Côn đảo và biển Nam trong tầm nhìn Địa

CÖN ÀAÃO VAÂ BIÏÍN NAM

TRONG TÊMÌ NHÒN “ÀÕA-SINH THAÁI vaâ NHÊN VÙN”

.

Phaåm Àûác Maånh^*

.

Phaåm Thõ Ngoåc Thaão^**

TOÁM TÙÆT

ÚÃ baâi nayâ , caác tacá giaã giúiá thiïåu quênì àaão Cön Sún vaâ Biïín Nam dûúái têìm nhòn“Àõa-

sinh thaiá ” vaâ vaiâ nguöìn “Sûã Nguyïîn bùçng tranh” àöcå àaáo nhû Àöì baãn vaâ Cûuã Àónh àuác

thúâi Nguyïîn Minh Maång (1820-1840).

Trong khöng gian phùèng, quêìn àaão Cön Sún nùçm vïì têån cunâ g Àöng Nam Viïåt Nam,

bao göìm àaão chñnh Cön Lön (töíng diïån tñch 51.32km²) vaâ 15 àaão nhoã (20.56km²) traãi theo

hûúáng àöng bùæc-têy nam (toåa àö:å 8º34’-49’ vô àöå bùcæ - 106º31’-45’ kinh àöå àöng). Àaão

chñnh Cön Lön chuã yïuë laâ caác vuâng àöìi nuái (6328 ha = 88,4%) vaâ vaâi thung luäng nhoã

thaânh taoå tûâ àúåt biïín tiïën Flandrian thúiâ Holocene (khoaãng 6000–3000 BP), vúái hïå àönå g

thûåc vêåt trïn àêët liïnì vaâ dûúái bïí rêët phong phuá àa daång, thñch húåp vúái àúâi söëng con ngûúâi.

Dûúái gocá nhòn “Àöì baãn hoåc”, coá thïí coi “Àaåi Nam nhêët thöëng toaân àöì” (1834) chñnh

laâ “Baãn töíng kïët lanä h thöí” àêuì tiïn thúâi Nguyïîn va,â cuâng vúái sûu têåp banã àöì Nguyïîn

Àònh Àêìu (Fernaäo vaz Dourado - Canh Dênì 1590, “An Nam Àaåi quöëc hoåa àöì” - 1838,

Bartolomeu Lasso 1592-1594, Paris 1902), chuáng laâ nguöìn “sûã liïuå nïìn” hiïmë quyá minh

àõnh caác aná g sûã xûa viïët vïì Cön Sún vaâ Biïní Nam (saách “Phuã Biïn taåp luåc” cuãa Lï Quyá

Àön – 1776; caác biïn niïn haâng haãi, Àaåi Nam thûåc luåc chñnh biïn, Khêm Àõnh Àaåi Nam

Höåi Àiïín Sûã Lïå, v.v...); vïët tñch cû truá vaâ cacá maãnh göëm Trêìn, àöìng tiïìn Nguyïnî phaát hiïån

úã Hoaâng Sa vaâ caã caác àaão Song Tûã Têy, Nam Yïët cuaã Trûúâng Sa v.v…

“Baãn töíng kïët lanä h thöí” thûá hai àúiâ Nguyïîn Minh Maång (1820-1840) chñnh laâ CÛÃU

ÀÓNH, vúái caác hònh anã h Biïín Àöng, Biïín Nam, Biïín Têy vaâ caác hònh aãnh biïuí trûng cho

“Àaåi Nam nhêët thöëng” vïì laänh thöí vaâ laänh haãi thúâi Trung vaâ Cêån Àaåi.

Cön Àaão - quêìn àaão chiïëm töíng diïån tñch

72,81km² nùçm traãi daiâ hûúáng àöng bùæc - têy nam

(toåa àöå 8°34’- 8°49’N - 106°31’- 106°45’E)

thuöåc laänh haãi Viïåt Nam gêìn ngang vô tuyïën vúái

muäi Caâ Mau, caách Söng Hêåu 45 haãi lyá vaâ caách

VuängTaâu khoaãng 97 haiã lyá (179km) vïì phña àöng

nam; vúái àaão chñnh Cön Sún (rönå g hún 15 x

3km vaâo khoaãng 8.000ha = 51,32km²) cuâng 15

hoân àaão lúná nhoã (röång 20,56km²) bao quanh phña

têy (Hoân Tre Lúán, Hoân Tre Nhoã, Honâ Troåc - hay

hoân Trai-Ngoåc), phña àöng - àöng bùæc (Hoân Àaá

Baåc “sên chim”, Hoân Cau, Hoân Böng Lan, Hoân

* PGS.TS. ngaânh Khaão cöí hoåc, Khoa Lõch sûã, Trûúâng ÀHKHXH&NV-ÀHQG TP.HCM.

** ThS. ngaânh Khaoã cöí hoåc, Khoa Lõch sûã, Trûúâng ÀHKHXH&NV-ÀHQG TP.HCM.

14♦K H O A H OÏ C X AÕÕ H OÄ I V AØØ N H AÂ N V AÊ N

Baãy Caånh coá Haãi Àùng múái) vaâ vïì phña nam

(Hoân Baâ, Hoân Vung, Honâ Trùæc Lúán, Hoân Trùæc

Nhoã, Hoân Taâi Lúán, Honâ Taâi Nhoã vaâ 2 àaão cacá h

Cön Sún 50km laâ Hoân Anh - Hoân Trûná g Lúán vaâ

Hoân Em - Hoân Trûáng Nhoã).

Nhòn trïn baãn àöì, Cön Àaão tröng gêìn giöëng

hònh con thuá coá miïång haá ra úã võnh Àêìm Tre,

vúái phêìn àêìu muäi àöng bùæc vaâ cacá nuái Àûúnâ g

Chúi, Öng Cûúâng, Con Ngûåa, vúái choãm sûâng

taåo hònh nhúâ caác baiä Àêìm Trêu vaâ Öng Cûúnâ g

phña têy bùæc, cuâng caác phêìn chên trïn (nuái Nhaâ

Baân, nuái Taâu Bïí) chayå ra caác muiä Chim Chim,

Taâ Beá vaâ chên dûúái (nuiá Thaánh Gia)á chaåy ra Baäi

Nhêët vaâ muäi Caá Mêåp hûúáng àöng nam. Thõ trêën

nùçm giûäa thung luäng (toåa àöå: 8°40’57"N –

106°36’10"E) múã ra võnh Cön Sún. Caác võnh

trïn àaão lúán àïìu múã hûúáng àöng nam nhû võnh

ÀêìmTre (úã phêìn miïång hònh thuá) giûaä nuái Àûúâng

Chúi vaâ baäi Àaá Hinh phña àöng bùcæ ; võnh Coã

ÖËng vúái àûúâng viïìn baiä Caånh tûâ nuái Con Ngûåa

vïì nuái Taâu Bïí úã muäi Taâ Beá; võnh trung têm Cön

Sún traãi daâi tûâ muäi Loâ Vöi vïì muäi Caá Mêåp phña

àöng nam; cuâng caãng Bïën Àêìm vaâ nhiïìu baäi

biïín àeåp khaác (baäi Àêët Döëc, baäi Nhêtë , baäi Múái,

baäi Öng Cêu, baäi Öng Àûång, baäi San Hö, baäi

Àêìm Trêu, baäi Öng Cûúnâ g) viïìn quanh àaão lúán

vaâ viïìn caã caác àaão nhû Hoân Baâ (àêìm The, àêìm

Quöëc), Hoân Baãy Caånh (baäi Dûúng, baäi Baâ Àöåp,

baäi Giöng, baäi Saån, baiä Xi Mùng, baiä Caát Lúán),

Hoân Tre Lúán vaâ Hoân Cau (baäi Caát Lúná , baäi Caát

Nhoã).

Theo caác nhaâ àõa chêët, hïå sinh thaái àöìi nuái

àêët àoã bazan Cön Àaão coá chung nguöìn göëc nuái

lûãa vúái miïìn Àöng Nam böå vaâ chó taách ra búãi

nhûäng vêån àöång tên kiïnë taåo tûâ hanâ g chuåc triïåu

nùm trûúác. Diïån tñch àöiì nuái khoanã g 6328 hecta

chiïëm 88,4% caã quêìn àaão, vúái Nuiá Chuâa (cao

515m), nïìn cuãa truäng Cön Sún laâ àaá granit 2

mica coá nhiïìu khe nûát niïn àaåi khoanã g 270 triïåu

nùm trûúác cöng nguyïn (tr. CN), cuâng thaânh

phêìn chñnh cuãa kiïën taoå laâ àaá dùm tuöíi khoaãng

175 triïåu nùm tr. CN vaâ ñt àaá bazan thaânh taåo

giai àoaån N²-QI (trûúcá 1 triïåu nùm tr.CN) àaä

phong hoáa möåt phêìn thaânh àêët àoã (Trêìn Àònh

Nhên – theo [21]).

H1. Cön Sún trong nïìn caãnh Cûåc nam àêët nûúác

(nïìn: Töíng Cuåc Àõa chñnh, 1999-2003.

“Àaåi Nam nhêët thönë g toaân àö”ì 1834)

muâa têy nam vaâo muâa mûa (tûâ thaáng 5 àïën thaáng

11) vaâ gioá chûúáng àöng bùæc vaâo muâa khö (tûâ

thaáng 12 àïën thaáng 4), nhiïåt àöå trung bònh nùm

26,9°C, lûúång mûa trung bònh nùm àaåt

2.200mm, àöå êím trung bònh nùm 80% vaâ duâ úã

giûäa biïín vúái nïìn khñ hêåu xñch àaoå àaåi dûúng,

Cön Àaão rêtë ñt bõ baäo traân vaâo. Vïì thuãy vùn,

Cön Àaão coá caác doâng suöëi vaâ khe lacå h chaãy tûâ

caác daäy nuiá lúán (nuái Chuáa, nuái Thaná h Giaá) theo

hûúáng búâ biïín àöí nûúác vaâo nhiïìu àêìm baâu, vúái

caác höì lúná ngay úã thung luäng viïnì võnh Cön Sún

(Höì Sen – Höì Quang Trung, Höì An Haãi). Riïng

höì An Haãi trûúác àêy coân thöng vúái biïín vaâ

nguyïn laâ hïå sinh thaái rûâng ngêåp mùnå phaát triïín

traâm, àûúcá vaâ thuãy saãn ngêåp mùnå [4; 24; 6].

Vïì thöí nhûúäng, àêët Cön Àaão chuã yïëu laâ loaåi

àêët àoã vanâ g (6916 ha = 90,1% töíng quyä àêët Cön

Àaão) vúái àõa têìng moãng (<50cm) phuã trïn granit

chûa phên dõ (4397ha = 63,6%) vaâ trïn àaá caát

kïët (2519ha = 36,4%). Danå g àêët naây têåp trung úã

phêìn nuái rûâng àöng bùæc (caác daäy nuiá Öng Cûúâng,

Con Ngûåa) vaâ trung têm (tûâ nuái Chuáa àïën nuái

Thaánh Gia)á , laâ loaåi àêtë tûå hònh vunâ g àöìi nuái trïn

caác taân tñch àaá magma acid chuã yïëu granit vaâ àaá

greâs, coá haâm lûúång Al²O³, Fe²O³ cao, phaãn ûáng

Àõa hònh àêët bùçng têpå trung chuã yïëu úã thung

luäng hònh baán nguyïåt (8 – 10 x 2 – 3km) trïn

àaão Cön Lön (toåa àöå 8°40’57"N –106°36’10"E).

Vïì khñ hêåu, Cön Àaão chõu aãnh hûúnã g cuãa gioá

K H O A H OÏ C X AÕÕ H OÄ I V AØØ N H AÂ N V AÊ N ♦15

Diïån tñch (ha)

Àöå daây têìng àêët

THÖÍ NHÛÚNÄ G CÖN ÀAÃO

Àêët caát biïín

úã moåi àöå döëc (cm)

< 50

756

4397

2519

6.916

> 100

756

(9,9%)

4397

2519

Àêët àoã vaâng

trïn granit chûa phên dõ

(6916ha = 90,1%)

trïn àaá caát kïët

Cöång

7.672

756

Baãng 1: Phên böë thöí nhûúäng Cön Àaão [19]

dung dõch àêët pH = 5-6, thaânh phêìn cú giúái nheå

(tûâ caát pha túái thõt trung bònh), kïët cêëu keám, àöå

xöëp thêëp, chêët hûäu cú 2-8% tuây thuöcå möi trûúâng

coân rûâng, thñch húåp phatá triïín lêm nghiïåp. Àêët

caát biïín (756ha = 9,9%) coá àöå daây lúán hún

(>100cm) àûúåc hònh thaânh vaâ phaát triïín tûâ

10.000-5.000 tr. CN trïn caác thaânh taåo àùåc trûng

laâ caát trùæng tuöíi Holocen súám (Q1/IV) vaâ caát

vaâng tuöíi Holocen giûaä -muöån cho túái hiïån àaåi

(Q2-3/IV).

Àêy laâ daång thöí nhûúäng chõu mùnå phöí cêåp

caác hoân nhoã (Hoân Baâ, Hoân Troåc, Hoân Tre Lúán,

Hoân Baãy Caånh, Hoân Cau) vaâ trïn àaão lúán têåp

trung úã caác triïìn thung luäng tûâ baäi Àêìm Trêu

àïën baäi Caånh – võnh Àöng Bùæc vaâ thung luäng

trung têm Ma Thiïn Laänh traãi daâi hûúáng àöng

bùæc – têy nam tûâ nuái Loâ Vöi vïì An Höåi, mêîu

chêët coá thaânh phêìn cú giúái nheå, lûúång caát thö

33-44%, haâm lûúång seát vêåt lyá (phênì tûã <0,01mm)

chó 4-5%, haâm lûúång SiO² cao túái 80-95%, àöå

chua àêët pH = 5-6 vaâ núi coá nhiïìu voã soâ hïën,

san hö coá thïí túái 6-7, rêët ngheâo cacá chêët dinh

dûúäng, ngheâo muân, àamå vaâ lên, hamâ lûúång chêët

hûäu cú thêëp (0,5-0,9%), chó thñch húåp cho caác

nûúng vûúân cêy tröìng canå úã sûúân thêëp saát chên

nuái (xem Baãng 1).

18ha rûâng ngêåp mùån. Taâi nguyïn rûâng Cön Àaão

coá thaãm thûåc vêåt che phuã túái 92%, vúái thaânh

phêìn phong phuá àa daång göìm 1.044 loaâi thuöåc

640 chi cuaã 160 hoå thûcå vêåt bêåc cao coá maåch

(420 loaâi cêy göî, 273 loaâi cêy buåi, 137 loaâi dêy

leo, 137 loaiâ thaão möåc, 53 loaâi khuyïtë thûåc vêåt,

20 loaâi phuå sinh)²; trong àoá coá 44 loaâi àùåc hûäu

(11 loaâi àõnh danh Cön Sún), möåt söë loaâi xïëp

trong danh muåc quyá hiïëm nhû gùng neáo (keo),

laát hoa; nhiïìu loaâi cêy thuöëc nhû thiïn niïn kiïån,

nguä gia bò, sêm nam, haâ thuã ö, cam thaão, àöî

trong, hûúng nhu, ngaãi cûáu, v.v…). Hïå àöång vêåt

rûâng Cön Àaão coá 144 loaâi göìm 28 loaâi thuá, 39

loaâi boâ satá , 69 loaâi chim, 8 loaâi lûúäng cû; vúái

nhiïìu loaiâ àùåc hûäu nhû soác mun, socá àen, chuöåt

hûu, thaåch suâng, böì cêu nicoba, chim àiïín mùåt

xanh, chim gêìm ghò trùæng, v.v…

Hïå sinh thaái biïín Cön Àaão vúiá 18ha rûnâ g

ngêåp mùån, 200ha coã biïín vaâ 1000ha raån san hö

“giaâu coá vïì mêåt àöå vaâ phong phuá vïì sinh vêåt

bêåc nhêët Viïåt Nam”³, coá 1.493 loaâi (37 loaâi coá

tïn trong Saách Àoã Viïtå Nam, 44 loaiâ laâ nguöìn

gen cûåc quyá cuãa biïní Viïåt Nam), bao göìm 23

loaâi thûcå vêåt ngêpå mùån (àûúác àöi Rhizophora

apiculata, àûúác xanh Rhizophora mucronata, veåt

duâ Bruguiera gymnorrhiza), 127 loaiâ rong biïní ,

11 loaâi coã biïín, 157 loaâi phuâ du thûåc vêåt, 115

loaâi phuâ du àöång vêåt, 342 loaâi san hö (41 giöëng,

17 hoå, chiïmë ûu thïë caác giöëngAcropora, Porites,

Pachyseris, Montipora, Panova), 187 loaâi thên

mïìm, 202 loaâi caá raån san hö, 116 loaiâ giaáp xaác,

75 loaâi da gai, 130 loaâi giun nhiïìu tú, 8 loaâi thuá

Trïn nïìn àõa hònh nuái thêëp döëc vúiá caác thung

luäng vaâ baäi caát biïín viïìn chên nuái, Cön Àaão nöíi

danh laâ Vûúân Quöëc gia¹thuöåc hïå sinh thaái rûâng

nhiïåt àúái haãi àaão göìm caác kiïíu rûnâ g kñn thûúnâ g

xanh vaâ nûãa ruång laá mûa êím nhiïåt àúái, vúái

4.778ha rûâng cêy göî laá röng, 109ha rûâng tre,

1. Vûúân Quöcë gia Cön Àaão thaânh lêåp theo Quyïët àõnh söë 135/TTg ngaây 31/3/1993 cuãa Thuã tûúná g Chñnh phuã

nûúác CHXHCN Viïåt Nam, vúiá töíng diïån tñch 15.043ha göìm 6.043ha phêìn àaão vaâ 9.000ha phênì biïín [7-8].

2. Kïët quaã àiïìu tra 1993-2000 cuaã Phên viïnå àiïìu tra Quy hoaåch Rûâng II, TP. Höì Chñ Minh [7-8].

3. Kïët quaã àiïìu tra cuãa Viïån Haãi Dûúng hoåc Nha Trang vaâ Haãi Phoâng [7-8].

16♦K H O A H OÏ C X AÕÕ H OÄ I V AØØ N H AÂ N V AÊ N

H2. Thiïn nhiïn Cön Sún xûa vaâ nay (AÃnh vaâ bûu aãnh Phaáp - Baão taâng Cön Àaão).

(Delphin moäm daâi, caá voi xanh, boâ biïín -

thûúng cuãa con ngûúâi; àùcå biïåt tñnh tûâ thúâiTrung

- Cêån àaåi, trong quan àiïím chuáng töi, toaân böå

QUÊÌN ÀAOÃ CÖN SÚN chñnh laâ hïå “Baão taâng

Lõch sûã Cacá h maång” “Baão taâng chûná g tñch caác

cuöåc chiïnë tranh” vaâ caã “Baão tanâ g nhên vùn”

söëng àöång vaâ hiïëm quyá khöng chó úã Viïåt Nam

maâ coân caã ngoaâi Viïtå Nam, hiïní thõ trong têìm

mùæt luä hanâ h úã moåi luác – moåi núi… vaâ caã CÖN

SÚN chñnh laâ sûå hoâa quyïån moåi nguöìn sûã liïåu

vêåt thïí - phi vêåt thïí.

Ngoaâi cacá hïå thönë g nhaâ tuâ - chuöìng coåp -

nghôa trang - traåi lñnh vaâ caác àõa danh nhû hêìm

phên boâ, Loâ Vöi, Cêìu Taâu, Sên Banh, Chuöìng

Boâ v.v… àûúåc liïåt kï trong danh mucå quêìn thïí

“Di tñch Lõch sûã - Vùn hoaá ” àùåc biïtå cêëp Quöëc

gia, töi chó muöën àiïmí danh thïm caác hònh anã h

vïì “Cön Àaoã xûa” trong taâi liïåu aãnh vaâ bûu aãnh

Phaáp hiïnå àang trûng baây úã Baão taâng Cön Àaão

vïì caãnh trñ vaâ hònh anã h lao àöång vaâ sinh hoaåt

thûúâng nhêåt cuãa nhên dên laâng An Haãi vaâ caác

xoám lên cênå , cuãa caã tuâ nhên trïn àaão lúán Cön

Lön (laâm àöiì möìi, xay luáa, tuöët tiïu vaâ boác voã

caâ phï, tröìng tóa hoa maâu, doån tauâ , chúã nûúác

ngoåt, laâm rêîy, laâm ghïë mêy vaâ àan lûúái CêìuTaâu,

Dugong dugon) vaâ boâ satá biïín (rùnæ biïín, ruâa

da, quaãn àöìng, àöìi möiì - Ertmochelys imbricata,

àùåc biïåt loaâi ruâa biïní -Vñch thûúnâ g niïn coá 350

caá thïí àeã 1200 töí trûáng vaâ thaã vïì biïín 5 vaån vñch

con) [7; 8; 13; 16; 6].

Vúái àûúâng viïìn nöng nhiïìu àaá ngêìm úã àaáy

tñch tuå rong rïu laâ möi trûúâng sinh tuå caác loaâi

haãi saãn àúái ven búâ, àùåc biïåt nhiïìu àöång vêåt thuãy

sinh (àöìi möìi, vñch - ruaâ biïín, dugon - boâ biïín,

caá heo, öëc, cua, töm, ca,á yïën saâo, haãi sêm, v.v…)

- nhûäng “lêm trûúâng” vaâ “ngû trûúâng” phong

phuá saãn vêåt cung ûáng cho kinh tïë khai thaác haái

lûúåm vaâ sùn bùæt cuãa con ngûúâi trïn quêìn àaão

naây xûa cuäng nhû nay. Vaâ, trong têmì nhòn “Àõa-

sinh thaái”, Cön Sún ngang têìm vô àöå vúái êëp Muäi

Caâ Mau vaâ caã vúái cumå àaão cûåc nam Trûúâng Sa

(Àaá Laát, Àaá Têy, Àaá Àöng, Àaá Thuyïìn Chaâi,

Trûúâng Sa Àöng...) vaâ mùåc nhiïn mang võ thïë

“cêìu nöëi” (floating bridge) giûäa cûåc nam Àêët

Meå vúái caã quêìn àaão viïîn àöng cuãa Töí quöëc...

(Hònh 1-2) [20].

Àoá cuäng laâ caác àiïuì kiïån möi trûúâng sinh

thaái thuêån húåp cho àúâi söëng chaâi lûúái vaâ thöng

K H O A H OÏ C X AÕÕ H OÄ I V AØØ N H AÂ N V AÊ N ♦17

An Sún Miïëu thúâ baâ Phi Yïën vaâ cùåp suáng thêìn cöng úã baão taâng Cön Àaão

Nghôa Trang Haâng Dûúng

H3. Cön Sún - sûå hoâa quyïån moåi nguöìn sûã liïåu vêåt thïí - phi vêåt thïí

(An Sún Miïëu thúâ Baâ Phi Yïën vaâ cùåp suáng thêìn cöng úã Baoã taâng Cön Àaoã , Nghôa trang Haâng Dûúng Cön Sún ngaây nay).

v.v...); caác di saãn àêìy chêët thú vaâ huyïìn thoaåi

Cön Sún àeåp liïn quan àïën caác cuöcå haânh têíu

gian lao cuãa taân quên Nguyïîn Phucá AÁnh khi bõ

Trûúng Vùn Àa vêy boåc truâng àiïåp úã vuâng biïín

Cön Lön nùm 1783 (Hiïnå vêåt thúiâ Gia Long thu

thêåp úã nuái cao 500m caånh xûúãng cú khñ nhû loå

göëm cöí heåp àaáy troân sún àoã, kiïëm sùæt, nhiïìu

tiïìn àöìng – coá caã tiïnì Lia Italy niïn àaåi 1866;

Miïëu An Sún vaâ huyïnì sûã baâ Phi Yïën Lï Thõ

Rùm, mêîu thên hoaâng tûã Caãi tûâng bõ àêìy úã Hoân

Baâ vò can giaán Gia Long chúá cêìu cûuá ngoaåi bang

vaâ tûã tiïët àïí giûä gòn danh tiïët; Miïëu Cêåu thúâ

hoaâng tûã Caãi úã laâng Coã ÖËng, v.v…); caác khêíu

thêìn cöng bùçng gang chûa roä lai lõch (Hònh 3)

vaâ caã truyïìn thuyïët dên gian vïì cacá tuây tûúáng

cuãa Quang Trung (Trucá Vùn Cau úã Hoân Cau) vaâ

cuãa phong traâo CêìnVûúng thúâi Hamâ Nghi (Àùnå g

PhongTaâi, ÀùångTraácVên úã HoânTaâi, HoânTraác);

Àùåc biïåt, caác bïën – baäi àaão lúán coân rùæc àêìy dêëu

tñch sinh hoaåt vaâ phïë phêím haâng hoáa (chuã yïëu laâ

göëm sûá) nhiïìu thúâi Trung vaâ Cêån àaåi v.v… maâ

coân cêìn nhiïìu chûúng trònh “chuyïn khaão” vïì

nhiïìu thúâi kyâ lõch sûã tûúng ûáng vaâ cêìn nhiïìu nöî

lûåc “chuyïn ngaânh” vaâ “liïn ngaânh” daânh riïng

cho Cön Àaão múái coá thïí laâm saáng toã caác “cêu

àöë lõch sûã” coân tiïìm êní trong di danã “àõa – sinh

thaái vaâ nhên vùn” Àaão Ngoåc…[6; 21].

Àûúng nhiïn, caã Cön Àaão vaâ Biïín Nam tûâ

lêu cuäng àaä hiïín thõ trong nhiïìu nguöìn thû tõch

Viïåt Nam, caác biïn niïn haâng haãi Thïë giúái thúâi

Trung vaâ Cênå àaåi, àùåc biïåt coá caã cacá nguöìn “Sûã

liïåu bùçng tranh” àöåc àaáo nhû àöì baãn vaâ Cûãu

àónh thúiâ Nguyïîn Minh Maång (1820-1840).

Ngay tûâ thúâi Nguyïîn Minh Maång thûá 15,

“Àaåi Nam nhêët thöëng toaân àö”ì (1834) àaä giúái

thiïåu 92 àõa danh (gömì 29 tïn tónh, 47 tïn haãi

mön haãi àaoã , 25 àõa danh vûúng quöcë vaâ vuâng

phuå thuöåc)) hiïín thõ venå toaân laänh thöí vaâ laänh

haãi liïnì daãi tûâ Mucå Nam Quan voâng qua Muäi

Caâ Mau àïnë têån An Giang, Haâ Tiïn vaâ haâng

loaåt chi khêíu – haãi àaoã coá caã tïn “Hoaâng Sa”,

“Vaån lyá Trûúâng Sa”, caã “Tiïíu Mön”, “Àaåi Mön”

àïën têån cuâng “Phuá Quöëc” v.v… (Hònh 1)⁴.

Àêy chñnh laâ “Baãn töní g kïët lanä h thö”í hiïån

thûåc ngay tûâ thúâi caác Chuáa Nguyïîn xacá lêåp quyïìn

laâm chuã Biïín Àöng tûâ haâng thïë kyã trûúác.

Dûúái goác nhòn “Àöì banã hoåc”, nhaâ nghiïn cûáu

Nguyïîn Àònh Àêìu tûâng giúái thiïåu vïì têëm baãn

àöì niïn hiïåu xûa nhêët (Canh Dêìn 1590) laâ baãn

àöì Fernaoä vaz Dourado veä Cön Àaão vúái tïn tùæt

4. Trong caác cöng böë vïì "Viïåt Nam, têåp baãn àöì haânh chñnh 64 tónh, thaânh phöë" (NXB.. Baãn Àöì, Haâ Nöåi, 2003,

2005), "Àaåi Nam nhêët thöëng toaân àöì" àïuì coá niïn àaiå 1834. Riïng cacá cöng böë cuaã Nguyïîn Àònh Àêuì , niïn àaåi chó

laâ 1840 [24] (PÀM).

18♦K H O A H OÏ C X AÕÕ H OÄ I V AØØ N H AÂ N V AÊ N

P.Condoz (Hònh 4); sau àoá, möåt söë àöì baãn àûúåc

öng giúái thiïåu nhû “An Nam Àaåi Quöëc hoåa àö”ì

cuãa giaám muåc Jean Baptistc Taberd (tïn Viïåt laâ

Tûâ) (1794-1840) xuêët baãn úã nhaâ in

J.C.Marshrman úã Serampore nùm 1838 vúái 505

àõa danh bùçng quöëc ngûä Latinh hoùcå Latinh coá

tïn “Pulo Condor” (Cuâ lao Cön Lön) (Hònh 5a);

Baãn àöì khuyïët danh trong Bartolomeu Lasso

(Petrus Plancius khùæc 1592-1594) (coá hònh Cön

Àaão vaâ caã quêìn àaão “Pracel” = Hoaâng Sa vaâ

Trûúâng Sa; “Costa de Pracel” = búâ biïín Hoaâng

Sa); Baãn àöì Paris 1902 (Cön Àaão = Poulo

Condore), Baãn àöì “East Indies and Further

India” (Philips Pocket Atlas of the World”,

London,1969:48-49) (Cön Àaão = Condore Is.),

v.v…(Hònh 5b; 6a-b) [105].

vïì caác chó lïånh lêåp àöåi Thanh Chêu khai thaác

töí yïën cacá cuâ lao cûaã bïí Tên Quan, Thúâi Phuâ,

Vúái daång sûã liïåu àùåc biïåt quyá hiïmë naây, chuná g

ta coá trong tay “tû liïåu nïìn”àïí hònh dung roä hún

vïì caác aáng sûã xûa viïtë vïì Cön Lön vaâ Biïín Nam

luác àûúng thúâi maâ coá leä nhaâ bacá hoåc Lï Quyá

Àön (1726-1784) laâ ngûúâi àêìu tiïn àïì cêåp àïën

trong “Phuã biïn taåp luåc” (1776) khi öng cheáp

H4. Baãn àöì “Fernaäo vaz Dourado” - Canh Dêìn 1590

(Sûu têåp Nguyïnî Àònh Àêìu) [24]

H5a-b. Baãn àöì “An Nam Àaåi quöëc hoåa àö”ì - Jean Baptistc Taberd (tïn Viïåt laâ Tûâ) (1794-1840) xuêtë baãn úã nhaâ in

J.C.Marshrman úã Serampore nùm 1838; Baãn àöì Paris 1902 (Sûu têåp Nguyïîn Àònh Àêìu) [24]

K H O A H OÏ C X AÕÕ H OÄ I V AØØ N H AÂ N V AÊ N ♦19

sêm, öëc vên rêët nhiïìu. Àïën kyâ thaná g 8 thò vïì,

vaâo cûãa Eo àïën thaânh Phuá Xuên àïí nöåp, cên vaâ

àõnh haång xong, múái cho baán riïng caác thûá öëc

vên, haãi ba, haãi sêm, röìi lônh bùçng trúã vï”ì “…

Hoå Nguyïîn coân thiïët lêpå thïm möåt àöiå Bùæc Haãi…

quan trïn khiïën nhûäng ngûúâi trong àöåi cheâo

thuyïìn …ra quêìn àaão Cön Lön úã giûaä Bùæc Haãi,

hoùåc ài àïnë caác xûá Cönì Tûå vuâng Haâ Tiïn àïí tòm

kiïëm, lûúmå nhùåt nhûäng haång àöìi möìi… Cai àöåi

Hoaâng Sa kiïm laänh quanã àöëc àöåi Bùcæ Haãi” [12].

Caác hoåc giaã Phaáp tûnâ g cöng böë vïì àöìng tiïìn

Nguyïîn tòm thêëy úã Hoanâ g Sa, àiïìu tra vaâ khai

quêåt Trûúnâ g Sa cuãa Viïnå Khaão cöí hocå phaát hiïån

thïm nhûäng maãnh göëm tûâ cuöëi thúâi Trêìn, tiïìn

Nguyïîn úã àaão Song Tûã Têy vaâ vïët tñch bïëp lûãa

trong caác àöëng voã soâ trïn àaão Nam Yïët [9].

Theo biïn niïn haâng haãi,

ngay tûâ nùm 1294, àoaân 14

thuyïìn cuãa nhaâ thaám hiïím

Italy Marco Polo tûâ Trung

Hoa vïì nûúác bõ baäo nhêën

chòm 8 chiïëc, 6 chiïëc daåt vaâo

truá taåi Cön Àaão. Nhiïìu taâi liïåu

H6a-b. Baãn àöì

khuyïët danh trong

“Bartolomeu Lasso”

Petrus Plancius khùæc

1592-1594; Baãn àöì

“East Indies and

Further India”

(Philips Pocket Atlas

of the World,

London,1969:48-49)

(Sûu têåp Nguyïîn

Àònh Àêìu) [24]

khaác cuäng ghi nhêån ûáng xûã

cuãa nhaâ Nguyïîn trïn biïín

Àöng àöëi vúái taâu beâ ngoaåi

quöëc gùåp nanå hoùåc muön xêm

phaåm haãi phênå naây. Vñ nhû,

nùm 1595 tauâ Têy Ban Nha

tûâ

Philippines

sang

Campuchia gheá cûãa Haân tiïëp

lûúng, thuyïìn trûúãng

J.S.Gallinato höëng haách bõ

quan trêën thuâ àuöíi ra khúi

[14]. Ngayâ 10-2-1643, Chuáa Nguyïnî Phuác Têìn

àem hún 50 thuyïìn àaná h 3 taâu Haâ Lan ngoaâi

khúi cûãa Eo; vaâo thaáng 5-1643 vaâ thaáng 8-1644,

tuêìn duyïn Nguyïîn àaná h àuöíi 10 taâu Haâ Lan

[12] vaâ àuöií taâu cuãa thuyïìn trûúãng Flavoer nhêån

lïånh Batavia àaánh ÀaângTrong; theo nhêåt kyá thuãy

thuã Haâ Lan Jean Gobyn, 2 taâu bõ bùnæ vaâ va àaá

ngêìm chòm, 1 taâu thoatá vïì àaão Perles [21] (Lam

Giang,1975 - [17]). Nùm 1702 àaä töí chûác àuöíi

ngûúâi Hönì g Mao (Anh) ra khoãi àaão Cön Lön.

Àaåi Nam thûåc luåc chñnh biïn chepá , “Bêëy giúâ

giùåc Ö Lan àêëu thuyïìn ngoaâi biïín, cûúáp boác laái

buön, quên tuêìn biïín baoá tin, Chuáa baân kïë àaánh

deåp, Thïë tûã àöëc thuác chiïën thuyïìn tiïën thùèng ra

… Trung benâ duåc binh thuyïìn tiïën theo. Chiïën

Nûúác Ngoåt, Nûúác Mùnå ; àöåi Haiã Mön chuyïn

thu nhùåt àöì taâu àùæm, lêyë töí yïën vunâ g biïín Bònh

Thuêån, àaão Cön Lön, àaão Khoai gêìn Cön Lön,

àöåi Hoaâng Sa, àöåi Bùæc Haãi thu haãi saãn vaâ vêåt

taâu àùæm úã caác quêìn àaão Hoaâng Sa, Trûúâng Sa.

“Ngaây trûúác, hoå Nguyïîn coá thiïët lêåp àöåi

Hoaâng Sa göìm 70 suêët, lêëy ngûúiâ xaä An Vônh

sung vaâo, cùæt phiïn möiî nùm cûá thaná g 2 thò nhêån

giêëy sai ài, mang lûúng àuã ùn 6 thaná g, ài haâng

nùm bùçng thuyïìn cêu nhoã, ra biïní 3 ngaây 3 àïm

thò àïën àaão. ÚÃ àêëy thò tha höì bùæt chim, caá maâ

ùn. Lêëy àûúåc hoáa vêåt cuãa taâu nhû gûúm, ngûåa,

hoa baåc, tiïìn baåc, hoân baåc, àöì àöìng, khöëi thiïëc,

khöëi chò, suáng, ngaâ voi, saáp ong, àöì sûá, àöì chiïn,

cuâng laâ kiïëm lûúåm voã àöìi möìi, voã haãi ba, haãi

20♦K H O A H OÏ C X AÕÕ H OÄ I V AØØ N H AÂ N V AÊ N

thuyïìn trûúác sau lûúát nhanh nhû bay. Giùåc tröng

thêëy caã súå, nhòn thùnè g phña àöng maâ chaåy, boã

rúi laåi 1 chiïëc thuyïìn lúán. Thïë tûã àöëc quên vêy

bùæn.Tûúáng giùåc thïë cunâ g phoáng hoãa tûå àöët chïtë .

Thïë tûã beân thu quên vï”ì [5]. Àö àöcë D’Estaing

chó huy haåm àöåi Phaáp àêuì thïë kyã 18 viïët rùçng:

“Khoá khùn caâng tùng khi chuáng töi muöën vûúåt

qua quêìn àaão Hoaâng Sa…Khu vûåc êëy luön coá

caác taâu cuãa nûúác àoá (ÀaângTrong) ài laåi; chuáng

coá thïí thöng baáo sûå coá mùåt cuãa chuná g töi” (BSEI,

1942, t.17- [17]).

Thïë nhûng sûå bao dungViïåt àöëi vúiá taâu ngoaåi

bang gùåp naån vaâo thïë kyã 17 coân truyïnì tuång giûäa

caác thuãy thuã nûúác ngoaiâ rùçng lúä gùpå baäo töë chó

cêìn thuöåc 1 chûä Viïåt: “dioy” (àoái) laâ seä àûúåc

dên súã taåi cûu mang giupá àúä. Vaâo caác nùm 1707

vaâ 1714, caác taâu Haâ Lan gùåp baoä àùæm Hoanâ g

Sa, thuãy thuã àoáng beâ búi vaâo, Chuaá Nguyïîn cho

ùn àûa vïì Battavia. Theo cha cöë Heusse phiïn

dõch, “Chuáa Nguyïîn àaä ban cho nhûäng ngûúâi

Haâ Lan 50 quan tiïìn, 12 bao gaåo, 20 chônh nûúác

mùæm” àûa vïì HöåiAn tòm taâu ài Batavia (Nguyïîn

Nhaä - [17]). “Thuyïìn ài buön baán úã nûúác khaác

gùåp gioá taåt vaâo, laâm àún trònh xin taåm àêåu àïí

sûãa chûäa thò cho àêåu úã cûãa Haân vaâ Cuâ Lao

Chiïm, thuyïìn sûãa àaä xong thò dên thuã lïå vaâ

dên tiïëp cêån aáp àuöíi ra khoãi cûãa bïí… Thuyïìn

gùåp gioá baäo bõ phaá honã g thò xem xetá söë khaách,

cai baå giao cho höåi quaán canh giû,ä cêëp phaát

tiïìn nhaâ nûúác, lûúng thaáng möîi ngûúâi 5 tiïìn,

àúåi khi thuêån gioá thò cho phuå theo caác thuyïìn

maâ vï”ì [12].

Àïën thúiâ caác vua Nguyïîn Gia Long vaâ Minh

Maång, sûå khùèng àõnh ranh giúái vaâ chuã quyïìn

àêët nûúác “Àaåi Nam nhêtë thöëng” àûúåc thïí hiïån

roä raâng qua nhiïìu sûå kiïån. Vñ nhû, caác àõnh lïå

ào àaåc cûãa biïín (1831) [5, têåp 10:255] vaâ thûúãng

cho ngûúâi coá cöng coi giûä biïín (1837) [5, têåp

9:155]; caác chó duå Nöåi caác, Böå Binh nùm

1831: ”Nûúcá ta múã mang búâ coäi maiä túái biïín

Nam, haâng nùm thuyïìn beâ vêån taãi qua laåi, àûúâng

biïín chöî naâo khoá dïî nöng sêu phaiã nïn thuöåc

hïët”. “...àõa thïë nûúác ta ven biïín lêëy thuãy quên

laâm moán súã trûúâng, nay tuy gùåp buöií thanh bònh,

thuãy quên caâng khöng thïí coi thûúnâ g àûúåc...

nïn bùæt thao diïîn luön...àïí ngaây àïm tinh thuåc

röìi cho tuênì xeát ngoaâi mùåt biïín àïí deåp yïn giùåc

biïín... sao cho àûúâng thuãy chöî ài chöî àûáng àïìu

H7. Cûãu Àónh - “Baãn Tuyïn ngön” lanä h thöí “Àaiå Nam nhêët thöëng” - Vunâ g biïín vaâ caác cûãa bïí,

caác kiïuí thuyïnì “Ra khúi vaoâ löång” àúiâ Nguyïîn Minh Maång (1820-1840) [1-2;18].

K H O A H OÏ C X AÕÕ H OÄ I V AØØ N H AÂ N V AÊ N ♦21

quen thuöåc hïët vaâ tònh hònh mùåt biïní àïìu hiïíu

roä hïët” [5, têåp 10:211-212]. Caác chó lïånh àoáng

thuyïìn tuêìn Haãi Àaåo, Lï thuyïìn, thuyïìn àa saách

vaâ àùåt tïn (Linh Phûúång, Kim ÛÁng, Phêën

Bùçng...), sai thuyïìn An Haãi vaâ Tuênì Haãi “kiïím

soaát mùåt biïín” tûâ Kinh thaânh vaâ Nam [5, têåp

8:284 ; têåp 9:178-179 ; têåp 18:57; têåp 19:153 ;

têåp 20:183], àuác àaåi phaáo nùång vaiâ ngaân cên,

phong hiïåu “Thêìn Uy vö àõch Tûúáng quên”,

“Phaá àõch thûúång tûúná g quên” vaâ sau deåp loaån

Lï Vùn Khöi úã Phiïn An, suáng coân àûúåc chúã vïì

kinh, viïët sùæc vùn, khùcæ phong hiïuå , dûång àïìn

thúâ, tïë thûúâng niïn [10:54; 22:265; 11, têåp

15:276-282].

Àïí gòn giûä an ninh chuã quyïìn trïn mùåt biïín

Àöng vaâ baão vïå maåch maáu giao thöng thûúng

maåi biïín, haãi quên Nguyïîn trang bõ caã ngaân chiïën

thuyïìn àuã loaåi àùåc chunã g (möng àöìng, àêëu haåm,

haãi cöët, möng xung, du àônh, liïn hoaân, mêîu

tûã…) maâ theo ngûúâi Anh John Barrow nùm

1792-1793, “Coá möåt nghïì àùåc biïtå trong caác

nghïì maâ xûá Àaâng Trong hiïån coá thïí tûå haâo, àoá

laâ nghïì àoáng thuyïìn biïín. Thuyïìn biïín cuãa hoå

ài khöng nhanh nhûng rêtë an toaân, trong àûúåc

chia thaânh nhiïìu khoang. Loaåi naây rêët chùæc, coá

thïí va vaâo àaá ngêìm maâ khöng chòm, vò nûúác chó

vaâo àûúåc 1 khoang maâ thöi. Hiïån úã Anh cuäng

bùæt chûúác caách àoá àïí àoáng taâu” (Arch.M.B.Coch,

vol.746:870 – Sûã Àõa, söë 21:159) vaâ theo trûúãng

phaái böå Anh John Crawfurd vaâo nùm 1824, Vua

Minh Maång coá 200 phaáo haåm loaåi 16-22 àaåi

baác (guns), 1000 àaåi chiïën thuyïnì loaåi 50-70

maái cheâo coá phaáo, suná g truå; 50 chiïën thuyïìn

loaåi 40-44 maái cheâo, 1 suáng truå [3:493; 17].

Têët caã caác chuãng loaåi thuyïìn naây (Àa taác

thuyïìn, Haãi àaåo thuyïnì , Lêu thuyïnì , Möng àönì g

thuyïìn, Lï thuyïìn, Àônh thuyïìn, Ö thuyïìn) hiïín

hiïån trong Cûãu àónh àucá thúâi Minh maång (1820-

1840) – nguöìn Viïåt sûã quyá giaá vaâ àöåc àaáo – möåt

“Baãn kiïën thûác baách khoa toaân thû”, möåt “Baão

taâng bùçng tranh” hoùåc möåt “Phoâng triïín laäm dõ

thûúâng” cuãa “Àaåi Nam nhêët thöëng” vïì laänh thöí

vaâ laänh haãi “uy thïë nhêtë so vúái laáng giïìng” àêìu

thïë kyã 19 [1; 2; 18].

Cuâng vúiá haâng trùm hònh chaåm phaác thaão

lõch sûã vùn hoáa, caác thûåc thïí àõa lyá quan troång

trong caã nûúác (caác nuiá TaãnViïn, ThiïnTön, Ngûå

Bònh, Thûúng Sún, Hönì g Sún, Hoanâ h Sún, caác

quan aãi Quaãng Bònh, Haãi Vên, Àeoâ Caã, kïnh

Vônh Tïë, caác doâng söng Lö, Thao, Vïå, Cûãu An,

Nhõ Haâ, Baåch Àùçng, Maä, Gianh, Lam, Hûúng,

Phöí Lúåi, Lúåi Nöng,Thaåch Haän, Vônh Àõnh,Vônh

Àiïån, Bïnë Ngheá, Hêåu Giang, Tiïìn Giang), caác

phûúng tiïnå giao thöng, vuä khñ chiïnë àêëu (àaåi

phaáo, suáng chim, àaån, giaáo, àao, dao, noã, laá cúâ,

xe ngûåa, öëng phun lûãa), caác hiïån tûúnå g vuä truå vaâ

khñ tûúång (mùåt trúâi, mùtå trùng, ngên haâ, nguä hanâ h

tinh, Nam Àêíu, mûa, gio,á sêëm seát, cêìu vöìng) vaâ

caác “àùåc saãn” thiïn nhiïnViïåt Nam truyïìn thöëng

(caác loaâi thuá nhû voi, ngûåa, tï giaác, boâ toát, heo,

dï, nai, ga,â ve sêìu, àuöng dûâa, caác loaâi caá voi,

àöìi möìi, caá sêëu, caá böng, caá loác, caá rö, caá muá,

sam, vñch, soâ, ruâa thiïng, trùn, caâ cuöëng; caác

loaâi chim cöng, trô, hacå , uyïn ûúng, hoaâng anh,

nhöìng, yïën, keát, soái àêuì ; caác danh möåc nhû thiïët

möåc, thuênå möåc, tûã möåc, àaân möcå , nam möåc,

têët möåc, baách, tuâng, ngö àöìng, long nhaän, lûúng

thaão nhû luaá nïëp, luáa te,ã àêåu xanh, àêåu vaán, àêåu

naânh, baåch àêåu, dêu, böng vaãi, cêy traiá mñt, xoaâi,

mú, boân bon, cau, àaâo, lï, nhaän, vaiã , gia võ nhû

cuã haânh, he,å cuã kiïåu, toiã , nghïå, gûâng, tña tö, caãi,

hûúng nhu, hûúng liïåu nhû trêìm hûúng, kyâ nam,

nam sêm, àêuå khêëu, tö húåp, quïë, sa nhên, trêìu

khöng; caác loaâi hoa sen, tûã vi, nhaiâ , höìng, haãi

àûúâng, hûúáng dûúng, hoa soái, ngoåc lan, trên

chêu, dêm buåt), chñnh hònh aãnh Biïín Àöng

(Àöng Haãi) chaåm trïn Cao àónh, Biïín Nam

(Nam Haãi) trïn Nhên àónh vaâ caã Biïín Têy (Têy

Haãi) trïn Chûúng àónh vaâ caác “Yïët hêìu” Thuêån

An-Àaâ Nùné g-Cêìn Giúâ haãi khêíu trïn caác àónh

Nghõ - àónh Duå - àónh Thuêìn, coá thïí coi CÛÃU

ÀÓNH chñnh laâ “Baãn töní g kïët laänh thö”í sinh

àöång nûäa cuãa “Àaåi Nam nhêët thönë g” tûâ 175

nùm vïì trûúác vaâ vêîn àang sûâng sûäng “trú gan

cuâng tuïë nguyïåt” trûúác sên Thïë Miïëu - Di saãn

vùn hoáa Thïë giúái Huïë [1; 2; 15; 18] (Hònh 5).

TAÂI LIÏåU THAM KHAÃO

1. Barnouin, R.P. (1974), Les Bas-Reliefs des Urnes Dynastiques de Huïë - Bulletin de la Socieáteá des EÁtudes

Indochinoises, Saigon, Nouvelle Será ie, XLIX(3): Saigon, 1974:427-577.

2. Cadiere, L. (1914), Les urnes dynastiques du Palace de Hue: Notice historiques– Bulletin des Amis du Vieux

Huáe:39-46.

22♦K H O A H OÏ C X AÕÕ H OÄ I V AØØ N H AÂ N V AÊ N

3. Crawfurd, John. (1967), Journal of an Embassy (from the Governergeneral of India) to the Courts of Siam and

Cochinchina, Oxford University Press.

4. Dûúng Vùn Cêìu (1998), Caác thaânh taåo magma úã Cön Àaão – Cön Àaão kyá sûå vaâ tû liïåu, Nxb. Treã, TP. HCM.

5. Àaåi Nam thûåc luåc chñnh biïn, àïå nhêët – àïå tam kyã, têåp 2-26 (II), Nxb. Sûã hoåc vaâ Nxb. Khoa hoåc Xaä höåi, Haâ Nöåi,

1963-1974.

6. Àaâo Quyá Caãnh (2008), Khaão cöí hoåc Cön Àaão, goác tiïëp cêån sinh thaái nhên vùn, Khaão cöí hoåc, söë 1:3-17.

7. Àaâo Thõ Luyïën - Hoaâng Traâ My - Hoaâng Lan Anh (2009), Hoãi àaáp vïì nhûäng caánh rûâng vaâ vûúân quöëc gia Viïåt

Nam, Nxb. Quên àöiå Nhên dên, Haâ Nöiå .

8. Àùång Viïåt Thuãy (chuã biïn) (2009), Hoãi àaáp vïì caác àaão, quêìn àaão, võnh, vuäng nöíi tiïëng úã Viïåt Nam, Nxb. Quên àöåi

Nhên dên, Haâ Nöåi.

9. Haâ Vùn Têën (1996), Nhêån xeát vïì kïët quaã caác chûúng trònh khaão cöí hoåc Trûúâng Sa, Têy Nguyïn vaâ Nam Böå,

Khaão cöí hoåc, söë 4, tr. 5-10.

10. Höì Vônh (1991), Söë phêån cuãa nhûäng khêuí thêìn cöng thúâi Nguyïîn, Söng Hûúng, söë 2.

11. Khêm Àõnh Àaiå Nam Höåi Àiïín Sûã Lï,å 15 têåp, Nxb. Thuêån Hoáa.

12. Lï Quyá Àön (1776), Phuã biïn taåp lucå , Nxb. Khoa hoåc Xaä höåi, Haâ Nöåi, 1964.

13. Lï Xuên AÁi (1998), Vûúân Quöëc gia Cön Àaão - Cön Àaão kyá sûå vaâ tû liïåu, Nxb. Treã, TP. HCM.

14. Nguyïîn Höìng (1959), Lõch sûã truyïnì giaáo úã Viïåt Nam, quyïín 1, Saâi Goân.

15. Nguyïîn Tiïën Caãnh (chuã biïn), (1992), Myä thuêtå Huï,ë Viïån Myä thuêåt - Trung têm Baão töìn Di tñch Huïë.

16. Nguyïîn Trung Chiïën - Laåi Vùn Túái (1996), Àiïìu tra khaão cöí hoåc möåt söë àaão ven búâ biïín phña Nam – Khaão cöí

hoåc, söë 4:27-40.

17. Nguyïîn Viïåt - Vuä Minh Giang-Nguyïnî Maånh Huâng (1983), Quên thuyã trong lõch sûã chöëng ngoaiå xêm, Nxb. Quên

àöåi Nhên dên, Haâ Nöåi.

18. Phaåm Hûäu Cöng (1995), Cûãu àónh vaâ cöí khñ àuác thúiâ Minh Maång (1820-1840), Luêån aán Phoá Tiïën syä Khoa hoåc

Lõch sûã, TP. HCM.

19. Phan Liïu (1992), Àêët Àöng Nam Böå, Nxb. Nöng Nghiïåp, Haâ Nöåi.

20. Töíng cuåc Àõa Chñnh (1999), Têåp baãn àöì àõa danh-àõa giúái caác tónh Àöng Nam böå; (2003), Têåp baãn àöì haânh chñnh

Viïåt Nam, Nxb. Baãn àöì, Haâ Nöåi.

21. Trêìn Quöëc Vûúång (1998), Cön Àaão caái nhòn Àõa-Vùn hoáa – Viïåt Nam caái nhòn àõa vùn hoáa, Tapå chñ Vùn hoáa

nghïå thuêåt, Nxb.Vùn hoáa Dên töåc, Haâ Nöiå , tr. 470-478.

22. Trêìn Quöëc Vûúång (2000), Vùn hoáa Àöng Sún, hïå biïuí tûúång – Vùn hoáa Viïåt Nam tòm toâi vaâ suy ngêîm, Nxb. Vùn

hoáa Dên töåc, Haâ Nöåi, tr. 139-147.

23. Trêìn Quöëc Vûúång (2002), Vïì miïìn Trung (mêëy neát khaái quaát vïì Nhên hoåc Vùn hoáa), Kyã yïëu Höåi thaão khoa hoåc

5 nùm nghiïn cûáu vaâ àaâo taoå cuãa Böå mön Khaão cöí hoåc (1995-2000), Nxb. Chñnh Trõ Quöëc Gia, Haâ Nöåi, tr.17-28.

24. Vuä Minh Giang - Àaâo Duy Höìng (1979), Nhûäng khêíu thêìn cöng úã Huïë, Nhûäng phaát hiïån múái vïì khaão cöí hoåc.

25. Xûa & Nay, Nxb. Thúâi àaiå (2010), Nguyïîn Àònh Àêuì , haânh trònh cuãa möåt tri thûác dêën thên, Haâ Nöåi.

26. Yïën Phi (1998), Khaái quaát vïì Cön Àaão – Cön Àaão kyá sûå vaâ tû liïåu, Nxb. Treã, TP.HCM

SUMMARY

Con Àao vaâ Vietnamese Sea

Throught “Geo-Ecological and Humanity” Viewers

.

Associate Prof. Dr. Pham Duc Manh

.

Pham Thi Ngoc Thao, M.A.

In the Paper, theAuthors present the Cön SúnArchipelago and theVietnamese territorial

Sea throught “Geo-ecological” Viewer with some important “Historigical Evidences”

such as ancient maps and “The Nine Urns”in the Nguyïîn Minh Maång Period (1820-

1840).

In terms of Space, Cön Sún Archipelago located in the Southeast Vietnam, including

the main Island of Cön Lön (with the total area of 51.32km²) and 15 small Islands

(20.56km²) in the northeast-southwest direction, at 8º34’-49’north latitude and 106º31’-

45’east longitude. The main Island of the Cön Sún Archipelago contains mountain and

K H O A H OÏ C X AÕÕ H OÄ I V AØØ N H AÂ N V AÊ N ♦23

hill regions (6328 ha = 88,4%) and some small valleys formed in Holocene Flandrian

sea-advance (c.a. 6,000 – 3,000 BC) where the fauna at sea and on land are very rich

and diversified being suitable for human life.

According to historical evidences, the First Summation of territory and territorial sea

in the Nguyïîn Dynasty is “Àaåi Nam nhêët thöëng toanâ àöì” (1834) and with ancient map

collection of Nguyïîn Àònh Àêìu (Fernaoä vaz Dourado - Canh Dêìn 1590, “An Nam Àaåi

quöëc hoaå àöì” - 1838, Bartolomeu Lasso 1592-1594, Paris 1902), there are basic source

inlustrated another infomations about Cön Sún Archipelago and the Vietnamese Sea

such as historical books (“Phuã Biïn tapå luåc” of Lï Quyá Àön – 1776, “Àaåi Nam thûåc

luåc chñnh biïn”, “Khêm Àõnh Àaiå Nam Höåi Àiïín Sûã Lïå”); seafaring year-books and

habitant evidences, pottery fragments and coins of Nguyïîn period in Hoaâng Sa and

Song Tûã Têy, Nam Yïët of Trûúâng Sa Archipelago etc.

The Second Summation of territory and territorial sea is“The Nine Urns”in the Nguyïîn

Minh Maång Period (1820-1840) with the Panoramic Picture of Eatern Sea, Southern

Sea and Western Sea and many images which showing territory and territorial sea of

“Àaåi Nam nhêët thöëng” in the Medieval vaâ post-Medieval Times.

24♦K H O A H OÏ C X AÕÕ H OÄ I V AØØ N H AÂ N V AÊ N

Côn đảo và biển Nam trong tầm nhìn Địa - Sinh Thái và Nhân Văn