Bàn thêm về sự du nhập của islam giáo ở Champa

80

Nghiên cứu Tôn giáo. Số 3 - 2016

ĐỔNG THÀNH DANH^*

BÀN THÊM VỀ SỰ DU NHẬP CỦA ISLAM GIÁO Ở CHAMPA

Tóm tắt: Bài viết này điểm lại các quan điểm chủ yếu liên quan

đến vấn đề thời điểm và nguồn gốc du nhập của Islam giáo ở

Champa trước đây và của người Chăm ở Việt Nam ngày nay.

Trong đó, chúng tôi xem xét và đánh giá về cơ sở khoa học và tính

xác đáng của các quan điểm trên, từ đó đưa ra quan điểm nhìn

nhận của tác giả và đóng góp thêm các thông tin nhằm làm rõ vấn

đề sự du nhập của Islam giáo ở Champa.

Từ khóa: Islam giáo, du nhập, Đông Nam Á, Champa, người Chăm.

1. Đặt vấn đề

Do một số các yếu tố lịch sử, ngày nay cộng đồng Islam giáo ở Việt

Nam hiện nay chủ yếu tập trung trong cộng đồng người Chăm ở Miền

Trung và Nam Bộ, tương ứng với hai vùng định cư này, người Chăm

theo Islam giáo cũng được phân chia ra làm hai nhóm rõ rệt: Chăm Awal¹

(hay thường gọi là Chăm Bàni) tập trung chủ yếu ở tỉnh Ninh Thuận và

tỉnh Bình Thuận; Chăm Islam ở vùng Nam Bộ (tập trung chủ yếu ở An

Giang và một bộ phận nhỏ ở Thành phố Hồ Chí Minh, Tây Ninh²... Sự

phân loại hai nhóm Islam giáo này không đơn thuần chỉ dựa trên yếu tố

địa lý mà còn dựa trên bối cảnh hình thành, mức độ tiếp thu, ảnh hưởng

và cách thức thực hành tôn giáo ở hai cộng đồng.

Trong khi, cộng đồng người Chăm Islam ở Nam Bộ là cộng đồng theo

Islam giáo chính thống dòng Suni, tuân thủ theo các quy định, giáo luật

của Islam giáo như các cộng đồng Islam giáo toàn thế giới thì cộng đồng

Chăm Awal lại có một cách thực hành tôn giáo theo một cách riêng, mất

đi tính chính thống và chứa đựng nhiều dấu ấn tâm linh bản địa như

không tôn sùng Allah như là một Thượng đế duy nhất, duy trì phong tục

thờ cúng thần linh, thờ cúng tổ tiên, trong thực hành niềm tin tôn giáo họ

không phải cầu nguyện 5 lần/ngày, không nhịn ăn vào tháng chay niệm

Ramadan, mà phó thác nhiệm vụ đó cho giới tu sĩ... Do đó, giới nghiên

cứu còn nhấn mạnh rằng đây là cộng đồng ảnh hưởng Islam giáo chứ

không phải Islam giáo hay là một dạng thức Islam giáo bản địa.

^*Nghiên cứu độc lập, Tp. Phan Rang - Tháp Chàm, Ninh Thuận.

Đổng Thành Danh. Bàn thêm về sự du nhập...

81

Islam giáo được du nhập vào cộng đồng người Chăm ở Việt Nam từ

thời người Chăm còn là thần dân của vương quốc Champa. Hậu duệ của

cộng đồng Islam giáo ấy là người Chăm Awal ngày nay. Theo những

biến cố lịch sử, một bộ phận người Chăm di cư đến Campuchia và Nam

Bộ, bắt đầu tiếp thu và chuyển hóa theo Islam giáo chính thống mà ngày

nay chính là cộng đồng Chăm Islam³. Trong bài viết này chúng tôi tập

trung nghiên cứu về cộng đồng Chăm Awal chứ không phải là Chăm

Islam (Nam Bộ).

Cho đến nay, vẫn có hai xu hướng khác nhau nhận định về thời điểm

du nhập của Islam giáo vào cộng đồng Chăm thời kỳ Champa cổ: một

xu hướng cho rằng Islam giáo hình thành ở Champa từ khoảng giai

đoạn thế kỷ X - XIII, thông qua các hoạt động giao thương và buôn bán

với các thương nhân Islam giáo Trung Đông đến từ Arab hay Ba Tư⁴...

Một xu hướng khác khẳng định Islam giáo có mặt muộn hơn (khoảng

thế kỷ XV - XVII) và thiên về xu hướng cho rằng Islam giáo hình thành

thông qua hoạt động buôn bán với các tiểu quốc hải đảo trong khu vực

như Mã Lai, Java⁵... Ngoài ra, cũng có những xu hướng nghiêng về cả

hai giả thuyết này⁶.

Những xu hướng trái chiều này đã tạo nên những bất đồng, mà hệ lụy

là những nhận định không rõ ràng hoặc thậm chí ngộ nhận về nguồn gốc,

thời điểm du nhập của Islam giáo. Trong bài viết này chúng tôi sẽ điểm

qua và đánh giá lại tính khoa học của hai xu hướng về sự du nhập của

Islam giáo, đồng thời cung cấp thêm những nguồn tư liệu mới, nhất là tư

liệu dân tộc học, để củng cố cho quan điểm của chúng tôi về nguồn gốc

và thời điểm du nhập của Islam giáo ở Champa.

2. Hai xu hướng nhận định về sự du nhập Islam giáo vào Champa

Trong quá trình nghiên cứu, chúng tôi nhận thấy, nhóm các nhà

nghiên cứu ủng hộ giả thuyết thứ nhất gồm Ed. Huber, P. Ravaisse, G.

Maspero… Trước hết, theo Aymonier, từ khoảng thế kỷ IX - X, đã có

một bộ phận đông đảo người Islam giáo xuất hiện ở Champa, sau này do

các biến cố lịch sử người Chăm Islam giáo lần lượt di cư sang

Campuchia, Xiêm (Thái Lan)⁷... Có thể những nhận định này bắt nguồn

từ sự xuất hiện của một nhân vật trong Biên niên sử Chăm mà Aymonier

đã dành nhiều thời gian nghiên cứu, đó là Po Awloah (tức Allah -

Thượng đế của Islam giáo), vị vua mở đầu danh sách các vị vua của

người Chăm, trị vì Champa trong thế kỷ XI⁸.

82

Nghiên cứu Tôn giáo. Số 3 - 2016

Tiếp đến, E. Huber khẳng định vào đời Tống (Trung Hoa), khoảng thế

kỷ X - XII, ở Champa đã có những người Chàm theo Islam giáo. Bằng

chứng mà ông viện dẫn là một chi tiết trong Tống sử có đề cập đến một

tục lệ tế trâu của người Chăm, mà trong đó có một đoạn khấn lễ nhắc đến

từ: “Allah akhar”, mà ông tin chắc rằng đó là một nghi lễ liên quan đến

Islam giáo⁹. Khoảng năm 1922, P. Ravaisse công bố hai bia ký chữ Arab,

được một sĩ quan Pháp phát hiện ở Miền Trung. Bản thứ nhất là bia mộ

của một người tên Abu Kamil có niên đại 1039. Tấm bia thứ hai, có niên

đại khoảng 1025 - 1035, là một thông báo cho cộng đồng Islam giáo ở

đây phải đối xử như thế nào với dân bản xứ khi tiếp xúc với họ. Từ kết

quả này tác giả cũng nhận định, khoảng thế kỷ XI, đã có một cộng đồng

Islam giáo ở Champa¹⁰.

Cho đến nay, hai nguồn tư liệu của Huber và Ravaisse được các nhà

nghiên cứu thuộc nhóm thứ nhất xem như là chi tiết quan trọng, thường

được dẫn ra để chứng minh Islam giáo đã có mặt ở Champa từ thế kỷ X -

XIII. Trước hết, hai nguồn tư liệu này được dẫn lại trong tác phẩm Le

Royaume de Champa (Vương quốc Champa) của G. Maspero, để rồi ông

cho rằng Islam giáo đã du nhập vào Champa từ khoảng thế kỷ X¹¹. Lương

Ninh cũng cho rằng, trong giai đoạn này có một số tài liệu cho thấy Islam

giáo đã phổ biến trong một số người ở hoàng tộc rồi mới truyền sang Java,

nhưng ông không nêu hay trích dẫn các nguồn gốc của các tài liệu ấy (?)¹².

Gần đây, Bá Trung Phụ cũng dẫn lại hai nguồn tư liệu này để đưa ra nhận

định rằng Islam giáo đã có mặt ở Champa từ thế kỷ IX¹³.

Nhưng sau đó, lại xuất hiện một nhóm ý kiến khác cho rằng, chỉ từ thế

kỷ XV - XVII, Islam giáo mới du nhập mạnh mẽ vào Champa, và nó là

kết quả của sự giao lưu tiếp xúc giữa người Champa với thế giới Mã Lai,

chứ không phải từ Trung Đông như trước đây.

Đầu tiên năm 1979, P. Y. Manguin đã dành riêng một bài viết để đánh

giá lại các thông tin của Ravaisse. Theo đó, ông chứng minh hai bia ký

liên quan đến Islam giáo xuất hiện ở Champa, thế kỷ XI, do một cộng

đồng Islam giáo ngoại quốc hoặc một đoàn sứ giả Trung Đông đến và để

lại ở Champa. Nhưng cũng trong bài viết này, Manguin lập luận rằng sự

có mặt của cộng đồng Islam giáo ngoại quốc ở Champa không có nghĩa

là Islam giáo đã ảnh hưởng đến Champa, để có thể hình thành một cộng

đồng tín đồ Islam giáo gốc Chăm. Ngược lại, ông đưa ra nhiều tư liệu

khác nhằm chứng minh rằng một cộng đồng gồm các tín đồ Islam giáo

Đổng Thành Danh. Bàn thêm về sự du nhập...

83

bản xứ chỉ được hình thành từ thế kỷ XV - XVII, và đó là hệ quả của sự

giao lưu với các quốc gia Islam giáo trong khu vực¹⁴.

Sau đó, Po Dharma, trong luận án tiến sĩ năm 1987, được dịch sang

tiếng Việt năm 2012, cho rằng Islam giáo chỉ chính thức du nhập vào

Champa ở thế kỷ XVI¹⁵. Lafont cũng đưa ra quan điểm tương tự về thời

gian du nhập của Islam giáo ở Champa. Ông cũng cho rằng Islam giáo có

mặt ở Champa là hệ quả của mối giao thương với Mã Lai và kết quả là sự

hình thành cộng đồng Chăm Awal (Bàni)¹⁶. Trong một hội thảo về bia ký

Đông Nam Á do Viện Viễn Đông Pháp và Hội Khảo cổ học Malaysia tổ

chức tại Kuala Lumpur (11/2011), Ludvik Kalus lại góp thêm những tư

liệu và lập luận mới phát triển, làm rõ thêm ý tưởng nghiên cứu của P. Y.

Manguin trước đó về hai tấm bia ký Islam giáo ở Champa, từ đó các nhà

khoa học thống nhất rằng Islam giáo chỉ được du nhập vào Champa và

Đông Nam Á từ thế kỷ XVI.

2.1. Nhìn nhận và đánh giá về xu hướng thứ nhất

Về phía chúng tôi, trong quá trình nghiên cứu, nhận thấy một số điểm

sau: theo xu hướng nhận định thứ nhất thì từ thế kỷ X - XIII, Islam giáo

đã bắt đầu du nhập vào Champa, và đó là kết quả của cuộc tiếp xúc với

các thương thuyền buôn bán của người Arab từ Trung Đông. Nhưng

những cứ liệu đó rất tản mạn, không có nhiều căn cứ và chưa cho thấy

trong thời kỳ này đã hình thành một cộng đồng Islam giáo bản địa ở

Champa, chưa đủ để tạo nên một cộng đồng người Chăm Awal/ Bani như

ngày nay.

Trước hết, sự xuất hiện Po Awloah trong biên niên sử hoàng gia

Champa là một yếu tố quan trọng cho thấy sự liên hệ với Islam giáo. Vì

ai cũng biết rằng Po Awloah cũng là tên một vị thần quan trọng trong

tôn giáo của người Chăm, nhất là Chăm Awal, bên cạnh đó Po Awloah

chính là cách gọi Allah của người Chăm, mà Allah lại là Thượng đế của

Islam giáo. Rất có thể từ chi tiết này mà E. Aymonier cho rằng Islam

giáo xuất hiện ở Champa vào khoảng thể kỷ IX - X¹⁷, nhưng việc dẫn

chứng này có lẽ không thuyết phục cho lắm. Vì rằng biên niên sử Chăm

chỉ ra đời vào thời cận đại (tức là khoảng thế kỷ XV - XVII), bởi nó

được viết bằng chữ Chăm hiện đại, một văn tự chỉ xuất hiện ở Champa

từ sau thế kỷ XV¹⁸, do đó rất có thể sự xuất hiện của Po Awloah trong

biên niên sử chỉ là một yếu tố được thêm vào sau này, khi mà Champa

đã tiếp nhận Islam giáo.

84

Nghiên cứu Tôn giáo. Số 3 - 2016

Tiếp đến, hai văn bia được tìm thấy vào năm 1922, có niên đại khoảng

thế kỷ XI, chỉ cho thấy sự tồn tại nhỏ lẻ của một cộng đồng Islam giáo

ngoại quốc đến từ Trung Đông và tạm dừng ở Champa, mà Manguin chỉ

rõ đây là những phái đoàn ngoại giao trên đường đến Trung Quốc ghé lại

ở Champa¹⁹. Mặt khác, gần đây, dựa vào nội dung và văn phong, Ludvik

Kalus đã chứng minh hai tấm bia này không xuất phát từ Champa mà từ

thị trấn Kairouan thuộc Tunisia, một quốc gia ở Bắc Phi²⁰. Sự hiện diện

của những người Islam giáo vùng Trung Đông và Bắc Phi ở Champa thế

kỷ XI là một chỉ dấu cho thấy mối quan hệ giao thương với các quốc gia

ở khu vực trên của Champa, nhưng không phải là một bằng chứng để lập

luận rằng người Champa đã theo Islam giáo từ thế kỷ XI.

Giả thuyết của Huber về một nghi lễ tế trâu kèm với lời khấn “Allah

akbar”, mà ông tin rằng nó có liên quan đến Islam giáo cũng chưa đủ để

kết luận có Islam giáo ở Champa thời Tống. Trước hết, Huber chỉ dẫn lại

chi tiết này từ Tống sử, bản thân tài liệu này chỉ viết rất sơ lược về

Champa. Người viết văn bản sử này là người Trung Hoa không am hiểu

nhiều về phong tục và rất có thể họ chỉ được nghe kể về nghi lễ tế, mà

không trực tiếp chứng kiến và nghe lời khấn. Mặt khác, ngày nay các tộc

người thiểu số ở Tây Nguyên và người Chăm ảnh hưởng Bàlamôn cũng

tổ chức các nghi lễ tế trâu kèm với các lời khấn mang ý nghĩa tương tự

nhưng hoàn toàn không liên quan đến nghi lễ tế trâu của Islam giáo. Do

đó, việc sử dụng chi tiết này hầu chứng minh Islam giáo đã xuất hiện vào

thời Tống là chưa đầy đủ và thuyết phục.

Trong thực tế, những chi tiết trên vẫn còn gây nhiều tranh cãi và hàm

chứa nhiều mâu thuẫn, một số nhà nghiên cứu như Maspero, Nguyễn Văn

Luận dù trích dẫn các chi tiết này nhưng luôn đặt nghi vấn với nó. G.

Maspero viết rằng: “... dù sao mặc lòng..., cũng khó tin rằng đạo của

Mohamet đã được người Chàm theo trước năm 1470...”²¹. Trong khi

Nguyễn Văn Luận, cũng dẫn ra 3 chi tiết trên nhưng lại đặt câu hỏi: “...

việc tìm được dấu tích Islam giáo và vấn đề người Chàm cải đạo theo tôn

giáo mới là hai sự việc khác hẳn nhau...”²². Sau này, khi đánh giá về

những cứ liệu này, các tác giả của cuốn Văn hóa Chăm cũng có cùng

quan điểm như vậy. Theo nhóm tác giả trên, “... thoạt đầu Hồi giáo đến

với người Chăm bằng sự hiện diện của một cộng đồng Hồi giáo gốc

Trung Đông ngay trên đất Champa... Nhưng bởi vì cộng đồng Hồi giáo

ấy do những điều kiện không thuận lợi ở Champa lúc bấy giờ... mà họ

không truyền bá đức tin Hồi giáo một cách tích cực được...”²³.

Đổng Thành Danh. Bàn thêm về sự du nhập...

85

Tóm lại, tính thuyết phục của các bằng chứng trên vẫn còn để ngỏ,

những chi tiết này chưa đủ để cấu thành các yếu tố khẳng định Islam giáo

đã du nhập vào Champa trong khoảng thế kỷ X - XIII. Bởi vì, chỉ khi nào

ở Champa xuất hiện người bản xứ theo niềm tin Islam giáo hay ít ra ảnh

hưởng Islam giáo, thì khi ấy mới có thể kết luận Islam giáo đã chính thức

du nhập vào Champa.

2.2. Đánh giá và góp thêm tư liệu cho hướng nhận định thứ hai

Ngược lại, những quan điểm nhận định của P. Y. Manguin, Po

Dharma và Lafont lại có nhiều cơ sở thuyết phục hơn, nhất là khi đa số

các nhà khoa học tán đồng rằng Islam giáo chỉ du nhập chính thức từ thế

kỷ XVI. Trong thực tế, cho đến tận thế kỷ XIII, các vua, chúa, quý tộc

Champa vẫn tôn sùng Hindu giáo và thờ thần Shiva mà hầu hết các bia

ký Champa đều thể hiện điều đó, cho dù từ sau thế kỷ XIII, niềm tin vào

tôn giáo này đang trên đà suy thoái. Nhưng sự suy thoái của Champa

Hindu giáo không đồng nghĩa là Islam giáo đã du nhập vào Champa. Cho

đến tận thế kỷ XV, người ta không tìm được thêm một bằng chứng nào

cho thấy ở Champa đã có người theo Islam giáo, ngoài chi tiết về một

cuộc hôn nhân giữa vua Champa Sinhavarman III (Chế Mân) với một

công chúa đến từ Mã Lai là Bia Tapasi và thế kỷ XIII²⁴. Tuy nhiên, chi

tiết này không chứng minh người Champa (nhất là hoàng tộc) theo Islam

giáo, mà chỉ cho thấy lúc này Champa đã bắt đầu thiết lập mối bang giao

thân thiện với các tiểu quốc Mã Lai.

Người ta cũng không có một bằng chứng nào cho thấy hoàng tộc

Champa đã có người theo Islam giáo trước đó, vua Sinhavarman III dù

lấy vợ gốc Jawa, nhưng vẫn xây tháp thờ Shiva và khi mất vẫn làm lễ hỏa

thiêu như một tín đồ Hindu giáo thuần thành²⁵. Sau ngày sụp đổ của

Vijaya, một số quý tộc Champa đến lánh nạn ở vùng Melaka và Pasai

Islam giáo vẫn là những người theo Ấn Độ giáo²⁶. Cuối thế kỷ XV, vua

Champa là Po Kabrah, dù đã kết hôn với một phụ nữ Islam giáo tên là Po

Batlija, nhưng sau đó việc cả ông và vợ đều được hỏa thiêu khi chết cho

thấy vua vẫn theo Ấn giáo và vợ ông bỏ Islam giáo theo đạo chồng²⁷.

Cho đến tận năm 1607, một đô đốc người Hòa Lan vẫn xác nhận rằng

vua Champa lúc ấy vẫn theo Islam giáo²⁸, trong khi đó, các văn bản

Chăm cho thấy Po Soat (1660 - 1692) là quốc vương Champa đầu tiên

chấp nhận Islam giáo là một đức tin, mặc dù ngài vẫn tiếp tục thực thi

những nghi lễ truyền thống của Bàlamôn giáo²⁹.

86

Nghiên cứu Tôn giáo. Số 3 - 2016

Các quan điểm này cũng trùng với quan điểm của các nhà khoa học về

sự du nhập của Islam giáo ở Đông Nam Á nói chung. Theo J-P. Roux,

Islam giáo được du nhập vào Ấn Độ từ thế kỷ VIII, nhưng mãi đến thế kỷ

XII mới giữ vai trò quan trọng. Từ đây, Islam giáo được truyền vào Mã Lai

và Jawa, nhưng sự du nhập này cũng rất hạn chế, mãi đến thế kỷ XIV mới

xuất hiện một vương triều Islam giáo đầu tiên trong khu vực rồi từ đó mới

truyền đi các nơi khác³⁰. Các tư liệu khác cho biết Islam giáo chỉ du nhập

mạnh mẽ ở Mã Lai từ thế kỷ XIII³¹, sau đó mới truyền sang Brunei,

Indonesia, và đến Philippines vào cuối thế kỷ XV³². Chính vì vậy, Islam

giáo không thể du nhập vào Champa sớm hơn ở các quốc gia này.

Thật vậy, sự tồn tại của Islam giáo, như là một niềm tin tôn giáo của

người bản xứ là kết quả của sự giao thương giữa Champa với các quốc

gia Islam giáo trong khu vực chứ không phải là nguyên nhân. Từ thế kỷ

XIII, Champa đã xúc tiến các mối quan hệ đầu tiên với các nước ở hải

đảo, như cuộc hôn nhân giữa vua Sihavarman III với công chúa Tapasi

của Jawa và sau đó là sự kiện vua Chế Năng chọn Java làm chỗ nương

náu, tránh áp lực từ Đại Việt vào năm 1318³³. Nhưng phải từ sau thế kỷ

XV, tức là sau sự sụp đổ của Vijaya, mối quan hệ này mới phát triển

mạnh mẽ, mà một loạt các nguồn tư liệu đáng tin cậy đã mô tả.

Theo các nhà nghiên cứu, trong thời điểm này, các tài liệu thường đề

cập đến cuộc viếng thăm của vua Po Kabrah (cuối thế kỷ XV) đến

Malayu³⁴, và cuộc hôn nhân của ông với một phụ nữ Islam giáo tên là Po

Batlija³⁵. Hay sự kiện năm 1594 vua Champa còn giúp đỡ một Sultan

chống quân Bồ Đào Nha³⁶. Cũng vào thế kỷ XVII, đặc biệt vào thời Po

Rome (1627 - 1651), các văn bản Chăm như Damnay Po Rome, Damnay

Po Tang Ahaok, Damnay Po Rayak (tiểu sử vua Po Rome, Po Tang

Ahaok, Po Rayak)… ghi nhận các sự kiện quan trọng như việc vua Po

Rome sang viếng thăm Kelantan, kết hôn với công chúa Mã Lai và học

đạo Islam. Ngoài ra, Po Tang Ahaok, Po Rayak cũng được cử sang Mã

Lai để học về tôn giáo, bùa phép, quân sự…³⁷.

Bên cạnh đó, người ta cũng tìm thấy trong các câu truyện của các

nước đa đảo, những chi tiết về những vị công chúa Champa kết hôn với

các quý tộc hay kể cả vua của một tiểu quốc Islam giáo là Majahapit³⁸.

Cũng trong thời điểm này, thông qua các biên niên sử hoàng gia, các gia

phả hoàng tộc của Mã Lai như Hikayat Seri Kelentan (gia phả dòng họ

tiểu vương Kelentan), Riwayat Kelentan Sejarah Melayu (lịch sử

Đổng Thành Danh. Bàn thêm về sự du nhập...

87

Malayu)… người ta biết rằng nhiều vị tướng Mã Lai cũng đến Champa

như Ungku Omar, Abdul Hmid, tại đây, họ dạy giáo lý Islam giáo cho

dân chúng địa phương³⁹….

Từ đây Islam giáo được du nhập mạnh mẽ vào Champa hơn bao giờ

hết, mà các nhà khoa học đã không ngừng tìm ra các dữ kiện để minh

chứng điều đó. Manguin dẫn tư liệu của người Bồ Đào Nha rằng, từ năm

1595, người Chăm rất ngưỡng mộ Islam giáo, các nhà truyền giáo rất

được ưu đãi và nhiều thánh đường Islam giáo đã được dựng nên trong

nước⁴⁰. Còn theo Po Dharma, vua Champa Po Saot (1660 - 1692) là quốc

vương Champa đầu tiên chấp nhận Islam giáo. Ông đã xin các nhà truyền

đạo một cuốn kinh Islam giáo để nghiên cứu. Trong bức thư của vua Po

Saot gửi cho thống đốc Hòa Lan ở Batavia (Indonesia) vào năm 1680,

ngài mang chức phong “Paducca Siry Sulthan” tức là Paduka Seri Sultan

mà dân tộc Mã vẫn còn sử dụng hôm nay⁴¹.

Chính vì thế, người Chăm thường cho rằng mình tiếp nhận Islam giáo

từ Mã Lai và các nước Islam giáo khác trong khu vực, mà họ gọi chung

là người Java, chứ không hề được tiếp nhận Islam giáo từ Trung Đông.

Trong thực tế người Chăm không hề sử dụng các thuật ngữ như tamư

Asulam (vào đạo) để chỉ sự theo Islam giáo mà thay vào đó là tamư Jawa

(vào đạo của người Java); lịch hỗn hợp của người Chăm là lịch Sakawi

(Saka của Ấn Độ kết hợp Jawi của Mã Lai) thay vì lịch Islam giáo, họ

cũng không sử dụng các văn bản Islam giáo của Arab như Coran, Hadith,

mà sử dụng các văn bản chép lại từ Mã Lai mà họ cho là akhar Jawa;

ngoài ra, người Chăm Awal vẫn thường gọi mình là Chăm amal adat

Jawa hay amal ilmu Jawa (tức là người Chăm theo phong tục, văn hóa

Mã Lai)⁴². Cũng đối với người Chăm, thuật ngữ Makah, thường xuất hiện

trong văn chương, tức là nơi mà người Chăm cho rằng là thánh địa linh

thiêng của Islam giáo (nơi mà nhiều nhà truyền giáo đã đến Champa và

người Chăm đến đấy để học đạo) là ở Kelantan (Mã Lai) chứ không phải

là Mecca (Arab) như người Islam giáo chính thống quan niệm⁴³.

Giai đoạn thế kỷ XV - XVII, cũng là một giai đoạn xuất hiện biết bao

nhiêu sự xung đột, mâu thuẫn tôn giáo trong xã hội, mà các tác phẩm văn

học sử Champa không ngừng nhắc đến⁴⁴. Hai tác phẩm Um Marup (sử thi)

và Nai Mai Mang Makah (thơ ca), mà chắc rằng chỉ có niên đại từ sau thế

kỷ XVI, phản ánh cuộc xung đột giữa tôn giáo cũ và mới, ngay trong chính

tầng lớp tinh hoa (hoàng gia, quý tộc) đang lãnh đạo đất nước lúc bấy giờ.

88

Nghiên cứu Tôn giáo. Số 3 - 2016

Bản thân văn chương không hoàn toàn biểu đạt lịch sử, nhưng nó chứa

đựng giá trị lịch sử, nó phản ánh cách nhìn của người viết với bối cảnh mà

họ đang sống hay chứng kiến. Nội dung của các tác phẩm này, nhất là bài

thơ Nai Mai Mang Makah, càng làm cho tôi tin rằng chúng diễn tả bối

cảnh Champa trong thời kỳ mà người Mã Lai truyền giáo, và người Chăm

đang tiếp nhận Islam giáo trong khoảng thế kỷ XV - XVII.

Điều đó cũng giải thích tại sao Islam giáo ở Champa với Mã Lai có

nhiều nét tương đồng trong thực hành tôn giáo. Ngày nay, các nghi lễ

như Rija Proang, Palao Sah (lễ cúng ở cửa biển) của người Chăm là

những nghi lễ mang ít nhiều dấu ấn Islam giáo có nhiều tương đồng với

lễ Mak Yong và Puji Pantai của người Mã⁴⁵. Mặt khác, trong các Rija,

thầy chủ lễ (Maduen) thường đọc kinh hành lễ bằng tiếng Mã Lai, mà họ

gọi là Jawa hoak⁴⁶. Ngoài ra, người Chăm Awal và người Mã Lai vẫn

cùng chia sẻ một Islam giáo thần bí (Sufi). Theo đó, hai dân tộc cùng lưu

giữ niềm tin với linh hồn và ma quỷ, cho nên vẫn lưu trữ các văn chương,

bùa chú cúng thần linh và đuổi tà ma, trong khi ở các xứ Islam giáo

Trung Đông, ngoài Thượng đế thì họ không tôn thờ ai hết, việc thờ cúng

thần linh hay người chết là tối kỵ⁴⁷.

Tất cả những dữ kiện lịch sử, văn chương và dân tộc học đó cho thấy

Islam giáo chỉ bắt đầu xuất hiện sớm nhất ở Champa từ sau thế kỷ XV,

chính thức du nhập khoảng thế kỷ XVI và phát triển mạnh mẽ nhất từ sau

thế kỷ XVII. Như vậy, Islam giáo được du nhập vào Champa, có nguốn

gốc từ Mã Lai và các vương quốc Islam giáo từ trong khu vực Đông Nam

Á, chứ không phải từ Trung Đông, như một số nhà nghiên cứu thường

hiểu lầm. Tuy nhiên, Islam giáo không được tiếp nhận một cách máy móc

mà đã được tiếp biến, bản địa hóa đi rất nhiều, người Chăm Awal ở Miền

Trung ngày nay chính là hậu duệ của cộng đồng Chăm bản địa ấy.

3. Kết luận

Cho đến gần đây, vẫn còn nhiều ý kiến khác nhau về thời điểm và

nguồn gốc du nhập Islam giáo vào Champa. Tuy nhiên, theo thời gian,

việc sử dụng các nguồn tư liệu ít ỏi và tản mạn để cho rằng Islam giáo du

nhập ở Champa từ khoảng thế kỷ X - XIII từ Trung Đông ngày càng tỏ ra

thiếu sức thuyết phục. Thay vào đó, hướng quan điểm cho rằng Islam

giáo du nhập vào Champa từ khoảng thế kỷ XV - XVII, từ Mã Lai, ngày

càng được nhiều nguồn tư liệu kiểm chứng, nhiều nhà khoa học tán đồng

và tỏ ra là một giả thuyết đáng tin cậy, được ủng hộ rộng rãi.

Đổng Thành Danh. Bàn thêm về sự du nhập...

89

Tuy nhiên, những nguồn tư liệu và thông tin này vẫn ít được thừa

nhận và tiếp cận, nhất là ở Việt Nam. Bởi vì hầu hết chúng được viết

bằng tiếng Chăm, tiếng Mã Lai, những ngôn ngữ xa lạ với hầu hết người

nghiên cứu. Chính vì thế, trong bài viết này, đồng thời với việc đánh giá

lại hướng nhận định thứ nhất, chúng tôi cũng góp thêm một số chi tiết

hầu chứng minh Champa chỉ xuất hiện một cộng đồng Islam giáo bản xứ

từ sau thế kỷ XV, và có nguồn gốc từ Mã Lai, nơi mà người Chăm vẫn

xem là thánh địa của Islam giáo. Bài viết này, hy vọng đóng góp thêm

những ý kiến phê bình, phản biện và bổ sung thêm các thông tin về chủ

đề lịch sử Islam giáo ở Champa trước đây và Việt Nam ngày nay./.

CHÚ THÍCH:

1 Gần đây, một số nhà nghiên cứu thường có xu hướng chuyển đổi các

thuật ngữ truyền thống thường được sủ dụng để chỉ các nhóm Chăm như

Chăm Bàni, Chăm Bàlamôn thành Chăm Awal, Chăm Ahier, bởi vì các

tác giả cho rằng các thuật ngữ Awal, Ahier được sử dụng phổ biến trong

cộng đồng Chăm, trong khi các thuật ngữ Bàni, Bàlamôn không phản ánh

đúng bản chất về tôn giáo của hai cộng đồng này vì người Chăm ngày

nay dù tiếp thu Bàlamôn giáo và Islam giáo nhưng đã biến thể các tôn

giáo đó đi rất nhiều để niềm tin tôn giáo của họ chỉ còn mang dấu ấn bản

địa, nên việc sử dụng hai danh từ trên không thể hiện đúng bản chất của

hai cộng đồng. Do đó, trong bài viết này chúng tôi sử dụng thuật ngữ

Awal thay choo Bàni và Ahier thay cho Bàlamôn. Về thuật ngữ Awal và

Ahier xem thêm: Sakaya (2010), Văn hóa Chăm nghiên cứu và phê bình,

Nxb. Phụ nữ, Hà Nội: 213 - 220; Thành Phần (2011), “Một số vấn đề

nghiên cứu liên quan đến tín ngưỡng - tôn giáo truyền thống của người

Chăm hiện nay ở Việt Nam”, trong Hiện đại và động thái của truyền

thống ở Việt Nam, Nxb. Đại học Quốc gia, Tp. Hồ Chí Minh: 217 - 219;

Sakaya (2013), Tiếp cận một số vấn đề văn hóa Champa, Nxb. Tri thức,

Hà Nội: 66 - 72.

2 Về thống kê dân số và địa bàn định cư của người Chăm xem thêm: Thành

Phần (2014), “Bảo tồn và phát huy nét đẹp văn hóa truyền thống qua lễ tục

Ew Mukkei, Lễ hội Katé - Ramawan và lễ hội Rija Nagar”, trong Những

vấn đề văn hóa - xã hội người Chăm ngày nay, Nxb. Trẻ, Tp. Hồ Chí

Minh: 5.

3 Nguyễn Văn Luận (1974), Người Chàm Hồi giáo miền Tây Nam Phần,

Bộ Văn hóa Giáo dục và Thanh niên, Saigon: 30 - 37; Mak Phoeun

(1988), “La communaté Cam au Cambodge du Xve au XIXe siècle”,

trong Actes du séminaire sur le Campa organisé à l’Université de

Copenhague, CHCPI (Trung tâm Lịch sử và nền Văn minh Bán đảo

Đông Dương), Paris: 83 - 94.

90

Nghiên cứu Tôn giáo. Số 3 - 2016

4 E. Aymonier (1890), “Légendes historiques des Chams”, in Excursions et

Reconnaissances XIV-32 : 145 - 206; P. Ravaisse (1922), “Deux

inscriptions çoufiques du Campa”, trong Journal Asiatique XX:

247 - 289; G. Maspero (1928), Le Royaume de Champa, Van Oest, Paris:

3; Bá Trung Phụ (2007), “Đạo Bàni của người Chăm ở Việt Nam”,

Nghiên cứu Tôn giáo, số 12: 52 - 56.

5 P-Y. Manguin (1979), “L’Introduction de l’Islam au Campa”, BEFEO

(Tập san của Viện Viễn Đông Bác cổ) LXVI: 255 - 287; P-B. Lafont

(2011), Vương quốc Champa: địa dư - dân cư - lịch sử, IOC Champa ấn

hành, San Jose: 81 - 82; Po Dharma (2012), Vương quốc Champa: Lịch

sử 33 năm cuối cùng, IOC Champa, San Jose: 68.

6 Sakaya (2010), sđd: 249 - 250; Sakaya (2013), sđd: 100 - 101.

7 E. Aymonier (1891), Les Tchampa et leurs religions, Ernest Leroux, Paris: 26.

8 E. Aymonier (1890), sđd: 153.

9 Dẫn theo: R-P. Durand (1903), “Les Cham Bani”, BEFEO III: 55.

10 P. Ravaisse (1922), sđd: 287.

11 G. Maspero (1928), sđd: 13 - 14.

12 Lương Ninh (2003), “Tôn giáo tín ngưỡng của người Chăm”, Nghiên cứu

Tôn giáo, số 6: 44.

13 Bá Trung Phụ (2007), sđd: 54.

14 P-Y. Manguin (1979), sđd: 255 - 257.

15 Po Dharma (2012), sđd: 68.

16 P-B. Lafont (2011), sđd: 81.

17 E. Aymonier (1891), sđd: 26.

18 Po Dharma (2007), “Ngôn ngữ và chữ viết Chăm trong quá trình lịch sử”,

trong Kỷ yếu hội thảo về Ngôn ngữ và chữ viết Chăm (CD Rom), Kuala

Lumpur: 11.

19 P-Y. Manguin (1979), sđd: 255 - 257.

20 Bá Trung Phụ (2014), “Hồi giáo Bàni của người Chăm ở Việt Nam”,

trong Những vấn đề văn hóa - xã hội người Chăm ngày nay, sđd: 53.

21 G. Maspero (1928), sđd: 14.

22 Nguyễn Văn Luận (1974), sđd: 55.

23 Phan Xuân Biên, Phan An, Phan Văn Dốp (1992), Văn hóa Chăm, Nxb.

Khoa học xã hội, Hà Nội: 299.

24 G. Maspero (1928), sđd: 189; P-B. Lafont (2011), sđd: 171 - 172.

25 Như trên.

26 Anthony Reid (2000), “Champa in the Southeast Asian Maritime

System”, trong Charting the Shape of Early Modern Southeast Asian,

O.S. Printing House, Bangkok: 41 - 42.

27 Po Dharma (1978), Chroniques du Panduranga, Thèse EPHE, Paris: 113.

28 Anthoni Reid (2000), sđd: 41 - 43.

29 Po Dharma (2000), “L'insulinde malaise et le Campa”, BEFEO 87 (1):

185 - 186.

Đổng Thành Danh. Bàn thêm về sự du nhập...

91

30 Nguyễn Văn Luận (1974), sđd: 55.

31 Nasr, Seyyed Hossein (2003), Islam: Religion, History and Civilization,

Harper Collins Publishers, New York: 143.

32 Spencer Tucker (2009), The Encyclopedia of the Spanish-American and

Philippine-American Wars: A Political, Social, and Military History, tập

1: 419.

33 G. Maspero (1928), sđd: 189, 198.

34 Po Dharma (1999), Quatre Lexiques malais - Cam anciens, EFEO, Paris: 5.

35 Po Dharma (1978), sđd: 113.

36 P-B. Lafont (1988), “On Relations between Champa and Southeast Asia”,

trong Proceedings of the Seminar On Champa, Paris: 65 - 75.

37 Dẫn theo Sakaya (2013), sđd: 592.

38 Lombard, Denys (1981), “Campa Dipandang dari Selatan”, trong

KerajaanCampa, EFEO, Jakarta: 286 - 297.

39 Abdullah Zakaria bin Ghazali (2003), “Historical and Cultural Relations

between the Malay World and Indochina in Malay”, trong Pinisule

Indochioise Et Monde Malais, EFEO, Kuala Lumpur: 169.

40 P-Y. Manguin (1979), sđd: 269 - 270.

41 Po Dharma (2000), sđd: 185 - 186; Xem thêm: Po Dharma, G. Moussay,

Abd. Karim (2000), Nai Mai Mang Makah - Tuan Puteri dari Kelantan -

La princesse qui venait du Kelantan, EFEO, Kuala Lumpur.

42 Po Dharma (2000), sđd: 187; Sakaya (2013), sđd: 98 - 99.

43 Sakaya (2013), sđd: 411 - 413.

44 Về các tác phẩm này xem: Po Dharma, G. Moussay, Abd. Karim (2000),

sđd; Po Dharma, Nicolas Weber, Abdullah Zakaria Bin Ghazali (2007),

Akayet Um Marup - Hikayat Um Marup - Epopée Um Marup, EFEO,

Kuala Lumpur; Inrasara (2006), Ariya Chăm, Nxb. Văn nghệ, Tp. Hồ Chí

Minh; Inrasara (2011), Văn học Chăm khái luận, Nxb. Tri thức, Hà Nội.

45 Po Dharma (2000), sđd: 188; Sakaya (2008), “Raja Praong Ritual: a

Memory of the Sea in Cham- Malay Relations”, in Ocean and Earth

Sciences, Institute of Ocean and Earth Sciences, University of Malaya,

Monograph, Series 3: 97 - 111.

46 Xem thêm Po Dharma (1999), sđd.

47 Sakaya (2013), sđd: 99 - 100.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. Abdullah Zakaria bin Ghazali (2003), “Historical and Cultural Relations

between the Malay World and Indochina in Malay”, trong Pinisule

Indochioise et Monde Malais, EFEO, Kuala Lumpur: 167 - 188.

2. Aymonier. E (1890), “Légendes historiques des Chams”, in Excursions et

Reconnaissances XIV-32: 145 - 206.

3. Aymonier. E (1891), Les Tchampa et leurs religions, Ernest Leroux, Paris.

92

Nghiên cứu Tôn giáo. Số 3 - 2016

4. Anthoni Reid (2000), “Champa in the Southeast Asian Maritime

System”, in Charting the Shape of Early Modern Southeast Asian, O.S.

Printing House, Bangkok: 39 - 45.

5. Phan Xuân Biên, Phan An, Phan Văn Dốp (1992), Văn hóa Chăm, Nxb.

Khoa học xã hội, Hà Nội.

6. Durand. R-P (1903), “Les Cham Bani”, BEFEO III: 54 - 62.

7. Inrasara (2006), Ariya Chăm, Nxb. Văn nghệ, Tp. Hồ Chí Minh.

8. Inrasara (2011), Văn học Chăm khái luận, Nxb. Tri thức, Hà Nội.

9. Nguyễn Văn Luận (1974), Người Chàm Hồi giáo miền Tây Nam Phần,

Bộ Văn hóa Giáo dục và Thanh niên, Saigon.

10.Lombard, Denys (1981), “Campa Dipandang dari Selatan”, in Kerajaan

Campa, EFEO, Jakarta: 286 - 297.

11.Lafont. P-B (1988), “On Relations between Champa and Southeast Asia”,

in Proceedings of the Seminar on Champa, Paris: 65 - 75.

12.Lafont. P-B (2011), Vương quốc Champa: địa dư - dân cư - lịch sử, IOC

Champa ấn hành, San Jose.

13.Maspero. G (1928), Le Royaume de Champa, Van Oest, Paris.

14.Manguin. P-Y (1979), “L’Introduction de l’Islam au Campa”, BEFEO

LXVI: 255 - 287.

15.Mak Phoeun (1988), “La communaté Cam au Cambodge du Xve au

XIXe siècle”, trong Actes du séminaire sur le Campa organisé à

l’Université de Copenhague, CHCPI (Trung tâm Lịch sử và nền Văn

minh Bán đảo Đông Dương), Paris: 83 - 94.

16.Nasr, Seyyed Hossein (2003), Islam: Religion, History and Civilization,

HarperCollins Publishers, New York.

17.Lương Ninh (2003), “Tôn giáo tín ngưỡng của người Chăm”, Nghiên cứu

Tôn giáo, số 6: 42 - 45.

18.Po Dharma (1978), Chroniques du Panduranga, Thèse EPHE, Paris.

19.Po Dharma (1999), Quatre Lexiques Malais-Cam anciens rédigés au

Campa, EFEO, Paris.

20.Po Dharma (2000), “L'insulinde malaise et le Campa”, BEFEO 87 (1):

183 - 192.

21.Po Dharma, G. Moussay , Abd. Karim (2000), Nai Mai Mang Makah -

Tuan Puteri dari Kelantan - La princesse qui venait du Kelantan, EFEO,

Kuala Lumpur.

22.Po Dharma, Nicolas Weber, Abdullah Zakaria bin Ghazali (2007), Akayet

Um Marup - Hikayat Um Marup - Epopée Um Marup, EFEO, Kuala

Lumpur.

23.Po Dharma (2007), “Ngôn ngữ và chữ viết Chăm trong quá trình lịch sử”,

Kỷ yếu hội thảo về Ngôn ngữ và chữ viết Chăm (CD Rom), Kuala

Lumpur.

24.Po Dharma (2012), Vương quốc Champa: Lịch sử 33 năm cuối cùng, IOC

Champa, San Jose.

Đổng Thành Danh. Bàn thêm về sự du nhập...

93

25.Bá Trung Phụ (2007), “Đạo Bàni của người Chăm ở Việt Nam”, Nghiên

cứu Tôn giáo, số 12: 52 - 56.

26.Bá Trung Phụ (2014), “Hồi giáo Bàni của người Chăm ở Việt Nam”,

trong Những vấn đề văn hóa - xã hội người Chăm ngày nay, Nxb. Trẻ,

Tp. Hồ Chí Minh: 48 - 59.

27.Thành Phần (2011), “Một số vấn đề nghiên cứu liên quan đến tín ngưỡng

- tôn giáo truyền thống của người Chăm hiện nay ở Việt Nam”, trong

Hiện đại và động thái của truyền thống ở Việt Nam, Nxb. Đại học Quốc

gia, Tp. Hồ Chí Minh: 217 - 227.

28.Thành Phần (2014), “Bảo tồn và phát huy nét đẹp văn hóa truyền thống

qua lễ tục Ew Mukkei, Lễ hội Katé - Ramawan và lễ hội Rija Nagar”,

trong Những vấn đề văn hóa - xã hội người Chăm ngày nay, Nxb. Trẻ,

Hồ Chí Minh: 05 - 31.

29.Ravaisse.R (1922),“Deux inscriptions çoufiques du Campa”, in Journal

Asiatique XX: 247 - 289.

30.Sakaya (2008), “Raja Praong Ritual: a Memory of the Sea in Cham-

Malay Relations”, in Ocean and Earth Sciences, Institute of Ocean and

Earth Sciences, University of Malaya, Monograph, Series 3: 97 - 111.

31.Sakaya (2010), Văn hóa Chăm nghiên cứu và phê bình, Nxb. Phụ nữ, Hà Nội.

32.Sakaya (2013), Tiếp cận một số vấn đề văn hóa Champa, Nxb. Tri thức,

Hà Nội.

33.Spencer Tucker (2009), The Encyclopedia of the Spanish-American and

Philippine-American Wars: A Political, Social, and Military History, Vol 1.

Abstract

A FURTHER DISCUSSION ON INTRODUCTION OF ISLAM

INTO CHAMPA

This article reviews the main views concerning the time and the origin

of Islam’s introduction into Champa in the past and of the Chăm in

Vietnam at the present. The author examines and evaluates scientific

foundations and the validity of these views so as to propose his own

views and contributes to investigation into the process of Islam’s

introduction into Champa.

Keywords: Islam, introduction, Southeast Asia, Champa, the Chăm.