéo quay trở lại
với hình thức “phát canh thu tô” truyền
thống. Địa chủ Nam Bộ cũng quay lại đúng
vai trò và bản chất của kẻ cai trị và bóc lột
khiến tình trạng phân hóa giai cấp ở đây
diễn ra ngày càng nghiêm trọng, kéo dài
cho đến suốt thời kỳ thống trị của các vua
triều Nguyễn sau này.
Trải qua hai thế kỷ với những nỗ lực,
cùng với chính sách khẩn hoang tích cực
của chúa Nguyễn, địa chủ và các thành
phần cư dân khác đã mang đến cho vùng
đất Nam Bộ một bộ mặt hoàn toàn mới.
Có thể nói, trong giai đoạn đầu của tiến
trình khai phá Nam Bộ, các yếu tố thuận lợi
hay rủi ro trong quá trình sản xuất đều được
chia đều, dẫn đến quan hệ giữa địa chủ và
tá điền cũng ít mâu thuẫn, mang màu sắc
cộng sinh và hợp tác nhiều hơn. Tuy nhiên,
sang đến thế kỷ XIX, quan hệ cộng sinh giảm
dần, quá trình tập trung ruộng đất diễn ra
mạnh mẽ gây nên hệ quả phân cực sở hữu
*
ROLE OF THE LANDLORD CLASS IN THE PROCESS OF EXPLORATION AND
PROTECTION OF THE SOUTHERN REGION IN THE XVII – XVIII CENTURIES
Nguyen Thi Anh Nguyet
University of Social Sciences and Humanities (VNU–HCM)
ABSTRACT
The process of reclaiming the South in two centuries (XVII – XVIII) had positive
contribution of the landlord class. With a consistent policy of the Nguyen Dynasty, the
landlord class in the South region to actively explore and develop economy in new lands,
prop up the Nguyen Lords to consolidate power, and together with the government to
gradually establish and protect the sovereignty over new lands. Landlords had played an
important role in the whole process of reclamation and expanding the borders, creating the
social culture, administrative institutions, politics in the South region.
CHÚ THÍCH VÀ TÀI LIỆU THAM KHẢO
(1) Trịnh Hoài Đức, Gia định thành thông chí, Tập Trung, Bản dịch của Tu Trai, Nguyễn Tạo, Phủ
Quốc khanh đặc trách văn hóa, Sài Gòn, 1972 tr. 17.
(2) Lê Quý Đôn, Phủ biên tạp lục, NXB Khoa học Xã hội, 1977, tr. 179 – 180.
(3) Nguyễn Đình Đầu, Chế độ công điền công thổ trong lịch sử khẩn hoang lập ấp ở Nam kỳ lục
tỉnh, Hội Sử học Việt Nam, 1992, tr. 9.
(4) Nguyễn Đình Đầu, Chế độ công điền công thổ trong lịch sử khẩn hoang lập ấp ở Nam kỳ lục
tỉnh, Hội Sử học Việt Nam, 1992, tr. 72 – 75.
(5) Lê Văn Năm, “Sản xuất hàng hóa và thương nghiệp ở Nam bộ thế kỷ XVII – XIX”, Tạp chí
Nghiên cứu Lịch sử, số 3 – 4, 1988, tr. 54.
(6) Lâm Quang Huyên, 300 năm kinh tế Sài Gòn – TPHCM, NXB. Thành phố Hồ Chí Minh, tr
151, 1998.
59
Journal of Thu Dau Mot University, No 6 (19) – 2014
(7) Lê Quý Đôn, Phủ biên tạp lục, NXB Khoa học Xã hội, 1977, tr. 362.
(8) Lê Văn Năm, “Sản xuất hàng hóa và thương nghiệp ở Nam bộ thế kỷ XVII – XIX”, Tạp chí
Nghiên cứu Lịch sử, số 3 + 4, 1988, tr. 61.
(9) Trần Hoàng Diệu, Hoàng Anh Tuấn (chủ biên), Địa chí Tiền Giang, Ban Tuyên giáo Tỉnh ủy
Tiền Giang và Trung tâm UNESCO Thông tin tư liệu lịch sử và văn hóa Việt Nam xuất bản, tr.
379, 2005.
(10)Lê Quý Đôn, Phủ biên tạp lục, NXB. Khoa học Xã hội, 1997, tr.258.
(11)Lê Văn Năm “Sản xuất hàng hoá và thương nghiệp ở Nam bộ thế kỷ XVII – nửa đầu thế kỷ
XIX”, Tạp chí Nghiên cứu Lịch sử, số 3+ 4, 1988, tr. 54.
(12)Viện Sử học, Đại Nam thực lục, tập 1, NXB Giáo dục, 2007, tr. 1756.
60
11 trang
12/01/2024
20320
Free
Bạn đang xem tài liệu "Vai trò của tầng lớp địa chủ trong công cuộc khai phá, bảo vệ vùng đất Nam bộ thế kỷ xvii – xviii", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- vai_tro_cua_tang_lop_dia_chu_trong_cong_cuoc_khai_pha_bao_ve.pdf
