Thoái hoá đất và quá trình hoang mạc hoá ở vùng Nam Trung Bộ
32(1), 79-86
T¹p chÝ C¸c khoa häc vÒ tr¸i ®Êt
3-2010
THO¸I HO¸ §ÊT Vµ QU¸ TR×NH HOANG M¹C
HO¸ ë VïNG NAM TRUNG Bé
NGUYÔN §×NH Kú, NGUYÔN LËP D¢N,
NGUYÔN M¹NH Hµ
I. §ÆT VÊN §Ò
Trung Bé, c¸c kÕt qu¶ ®· chøngminh thùc tr¹ng tho¸i
hãa ®Êt dÉn ®Õn hoang m¹c hãa cña khu vùc. §ång
thêi x¸c ®Þnh c¸c tÝnh chÊt, nguyªn nh©n c¨n b¶n
dÉn ®Õn hoang m¹c hãa
Trong C«ng −íc chèng sa m¹c hãa cña Liªn
hîp quèc (UNCCD) ký th¸ng 6 n¨m 1992 t¹i héi
nghÞ th−îng ®Ønh Rio de Janero ®· kh¼ng ®Þnh "sa
m¹c hãa - lµ sù suy tho¸i ®Êt ®ai t¹i c¸c vïng kh«
h¹n, b¸n kh« h¹n, b¸n Èm kh« h¹n, h×nh thµnh do c¸c
yÕu tè kh¸c nhau bao gåm sù biÕn ®æi khÝ hËu vµ
c¸c ho¹t ®éng cña con ng−êi. Suy tho¸i ®Êt lµ sù
suy gi¶m hoÆc mÊt n¨ng suÊt sinh häc vµ kinh tÕ
cña ®Êt trång trät sö dông n−íc m−a, ®Êt trång trät
sö dông thñy lîi, hoÆc b·i ch¨n th¶ gia sóc, ®ång
cá, rõng vµ ®Êt rõng..." {7}. Nh− vËy tho¸i hãa ®Êt
vµ hoang m¹c hãa cã quan hÖ nh©n qu¶ kh¨ng khÝt
trong tù nhiªn, thÓ hiÖn ë sù chuyÓn hãa tõ ®Êt
nguyªn sinh - ®Êt tho¸i hãa - ®Êt hoang m¹c hãa.
Ch−¬ng tr×nh hµnh ®éng thùc hiÖn c«ng −íc hoang
m¹c hãa cña Thñ t−íng ChÝnh phñ ViÖt Nam còng
kh¼ng ®Þnh : ë ViÖt Nam, chèng sa m¹c hãa lµ ng¨n
chÆn, h¹n chÕ qu¸ tr×nh tho¸i hãa ®Êt ë vïng b¸n
kh« h¹n, kh« h¹n. Vïng Nam Trung bé ®−îc coi lµ
vïng träng ®iÓm phßng chèng hoang m¹c hãa {7}.
II. KÕT QU¶ NGHI£N CøU Vµ TH¶O LUËN
1. §iÒu kiÖn h×nh thµnh vµ c¸c qu¸ tr×nh tho¸i
hãa ®Êt vïng Nam Trung Bé
a) §iÒu kiÖn h×nh thµnh ®Êt
Vïng duyªn h¶i Nam Trung Bé ViÖt Nam b¾t
®Çu tõ ®Ìo H¶i V©n (vü ®é 15°30' B) ®Õn Nam
huyÖn Hµm T©n tØnh B×nh ThuËn (vü ®é 10°34' B)
bao gåm c¸c tØnh §µ N½ng, Qu¶ng Nam, Qu¶ng
Ng·i, B×nh §Þnh, Phó Yªn, Kh¸nh Hßa, Ninh
ThuËn, B×nh ThuËn. §Þa thÕ tù nhiªn kh¸i qu¸t cña
vïng lµ n¬i t−¬ng t¸c gi÷a s−ên §«ng cña Tr−êng
S¬n Nam víi BiÓn §«ng. C¸c ®ång b»ng duyªn h¶i
nhá hÑp h×nh thµnh do kÕt qu¶ t−¬ng t¸c l©u dµi vµ
phøc t¹p ®ã.
§iÒu kiÖn sinh khÝ hËu thæ nh−ìng cña vïng n»m
trän trong vïng nhiÖt ®íi giã mïa, víi sù ph©n hãa
râ rÖt hai mïa kh« vµ m−a. §Êt ph¸t sinh mang tÝnh
®Þa ®íi phæ biÕn lµ vµng ®á, vµng x¸m. Tæng n¨ng
l−îng bøc x¹ MÆt Trêi trong vïng lín h¬n 150-160
kcal/cm2/n¨m vµ tæng nhiÖt ®é trªn 10 °C, trung b×nh
trªn 8.000-9.000 °C, nhiÖt ®é trung b×nh hµng n¨m
trªn 24 °C. Sù kh¸c biÖt nhiÖt ®é c¸c th¸ng trong
n¨m kh«ng ®¸ng kÓ. L−îng m−a trung b×nh n¨m
cña vïng trªn 1.500 mm song tËp trung 75-90 %
vµo mïa m−a tõ th¸ng 5-6 ®Õn th¸ng 10-11. Trong
vïng cã hai trung t©m m−a lín trªn d−íi 3.000 mm
lµ Trµ Mi - Ba T¬ (Qu¶ng Ng·i), §øc Linh - T¸nh
Linh (B×nh ThuËn). Mïa kh« kÐo dµi 6-9 th¸ng. §Æc
biÖt khu vùc tõ Ninh S¬n - Ninh H¶i (Ninh ThuËn)
®Õn Tuy Phong - B¾c B×nh (B×nh ThuËn) lµ mét
trung t©m kh« h¹n víi l−îng m−a trung b×nh n¨m
§iÒu kiÖn ph¸t sinh ®Êt vïng Nam Trung Bé (tõ
§µ N½ng ®Õn B×nh ThuËn) thuéc nhiÖt ®íi giã mïa,
cã mïa kh« kh¸ dµi (6-9 th¸ng). Vïng Ninh ThuËn
- B×nh ThuËn cã mïa kh« dµi 8 - 9 th¸ng, t−¬ng
øng víi cïng b¸n kh« h¹n. DiÖn tÝch ®Êt cña vïng
trªn 43.000 km2. CÊu tróc líp phñ thæ nh−ìng ®a
d¹ng phøc t¹p víi 10 nhãm, 20 lo¹i vµ trªn 65.000
ha nói ®¸, trªn 265.000 ha cån c¸t vµ b·i c¸t. Qu¸
tr×nh tho¸i hãa ®Êt ë vïng Nam Trung Bé còng ®a
d¹ng, phøc t¹p vµ víi c−êng ®é m¹nh mÏ, dÉn ®Õn
nhiÒu lo¹i h×nh hoang m¹c hãa kh¸c nhau. Sù thiÖt
h¹i do tho¸i hãa ®Êt vµ hoang m¹c hãa trong ph¸t
triÓn kinh tÕ - x· héi cña vïng Nam Trung Bé lµ rÊt
lín, cÇn ®−îc nghiªn cøu ®Ó h¹n chÕ, ng¨n chÆn {1}.
Trªn quan ®iÓm tæng hîp ®Þa lý ph¸t sinh vµ
tho¸i hãa ®Êt dÉn ®Õn hoang m¹c hãa ë vïng Nam
79
500-700 mm (cã khi xuèng d−íi 500 mm). Quy luËt nhiÖt ®íi rông l¸ (rõng khép). Rõng rông l¸ chØ thÞ
ph©n hãa m−a theo ®é cao ®Þa h×nh thÓ hiÖn : khu vùc cho ®iÒu kiÖn kh« h¹n. Tõ ®«ng sang t©y cã thÓ gÆp
®ång b»ng ven biÓn (®Æc biÖt vïng c¸t) l−îng m−a c¸c th¶m thùc vËt rõng ngËp mÆn ®Õn c¸c tr¶ng tru«ng
trung b×nh thÊp, khu vùc ch©n nói l−îng m−a trung c©y gai, x−¬ng rång trªn ®Êt c¸t, rõng rông l¸ trªn
b×nh t¨ng lªn, vïng nói ®¹t h¬n 1.500-2.000 mm/n¨m. ®Êt x¸m b¹c mÇu, vïng ®åi thÒm vµ trªn nói lµ rõng
Trong khi ®ã kh¶ n¨ng bèc h¬i cña khu vùc th−êng kÝn th−êng xanh. §¸ng chó ý lµ trong vïng cã trªn
xuyªn lªn ®Õn trªn 1.300-1.400 mm/n¨m. Vïng ven
biÓn l−îng m−a thÊp, kh¶ nang bèc h¬i lín gÊp 2-3l
lÇn l−îng m−a. ChÝnh v× vËy ®· t¹o nªn mét vïng
b¸n kh« h¹n ®iÓn h×nh ë ViÖt Nam. Lò lôt vµ h¹n
kiÖt th−êng xuyªn xuÊt hiÖn trong vïng.
65.000 ha nói ®¸ träc víi c©y bôi gai, hèc ®¸ vµ h¬n
44.000ha cånc¸t báhoangtrèng cá thÊp, x−¬ngrång.
LÞch sö khai th¸c ®Êt cña vïng ®· tr¶i qua ph−¬ng
thøc du canh ®èt n−¬ng lµm rÉy vµ ch¨n th¶ ®¹i gia
sóc l©u ®êi cña d©n téc Ch¨m. Do thuËn tiÖn giao
th«ng nªn rõng vµ ®Êt rõng ë ®©y ®−îc khai th¸c sím.
Quanh c¸c khu vùc th¸p Chµm t×nh tr¹ng tho¸i hãa
®Êt vµ kh« h¹n diÔn ra m¹nh nhÊt. Ngoµi ra c¸c cuéc
chiÕn tranh kÐo dµi tõ xa x−a ®Õn n¨m 1975 còng lµ
mét trong nh÷ng nguyªn nh©n cña t×nh tr¹ng tho¸i
hãa ®Êt vµ hoang m¹c hãa [2].
§Þa h×nh s−ên §«ng Tr−êng S¬n ®åi nói dèc
chia c¾t trªn 80 % diÖn tÝch tù nhiªn. §é cao tuyÖt
®èi nhiÒu ®Ønh trªn 1.000 m, ®ñ ®iÒu kiÖn ®Ó xuÊt
hiÖn ®Êt mïn vµng ®á trªn nói. TÝnh t−¬ng ph¶n ®Þa
h×nh gi÷a ®åi nói vµ ®ång b»ng ®· t¹o ra tiÒm n¨ng
xãi mßn lín. D¶i ®åi thÒm tiÕp gi¸p víi ®ång b»ng,
n¬i chuyÓn t¶i n−íc tõ s−ên Tr−êng S¬n nªn qu¸
tr×nh röa tr«i m¹nh vµ qu¸ tr×nh laterit hãa ph¸t triÓn
xuÊt hiÖn ®Êt x¸m b¹c mÇu {6}.
Tõ c¸c ®iÒu kiÖn ph¸t sinh ®Êt ®· h×nh thµnh nªn
líp phñ thæ nh−ìng vïng duyªn h¶i Nam Trung Bé
thÓ hiÖn tÝnh ®a d¹ng phøc t¹p. HÇu hÕt c¸c nhãm ®Êt
cña c¶ n−íc ®Òu cã mÆt ë trong vïng (b¶ng 1 vµ 2).
S«ng ngßi vïng duyªn h¶i Nam Trung Bé ®Òu
ng¾n, dèc, hÑp, bông chøa n−íc nhá. Cöa s«ng bÞ
che ch¾n bëi c¸c d¶i cån c¸t ven biÓn vµ c¸c dÉy nói
So s¸nh c¸c nhãm ®Êt trªn cho thÊy : nhãm ®Êt
®©m ngang ra biÓn nªn khã tiªu tho¸t n−íc vµo mïa mÆn vµ ®Êt phÌn cã diÖn tÝch nhá nhÊt, chiÕm 1,31 %
lò. Mïa kh« nhiÒu s«ng suèi bÞ båi lÊp lßng s«ng vµ
c¹n n−íc. HÇu hÕt phï sa cña c¸c s«ng t¹o nªn ®ång
b»ng ®Òu cã thµnh phÇn c¬ giíi nhÑ tõ ®Êt phï sa
®ång b»ng Tuy Hßa cña s«ng Ba chÈy qua vïng cao
nguyªn basalt.
diÖn tÝch vïng, tuy vïng nghiªn cøu cã bê biÓn kÐo
dµi trªn 700 km. Nhãm ®Êt c¸t vµ cån c¸t trong vïng
chiÕm gÇn 50 % diÖn tÝch lo¹i ®Êt c¶ n−íc. Nhãm
®Êt n©u vïng b¸n kh« h¹n tuy chiÕm 0,97 % diÖn
tÝch vïng song lµ ®¬n vÞ ph¸t sinh ®Æc thï chØ xuÊt
hiÖn ë Ninh ThuËn, B×nh ThuËn. Cã thÓ coi ®©y lµ
dÊu hiÖu chØ thÞ cho kh¶ n¨ng xuÊt hiÖn hoang m¹c
hãa. Nhãm ®Êt xãi mßn tr¬ sái ®¸ còng chiÕm tû lÖ
cao so víi lo¹i ®Êt c¶ n−íc (gÇn 10 %). ChiÕm diÖn
tÝch lín nhÊt lµ nhãm ®Êt x¸m (78,39 % diÖn tÝch
Líp phñ thùc vËt trong vïng ph©n hãa râ rÖt theo
®iÒu kiÖn khÝ hËu thæ nh−ìng tõ b¾c vµo nam vµ tõ
®«ng sang t©y. Tõ Qu¶ng Nam - §µ N½ng ®Õn Nha
Trang phæ biÕn lµ rõng kÝn th−êng xanh nhiÖt ®íi,
cßn Nha Trang ®Õn Phan ThiÕt xuÊt hiÖn kiÓu rõng
B¶ng 1. DiÖn tÝch c¸c nhãm ®Êt vïng duyªn h¶i Nam Trung Bé
Duyªn h¶i Nam Trung Bé
DiÖn tÝch PhÇn tr¨m so víi PhÇn tr¨m so víi
DiÖn tÝch c¶
n−íc (ha)
Nhãm ®Êt
(ha)
lo¹i ®Êt c¶ n−íc
diÖn tÝch vïng
Cån c¸t vµ ®Êt c¸t ven biÓn
§Êt mÆn
§Êt phÌn
§Êt phï sa
§Êt lÇy + ®Êt gl©y chua
533.434
971.356
1.863.128
3.400.059
452.418
265.175
49.560
7.589
317.989
103.943
49,71
5,10
0,41
9,35
22,97
6,08
1,14
0,17
7,29
2,38
§Êt ®en
112.939
42.330
19.970.642
3.014.594
495.727
22.241
42.330
3.417.782
86.632
46.628
19,69
100,00
17,11
2,87
9,41
14,13
0,51
0,97
78,39
1,99
1,07
§Êt n©u vïng b¸n kh« h¹n
§Êt x¸m
§Êt ®á
§Êt xãi mßn tr¬ sái ®¸
Tæng céng
30.856.627
4.359.869
100,00
80
B¶ng 2. Ph©n bè ®Êt theo c¸c tØnh Nam Trung Bé (®¬n vÞ : ha)
Qu¶ng Nam- Qu¶ng
§µN½ng
B×nh
§Þnh
Kh¸nh
Hßa
Ninh
ThuËn ThuËn diÖn tÝch
B×nh
Tæng
Tªn ®Êt
Phó Yªn
Ng·i
43.119
15.417
2.155
14.389
6.947
Cån c¸tvµ®Êt c¸tvenbiÓn
§Êt mÆn
§Êt phÌn
18.250 12.984 16.300 13.148 146.985 265.175
49.560
7.589
11.581
3.701
3.930
8.332
1.504
2.294
1.288
75.428
14.993
41.967
8.463
§Êt phï sa
§Êt lÇy
77.318 29.355 22.954 13.611 57.356 317.989
18.430 24.705 18.035 5.184 14.133 103.943
1.903
125
294
9.400
§Êt ®en
19.919
22.241
42.330
427.771 376.914 441.265 249.560 539.113 3.417.782
§Êt n©u vïng b¸n kh«h¹n
§Êt x¸m
§Êt ®á
32.930
984.424 398.735
3.652
5.436
20.606
2.021
898
3.990
11.434 16.952
16.545 34.228
55
6.713
6.430
86.632
46.628
§Êt xãi mßn tr¬ sái ®¸
4.300
1.144.624 495.031
Céng ®Êt
S«ng suèi
Nói ®¸
574.320 505.791 520.722 337.669 781.712 4.359.869
21.391
2.024
30.498
10.650
12.024
15.658 5.640
17.617 17.090
3.256
1.176
43
1.929 5.376
3.062 12.112
63.900
65.105
30.541
§¶o
1.198.537 517.705 607595 528521
Tæng diÖn tÝch tù nhiªn
525.197 342.660 799.200 4.519.415
vïng), hÇu hÕt ®−îc h×nh thµnh trªn ®¸ magma acid c¸t, n¬i cã l−îng m−a thÊp vµ høng chÞu giã biÓn,
vµ ®¸ c¸t. Do ®ã c¸c lo¹i ®Êt x¸m cã thµnh phÇn c¬ giã nói. C¸c cån c¸t di chuyÓn s©u vµo trong ®Êt
liÒn, tèc ®é di chuyÓn c¸t cao 3-5 m/n¨m ë ChÝ
C«ng (Tuy Phong), Mòi NÐ (Phan ThiÕt). NhiÒu bµu
n−íc ë vïng c¸t bÞ c¹n vµ bÞ vïi lÊp nh− : Bµu Tµn,
Bµu C¹n (B×nh ThuËn). TÝnh kh¾c nghiÖt cña m«i
tr−êng gièng víi sa m¹c. Vai trß cña giã cßn t¸c
®éng s©u vµo vïng ®Êt x¸m b¹c mÇu tr−íc nói. Do
röa tr«i ®Êt bÒ mÆt bÞ "b¹c mÇu", cÊu tróc ®Êt bÞ ph¸
vì t¬i bë rêi nªn th−êng bÞ giã cuèn t¹o thµnh c¸c
c¬n lèc bôi di chuyÓn. C¸c ®¸m bôi bÞ bãc mßn tõ
n¬i nµy, l¹i tÝch ®äng ë n¬i kh¸c d−íi d¹ng bôi tùa
"hoµng thæ" lµ nguyªn nh©n chÝnh h×nh thµnh nªn
hoang m¹c bôi (hoang m¹c ®Êt c»n) [5].
giíi nhÑ ®Õn trung b×nh [6].
b) Qu¸ tr×nh tho¸i hãa ®Êt vµ hoang m¹c hãa
§iÒu kiÖn ph¸t sinh ®Êt cña vïng duyªn h¶i Nam
Trung Bé ®· chøa ®ùng nguy c¬ vµ tiÒm n¨ng tho¸i
hãa m¹nh cña líp phñ thæ nh−ìng. Bëi vËy qu¸ tr×nh
tho¸i hãa ®Êt hiÖn t¹i diÔn ra nhanh vµ s©u s¾c. C−êng
®é cña c¸c qu¸ tr×nh tho¸i hãa còng diÔn ra theo nhÞp
®iÖu mïa. Mïa m−a lµ qu¸ tr×nh xãi mßn röa tr«i, s¹t
lë vïi lÊp do n−íc, cßn mïa kh« lµ qu¸ tr×nh c¸t bay,
c¸t nhÈy, nhiÔm mÆn. TÝnh chÊt kh« Èm theo chu kú
còng lµm t¨ng c−êng qu¸ tr×nh laterit hãa thµnh t¹o
®¸ ong vµ kÕt von. C¸c qu¸ tr×nh tho¸i hãa ®Êt c¬
b¶n dÉn ®Õn hoang m¹c hãa trong vïng bao gåm :
♦ Qu¸ tr×nh h×nh thµnh kÕt von ®¸ ong (laterit
hãa) phæ biÕn ë vïng ®åi tiÕp gi¸p ®ång b»ng víi
diÖn tÝch hµng chôc ngµn ha. Sù cã mÆt cña c¸c tÇng
®¸ ong dÇy ®Æc võa thÓ hiÖn tÝnh ®íi ®iÓn h×nh nhiÖt
®íi võa thÓ hiÖn ®iÒu kiÖn phi ®Þa ®íi cña khu vùc
cã chÕ ®é kh« Èm chu kú. NhiÒu n¬i ë c¸c huyÖn
ven ®ång b»ng, ®¸ ong lé lªn mÆt ®Êt vµ ®−îc khai
th¸c lµm vËt liÖu x©y dùng. HÇu hÕt c¸c ®Êt x¸m b¹c
mÇu trªn phï sa cæ cã xuÊt hiÖn kÕt von ®¸ ong. TÇng
®¸ ong ®· t¹o thµnh mÆt ch¾n ®Þa hãa, c¾t ®øt mèi
quan hÖ cña tÇng ®Êt víi mÉu chÊt bªn d−íi. Nh÷ng
n¬i ®¸ ong lé trªn mÆt, ®Êt trë thµnh "x−¬ng xÈu"
(®Êt xãi mßn tr¬ sái s¹n) vµ nghÌo dinh d−ìng. Qu¸
tr×nh hoang hãa thÓ hiÖn râ nÐt vµo mïa kh« [5].
♦Qu¸ tr×nh xãi mßn röa tr«i do n−íc cña vïng
nghiªn cøu xÈy ra m¹nh mÏ vµo mïa m−a hµng n¨m,
m¹nh nhÊt ë vïng ®åi thuéc s−ên §«ng Tr−êng S¬n.
T¹i ®©y ®é dèc, chiÒu dµi s−ên vµ l−îng m−a ®Òu
lín. §Êt xãi mßn tr¬ sái ®¸ l©u ngµy trªn 46.000 ha
thÓ hiÖn tèc ®é cña qu¸ tr×nh nµy. TÇng dÇy ®Êt ®åi
nói cña vïng phæ biÕn d−íi 50 cm chiÕm 15,5 % vµ
nhiÒu n¬i d−íi 30 cm chiÕm 48,5 %. §Æc biÖt cã thÓ
quan s¸t thÊy nh÷ng diÖn tÝch lín ®Êt cã ®¸ lé, ®¸ l¨n
nh− Phan Rang - Th¸p Chµm (Ninh ThuËn), VÜnh
H¶o - Cµ N¸ (B×nh ThuËn), An Nh¬n (B×nh §Þnh),
Mé §øc - §øc Phæ (Qu¶ng Ng·i) [4].
♦ Qu¸ tr×nh mÆn hãa phÌn hãa (mÆn Cl- vµ mÆn
SO42-) : trong vïng cã hai nguån gèc chÝnh lµ tÝch
♦ Qu¸ tr×nh thæi mßn vµ di chuyÓn c¸t do giã :
phæ biÕn ë vïng duyªn h¶i. §Æc biÖt trªn c¸c vïng
81
lòy muèi tõ n−íc biÓn vµ tÝch lòy muèi tõ phong hãa Cßn hai tØnh cã diÖn tÝch "®Êt cã vÊn ®Ò" trªn 10 %
®¸ mÑ t¹o thµnh ®Êt. Hai ®¬n vÞ ph¸t sinh nµy më lµ Kh¸nh Hßa 16.06 % vµ Qu¶ng Ng·i 13,2 5% tæng
réng cïng víi qu¸ tr×nh kh« h¹n. §¬n vÞ nµy ®Æc diÖn tÝch cña tØnh. "§Êt cã vÊn ®Ò" lµ s¶n phÈm cña
tr−ng cho vïng b¸n kh« h¹n Ninh ThuËn - B×nh ThuËn qu¸ tr×nh tho¸i hãa ®Êt tù nhiªn vµ nh©n t¸c ph©n bè
(Ninh ThuËn cã trªn 32.900 ha ë huyÖn Ninh S¬n, trªn tÊt c¶ c¸c d¹ng ®Þa h×nh nói, ®åi, ®ång b»ng phï
cßn B×nh ThuËn lµ 9.400 ha ë huyÖn Tuy Phong). sa s«ng, ®ång b»ng duyªn h¶i Nam Trung Bé.
Dùa vµo ®iÒu kiÖn h×nh thµnh vµ tÝnh chÊt ®Æc thï,
2. C¸c d¹ng hoang m¹c hãa ë Nam Trung Bé
c¸c nhµ thæ nh−ìng ®· xÕp ®¬n vÞ ®Êt nµy vµo nhãm
®Êt n©u b¸n kh« h¹n. §¬n vÞ ®Êt nµy phÇn lín cßn
bá hoang víi cá vµ c©y bôi x¬ x¸c. C¸c dÊu tÝch hoang m¹c hãa. §èi chiÕu víi c¸c tÝnh chÊt hoang
Tho¸i hãa ®Êt liªn tôc, më réng sÏ dÉn ®Õn
m¹c trªn thÕ giíi cho thÊy mèi quan hÖ kh¨ng khÝt
cña hai qu¸ tr×nh nµy. ë Nam Trung Bé ba d¹ng
"®Êt cã vÊn ®Ò" chiÕm diÖn tÝch lín nhÊt lµ ®Êt c¸t,
®Êt x¸m b¹c mÇu vµ ®Êt xãi mßn tr¬ sái ®¸ (b¶ng
3). §Êt c¸t biÓn ph©n bè chñ yÕu däc theo bê biÓn
vµ chÞu ¶nh h−ëng m¹nh cña qu¸ tr×nh phong thµnh.
HiÖn t−îng c¸t bay, c¸t nhÈy ®ang diÔn ra rÊt m¹nh
ë B¾c B×nh ThuËn, Ninh ThuËn vµ mét sè duyªn h¶i
cña Qu¶ng Ng·i, B×nh §Þnh. §èi diÖn víi ®Êt c¸t
biÓn qua ®ång b»ng lµ d¹ng ®Êt x¸m b¹c mÇu vµ
®Êt xãi mßn tr¬ sái ®¸ ph©n bè chñ yÕu ven ®åi nói
tiÕp gi¸p ®ång b»ng. Hai ®¬n vÞ "®Êt cã vÊn ®Ò"
nµy tham gia h×nh thµnh hai d¶i hoang m¹c ®Êt c»n
(bôi) vµ hoang m¹c c¸t ®ång b»ng nhá hÑp. DiÖn
®¸ cïng víi diÖn tÝch nói ®¸ träc kh¸ lín (chiÕm
1,44 %) ®· trë thµnh c¸c hoang m¹c ®¸ thùc thô ë
Nam Trung Bé.
muèi trªn mÆt vµ trong tÇng ®Êt thÓ hiÖn qu¸ tr×nh
mÆn hãa thø sinh.
Sù t−¬ng t¸c gi÷a quy luËt ®Þa ®íi, ®Þa « vµ phi
®Þa ®íi kh¸c ®· h×nh thµnh mét bøc kh¶m thæ nh−ìng
®Æc thï cña vïng. §¹i diÖn cho quy luËt ®Þa ®íi lµ
nhãm ®Êt ®á vµng x¸m. Quy luËt ®Þa « cã ®Êt c¸t,
®Êt mÆn phÌn, ®Êt n©u b¸n kh« h¹n. Cßn quy luËt
®ai cao lµ ®Êt x¸m mïn trªn nói. Cïng víi ®ã lµ
qu¸ tr×nh tho¸i hãa ®Êt ®· h×nh thµnh nªn c¸c lo¹i
"®Êt cã vÊn ®Ò" (soil problem) rÊt ®Æc thï vµ diÖn
tÝch kh¸ lín trong vïng nghiªn cøu (b¶ng 3) nh−
®Êt xãi mßn tr¬ sái ®¸, ®Êt x¸m b¹c mÇu [6].
DiÖn tÝch "®Êt cã vÊn ®Ò" xuÊt hiÖn trong vïng
chiÕm tíi 18,38 % tæng diÖn tÝch vïng. TØnh cã diÖn
tÝch "®Êt cã vÊn ®Ò" lín nhÊt lµ B×nh ThuËn chiÕm
tíi 29,41 % diÖn tÝch tù nhiªn tØnh. ThÊp nhÊt lµ
Qu¶ng Nam - §µ N½ng (QN-§N) 9,55 %. Cã ba tØnh
Sù xuÊt hiÖn ®Êt n©u vïng b¸n kh« h¹n 42.330
"®Êt cã vÊn ®Ò" chiÕm trªn 20 % diÖn tÝch lµ B×nh ha t−¬ng ®−¬ng 0,97 % diÖn tÝch vïng vµ 202 ha
®Êt mÆn kiÒm lµ nh÷ng chØ thÞ cña qu¸ tr×nh hoang
§Þnh 26,21 %, Phó Yªn 21,39 %, Ninh ThuËn20,76%.
B¶ng 3. DiÖn tÝch ®Êt cã vÊn ®Ò ë c¸c tØnh Nam Trung Bé (®¬n vÞ : ha)
Tæng % so víi % so víi
diÖn DT®Êt cã DTTN
Qu¶ng
Nam - §µ
N½ng
Qu¶ng B×nh
Ng·i
Kh¸nh Ninh B×nh
Hßa ThuËn ThuËn
Tªn ®Êt
Phó Yªn
§Þnh
tÝch
vÊn®Ò
vïng
43.119 14.389 18.250 12.984 16.300 13.148 146.985 265.175 31,92
5,87
1,10
0,17
2,19
6,59
§Êt c¸t
§Êt mÆn
§Êt phÌn
§Êt lÇy
§Êt x¸m b¹c mÇu
15.417 6.947 11.581 3.701 8.332 2.294
2.155 3.930 1.504
14.993 8.463 18.430 24.705 18.035 5.184
28.561 24.442 88.140 45.800 27.027 54.536 29.190 297.696 35,84
1.288 49.560
5,97
7.589
0,91
9.124 98.934 11,91
§Êt xãi mßn tr¬
sái ®¸
Nói ®¸
5.436 2.021
4.300
55 11.434 16.952
6.430 46.628
5,61
7,84
1,03
1,44
2.024 12.024 17.617 17.090 1.176 3.062 12.112 65.105
Tæng ®Êt (®Êt +
nói ®¸)
111.705 68.286 158.318 108.265 83.808 69.830 230.475 830.687 100,00 18,38
% so víi DTTN
tØnh
9,55 13,25
13,45 8,22
26,21 21,39 16,06 20,76
19,06 13,03 10,09 8,41
4.519.415
29,41
% so víi DT ®Êt
cã vÊn ®Ò
Tæng diÖn tÝch tù
nhiªn vïng
27,75 100,00
82
m¹c hãa. Hai ®¬n vÞ ®Êt trªn ph©n bè chñ yÕu ë hai
So s¸nh víi kÕt qu¶ nghiªn cøu hoang m¹c hãa
tØnh Ninh ThuËn vµ B×nh ThuËn. Vµ còng ë hai tØnh ë vïng Nam Trung Bé cã thÓ x¸c ®Þnh bèn d¹ng b¸n
nµy xuÊt hiÖn mét ®¬n vÞ "®Êt hoang m¹c" ®Æc biÖt hoang m¹c hãa xuÊt hiÖn vµo mïa kh« hµng n¨m.
ë ViÖt Nam, ®ã lµ c¸c cån c¸t, b·i c¸t ®á víi diÖn
a) B¸n hoang m¹c c¸t
tÝch 76.886 ha. Khi nghiªn cøu nguån gèc cña s¶n
phÈm c¸t ®á cho thÊy nã thÓ hiÖn mét ®iÒu kiÖn nhiÖt
®íi cæ kh« h¹n. §èi chiÕu víi c¸c ®iÒu kiÖn hoang
m¹c hãa trªn thÕ giíi cã thÓ kh¼ng ®Þnh tho¸i ho¸
®Êt vïng duyªn h¶i Nam Trung Bé cïng víi sù ph©n
hãa mïa m−a - mïa kh« s©u s¾c lµ nguyªn nh©n c¬
b¶n dÉn ®Õn hoang m¹c hãa ®· xÈy ra tõ kh¸ l©u
cïng víi hÖ thèng canh t¸c cña ng−êi Ch¨m.
Víi diÖn tÝch trªn 260.000 ha ph©n bè chñ yÕu
däc ven biÓn B¾c B×nh - Tuy Phong (B×nh ThuËn),
Ninh Ph−íc - Ninh H¶i (Ninh ThuËn), Phï Mü - Phï
C¸t (B×nh §Þnh)... DiÔn biÕn c¸t bay, c¸t chÈy xÈy ra
m¹nh vµo mïa kh« hµng n¨m. H×nh th¸i b¸n hoang
m¹c c¸t gåm c¸c cån c¸t dÞch chuyÓn vµ cè ®Þnh (cã
nh÷ng cån c¸t cao tíi trªn 100 m), c¸c b·i c¸t b»ng
vµ nh÷ng dßng s«ng c¸t. Trªn c¸c b¸n hoang m¹c
c¸t tån t¹i c¸c "bµu n−íc" nh− c¸c èc ®¶o cña xø
hoang m¹c. Bµu chøa n−íc nhiÒu n¬i còng bÞ c¹n
dÇn t¹o thµnh c¸c "bµu c¹n", "bµu tµn". §Êt c¸t cã
m«i tr−êng trung tÝnh Ýt chua. Mïn vµ ®¹m ®Òu nghÌo,
c¸c chÊt kho¸ng kh¸c rÊt Ýt. §Æc tr−ng cho lo¹i ®Êt
b¸n hoang m¹c c¸t lµ cã thµnh phÇn c¬ giíi cÊp h¹t
2-0,02 mm chiÕm tíi trªn 95 % toµn phÉu diÖn vµ
§Êt phæ biÕn ë c¸c vïng hoang m¹c trªn thÕ giíi
bao gåm : ®Êt c¸t, ®Êt "x−¬ng xÈu", ®Êt mÆn kiÒm vµ
®Êt míi h×nh thµnh. So s¸nh víi ®Êt cña vïng nghiªn
cøu còng xuÊt hiÖn c¸c ®Êt t−¬ng tù nh− ®Êt c¸t biÓn,
®Êt xãi mßn tr¬ sái ®¸, ®Êt x¸m b¹c mÇu, ®Êt mÆn...
§©y lµ nh÷ng "®Êt cã vÊn ®Ò" ®Æc thï cña khu vùc
mang nh÷ng dÊu hiÖu hoang m¹c hãa [6].
Hoang m¹c hãa trªn thÕ giíi ®−îc ph©n lo¹i theo chñ yÕu lµ SiO2. Thµnh phÇn hãa lý phÉu diÖn NT3
møc ®é (hoang m¹c - b¸n hoang m¹c) vµ theo tÝnh (x· Nh©n H¶i, huyÖn Ninh H¶i, tØnh Ninh ThuËn)
chÊt, qu¸ tr×nh thµnh t¹o.
kh¸ ®iÓn h×nh cho ®Êt b¸n hoang m¹c c¸t (b¶ng 4).
B¶ng 4. Thµnh phÇn ho¸ lý häc phÉu diÖn NT3
DÔ tiªu
(mg/100g (meq/100g ®Êt)
®Êt)
Cation trao ®æi
Tæng
®Êt
(cm)
Tæng sè (%)
PhÇn tr¨m
Thµnh phÇn c¬ giíi (%)
pH Mïn
KCl
%
2- 0,02-
0,02m 0,002m
2-
P2O5 K2O P2O5 K2O Ca++ Mg++ CEC Cl- SO4
<0,002m
m
N
m
m
0-20 8,47 0,895 0,056 0,067 0,04 18,30 6,00 4,00 2,40 7,82 0,018 0,010 97,5
20-40 8,56 0,790 0,050 0,054 0,05 9,80 6,00 2,40 0,50 5,13 0,018 0,012 96,2
1,6
3,2
0,9
0,6
b) B¸n hoang m¹c ®¸ s¹n sái
11.434 ha, B×nh ThuËn 6.430 ha, Qu¶ng Nam - §µ
N½ng 5.436 ha, B×nh §Þnh 4.300 ha. §Æc biÖt nói ®¸
träc trong khu vùc cã diÖn tÝch kh¸ lín (65.105 ha)
ph©n bè ë B×nh §Þnh vµ Phó Yªn ®Òu trªn 17.000 ha,
ë Qu¶ng Ng·i vµ B×nh ThuËn ®Òu trªn 12.000 ha,
Ninh ThuËn trªn 3.000 ha, Qu¶ng Nam - §µ N½ng trªn
2.000 ha. §¸ l¨n lë, næ nøt lµ nh÷ng dÊu hiÖu thÓ hiÖn
t×nh tr¹ng hoang m¹c ®¸ s¹n sái kh¸ râ nÐt.
DiÖn tÝch trªn 100.000 ha lµ c¸c nói ®¸ träc vµ
®åi nói sãt xãi mßn tr¬ sái ®¸ däc c¸c ®ång b»ng
ven biÓn cña Ninh ThuËn, B×nh ThuËn, Qu¶ng Ng·i,
B×nh §Þnh, Kh¸nh Hßa... H×nh th¸i cÊu tróc ®Êt xãi
mßn tr¬ sái ®¸ lµ ®Êt hèc ®¸ hoÆc bÒ mÆt sái s¹n. Líp
phñ thùc vËt trªn mÆt ®Êt th−a thít lµ cá cøng thÊp,
c©y gai, sái ®¸ tr¬ trªn mÆt ®Êt. TÇng mïn vµ tÇng
tÝch tô B hÇu nh− bÞ c¾t côt, tÇng ®Êt máng d−íi 30 cm.
Thµnh phÇn cÊp h¹t chñ yÕu lµ sái s¹n, c¸t th«. Thµnh
phÇn dinh d−ìng nghÌo mïn, ®¹m, l©n, kali vµ cation
trao ®æi. §Êt chua ®Õn rÊt chua. M«i tr−êng ®Êt n¾ng
nãng vµ giã bµo mßn vµo mïa kh«, cßn mïa m−a bÞ
n−íc xãi mßn vµ xãi lë. §é tr÷ Èm ®Êt rÊt thÊp, nªn
vµo mïa kh« trë thµnh d¹ng hoang m¹c ®Êt c»n.
c) B¸n hoang m¹c bôi
DiÖn tÝch trªn 290.000 ha, chiÕm 6,59% so víi
diÖn tÝch tù nhiªn cña vïng, lµ nh÷ng vïng ®Êt x¸m
b¹c mÇu do bÞ röa tr«i m¹nh vïng b¸n s¬n ®Þa gi¸p
®ång b»ng. TÇng ®Êt mÆt bÞ ph¸ vì cÊu tróc thµnh
d¹ng bét, bôi vµ tÇng bªn d−íi th−êng cã kÕt von
®¸ ong. §Êt chua ®Õn rÊt chua, nghÌo c¸c chÊt dinh
d−ìng. DiÖn ph©n bè tËp trung tõ Qu¶ng Ng·i ®Õn
B×nh ThuËn. §Æc tr−ng cho d¹ng b¸n hoang m¹c
bôi cã phÉu diÖn BT11 thuéc huyÖn Hµm T©n tØnh
§Êt xãi mßn tr¬ sái ®¸ ë Nam Trung Bé cã
46.628 ha, chiÕm 1,03 % tæng diÖn tÝch ®Êt tù nhiªn
vïng ; ph©n bè ë Ninh ThuËn 16.952 ha, Kh¸nh Hßa
83
B×nh ThuËn. HiÖn tr¹ng sö dông ®Êt : c©y bôi, sim,
mua... thµnh phÇn c¬ giíi cña ®Êt nhÑ do c¸c cÊp
h¹t sÐt ®· bÞ röa tr«i (b¶ng 5).
Qua ph©n tÝch c¸c ®Æc tr−ng ph¸t sinh vµ tho¸i
hãa ®Êt cho thÊy tho¸i hãa ®Êt thùc sù lµ mét trong
nh÷ng nguyªn nh©n c¬ b¶n dÉn ®Õn hoang m¹c hãa
ë Nam Trung Bé. Trong ®ã tho¸i hãa ®Êt tiÒm n¨ng
(tho¸i hãa tù nhiªn do c¸c qu¸ tr×nh ®Þa chÊt, ®Þa
d) B¸n hoang m¹c muèi
DiÖn tÝch trªn 49.000 ha ph©n bè chñ yÕu ë Ninh h×nh, ®¸ mÑ, khÝ hËu...) vµ tho¸i hãa hiÖn t¹i (tho¸i
S¬n, Ninh H¶i (Ninh ThuËn), Tuy Phong - B¾c B×nh
(B×nh ThuËn), Sa Huúnh, S¬n TÞnh (Qu¶ng Ng·i) ;
ven ®Çm Nha Phu ë Ninh Hßa (Kh¸nh Hßa), ven
®Çm ¤ Loan ë Tuy An (Phó Yªn). §Êt cã hµm
l−îng dinh d−ìng tù nhiªn trung b×nh ®Õn kh¸, hµm
l−îng chÊt h÷u c¬ ®Êt trung b×nh, cã thµnh phÇn c¬
giíi tõ thÞt trung b×nh ë líp d−íi vµ thÞt nÆng ë líp
hãa nh©n t¸c) ®Òu thÓ hiÖn c−êng ®é m¹nh mÏ.
Hoang m¹c hãa h×nh thµnh trong ®iÒu kiÖn khÝ
hËu nhiÖt ®íi giã mïa, víi sù ph©n hãa mïa m−a vµ
kh« s©u s¾c céng víi yÕu tè kiÕn t¹o ®Þa m¹o ®Æc
biÖt vµ sù t−¬ng t¸c cña qu¸ tr×nh s«ng - biÓn - lôc
®Þa. Nguy c¬ tho¸i hãa ®Êt cña vïng lín nªn nhiÒu
qu¸ tr×nh tho¸i hãa ®Êt ®· diÔn ra m¹nh vµ s©u s¾c.
Trong ®ã c¸c qu¸ tr×nh −u thÕ lµ qu¸ tr×nh xãi mßn
do n−íc, do giã, qu¸ tr×nh laterit hãa, qu¸ tr×nh mÆn
hãa. Tho¸i hãa ®Êt hiÖn t¹i do khai th¸c kh«ng hîp
lý cña con ng−êi thÓ hiÖn trong hiÖn tr¹ng sö dông
®Êt víi diÖn tÝch rõng ngµy cµng bÞ thu hÑp vµ ®Êt
trèng ®åi nói träc ngµy cµng t¨ng. DiÖn tÝch nói ®¸
träc trªn 65.000 ha vµ h¬n 44.000 ha ®Êt hoang trèng.
B¸n hoang m¹c c¸t phæ biÕn ë Ninh ThuËn, B×nh
ThuËn. B¸n hoang m¹c ®¸ vµ b¸n hoang m¹c ®Êt c»n
phæ biÓn ë Qu¶ng Ng·i, B×nh §Þnh, Phó Yªn. Qu¸
tr×nh tho¸i hãa ®Êt lan réng lµm gi¶m kh¶ n¨ng dù
tr÷ n−íc, t¨ng c−êng bèc h¬i vµ lµm t¨ng thªm tÝnh
kh¾c nghiÖt cña mïa kh«. §ã lµ mét trong nh÷ng
nguyªn nh©n xuÊt hiÖn c¸c d¹ng b¸n hoang m¹c hãa
nh− : b¸n hoang m¹c c¸t, b¸n hoang m¹c ®¸ sái, b¸n
2-
mÆt. Song hµm l−îng muèi Cl- vµ SO4 cao. PhÉu
diÖn NT4 thuéc x· Nh©n H¶i, Ninh H¶i, Ninh
ThuËn ®Æc tr−ng cho d¹ng hoang m¹ng muèi nµy
(b¶ng 6).
HiÖn tr¹ng b¸n hoang m¹c trong vïng cã quy
m« kh«ng lín d¹ng da b¸o. Song nguy c¬ trë thµnh
b¸n hoang m¹c thùc thô lµ rÊt lín. Bëi v× hiÖn t−îng
vµ qu¸ tr×nh tho¸i hãa ®Êt ngµy cµng t¨ng c−êng do
nhu cÇu khai th¸c ®Êt ®ai ngµy cµng t¨ng vµ c¸c ho¹t
®éng thiªn tai xuÊt hiÖn ngµy cµng nhiÒu nh− kh«
nãng, n−íc biÓn d©ng do biÕn ®æi khÝ hËu.
Quy luËt ph©n bè c¸c d¹ng hoang m¹c hãa trong
vïng ®an xen më réng tõ b¾c vµo nam vµ thÓ hiÖn
râ nhÊt ë khu vùc Ninh S¬n - Ninh H¶i (Ninh ThuËn)
®Õn Hµm ThuËn (B×nh ThuËn). Tõ ®«ng sang t©y
vïng ph©n bè hoang m¹c hãa chñ yÕu ë hai d¶i hoang m¹c bôi... Nh− vËy ®iÒu kiÖn ®Þa lý ph¸t sinh
- tho¸i hãa vµ hoang m¹c hãa trong vïng ph¶n ¸nh
quan hÖ chÆt chÏ. Tho¸i hãa ®Êt vµ hoang m¹c ho¸
hoang m¹c hãa c¸t vµ mÆn duyªn h¶i vµ hoang m¹c
hãa ®¸, ®Êt c»n ®åi thÒm ch©n Tr−êng S¬n.
B¶ng 5. Thµnh phÇn lý hãa häc ®Êt phÉu diÖn BT11
Cation trao ®æi
(meq/100g®Êt)
P2O5 K2O Ca++ Mg++ CEC 2 - 0,02mm
Tæng sè (%)
Thµnh phÇn c¬ giíi
0,02-
0,002mm
TÇng ®Êt pH Mïn
(cm)
KCl
%
N
< 0,002mm
0-13
4,45 1,018 0,061 0,030 0,04 2,00 0,40
4,62
3,22
2,17
85,50
82,10
79,60
10,40
14,30
15,60
4,10
3,60
4,80
13-30 4,27 0,175 0,11 0,007 0,012 0,40 0,30
>30 4,33 0,299 0,011 0,020 0,04 0,40 0,20
B¶ng 6. TÝnh chÊt lý hãa häc ®Êt phÉu diÖn NT4
DÔ tiªu
(mg/100g®Êt)
Cation trao ®æi
(meq/100g ®Êt)
TÇng
®Êt
(cm)
Tæng sè (%)
PhÇn tr¨m
Thµnh phÇn c¬ giíi (%)
pH Mïn
KCl
%
2-
0,02-
0,02mm 0,002mm
2-
P2O5 K2O P2O5 K2O Ca++ Mg++ CEC Cl- SO4
< 0,002mm
N
0-20 7,10 1,79 0,117 0,094 0,23 9,90 57,0 13,60 7,40 25,49 0,745 0,20 34,5 28,4
20-40 8,01 1,10 0,07 0,078 0,18 16,9 45,0 12,4 7,60 21,39 0,335 0,06 60,76 13,22
37,2
26,02
23,96
22,82
40-60 7,85 0,89 0,06 0,041 0,12 4,50 48,0 7,40 5,60 14,53 0,417 0,07 67,44
60-100 7,55 0,89 0,05 0,034 0,16 3,5 30,0 5,60 4,40 12,44 0,417 0,056 70,08
8,60
7,10
84
lµ hai b−íc suy tho¸i m«i tr−êng nghiªm träng cÇn
®−îc kh¾c phôc dùa trªn c¸c hiÓu biÕt vÒ ph¸t sinh
®Êt trong vïng.
(Ninh ThuËn), Phï Mü - Phï C¸t (B×nh §Þnh). B¸n
hoang m¹c ®¸ s¹n sái : diÖn tÝch trªn 100.000 ha lµ
c¸c nói ®¸ träc vµ ®åi nói sãt xãi mßn tr¬ sái ®¸ däc
c¸c ®ång b»ng ven biÓn cña Ninh ThuËn, B×nh ThuËn,
Qu¶ng Ng·i, B×nh §Þnh, Kh¸nh Hßa. B¸n hoang m¹c
muèi : diÖn tÝch trªn 49.000 ha ph©n bè chñ yÕu ë
Ninh S¬n, Ninh H¶i (Ninh ThuËn), Tuy Phong - B¾c
B×nh (B×nh ThuËn), Sa Huúnh, S¬n TÞnh (Qu¶ng
Ng·i), ®Çm Nha Phu ë Ninh Hßa (Kh¸nh Hßa), ®Çm
¤ Loan ë Tuy An (Phó Yªn). B¸n hoang m¹c bôi :
diÖn tÝch trªn 290.000 ha, chiÕm 6,59 % so víi diÖn
tÝch tù nhiªn cña vïng ph©n bè tËp trung tõ Qu¶ng
Ng·i ®Õn B×nh ThuËn.
III. VÊN §Ò Sö DôNG §ÊT TRONG VïNG
HOANG M¹C HãA
Trªn c¬ së ph©n lo¹i, ®¸nh gi¸ cô thÓ c¸c d¹ng
hoang m¹c hãa khu vùc nghiªn cøu cïng víi c¸c
môc tiªu khai hoang ph¸t triÓn kinh tÕ x· héi ®Ó ®−a
ra c¸c gi¶i ph¸p khai th¸c sö dông hîp lý ë mçi ®Þa
ph−¬ng. Quan ®iÓm chuyÓn ®æi c¬ cÊu c©y trång
thÝch øng víi vïng hoang m¹c hãa vµ tiÕp ®Õn lµ c¸c
gi¶i ph¸p c«ng tr×nh vµ phi c«ng tr×nh ng¨n ngõa,
phôc håi c¶i t¹o vïng hoang m¹c hãa. Cô thÓ :
DiÖn hoang m¹c hãa hiÖn t¹i xÈy ra côc bé ë c¸c
®Þa ph−¬ng, song tèc ®é ngµy cµng t¨ng vµ cã nguy
c¬ g¾n kÕt víi nhau t¹o thµnh khu vùc lín, rÊt khã
kh¾c phôc.
§èi víi ®Êt mÆn vïng ven biÓn (nguyªn nh©n
chÝnh g©y hoang m¹c mÆn) chØ sö dông h¹n chÕ vµo
trong n«ng nghiÖp trång trät víi viÖc ®Çu t− thñy lîi
hoÆc lµm lóa mét vô vµo mïa m−a. PhÇn cßn l¹i g©y
rõng ngËp mÆn ch¾n sãng bªn ngoµi, bªn trong lµ
®Çm nu«i trång thñy s¶n
Tho¸i hãa ®Êt thùc sù lµ mét trong nh÷ng nguyªn
nh©n c¬ b¶n dÉn ®Õn hoang m¹c hãa. Trong ®ã tho¸i
hãa tiÒm n¨ng thÓ hiÖn trong cÊu tróc ®Þa h×nh khu
vùc mét vïng kh« (Ýt m−a) côc bé vµ thµnh phÇn
mÉu chÊt h×nh thµnh ®Êt ®a phÇn lµ nghÌo vµ t¹o ra
®Êt cã thµnh phÇn c¬ giíi nhÑ, dù tr÷ Èm kÐm.
§èi víi ®Êt c¸t (nguyªn nh©n g©y hoang m¹c
c¸t). §Êt c¸t biÓn b»ng cã thÓ khai th¸c trång c¸c
c©y rau qu¶ ng¾n ngµy ë nh÷ng n¬i thuËn n−íc t−íi
vµ cÇn ®Çu t− ph©n h÷u c¬. PhÇn cån c¸t, ®Êt c¸t
biÓn gå ghÒ trång c©y c«ng nghiÖp dµi ngµy nh−
®iÒu, c©y ¨n qu¶ vµ rõng chÞu h¹n.
Quy luËt t−¬ng t¸c s«ng biÓn vµ phong hãa röa
tr«i l©u dµi lµm cho ®Êt ngµy cµng nghÌo. HiÖn t−îng
lò quÐt vµ biÓn lÊn ®ang diÔn ra víi c−êng ®é lín lµ
tiÒn ®Ò hoang m¹c hãa m¹nh [5].
§èi víi ®Êt xãi mßn tr¬ sái ®¸ (nguyªn nh©n g©y
hoang m¹c ®Êt c»n vµ hoang m¹c ®¸ s¹n sái) khoanh
nu«i, phôc håi rõng lµ chñ yÕu. Bªn c¹nh ®¬n vÞ ®Êt
nµy th−êng lµ ®Êt x¸m b¹c mÇu tËp trung trång c©y
c«ng nghiÖp dµi ngµy, c©y ¨n qu¶. C¸c m« h×nh
n«ng l©m kÕt hîp vµ RVAC cÇn ®−îc nh©n réng
trong toµn khu vùc.
Sù gia t¨ng d©n sè vµ khai th¸c l©u dµi víi ph−¬ng
thøc canh t¸c l¹c hËu nh− ®èt n−¬ng lµm rÉy, ch¨n
th¶ gia sóc qu¸ t¶i vµ hËu qu¶ cña chiÕn tranh ®·
dÉn ®Õn hiÖn tr¹ng tho¸i hãa ®Êt vµ hoang m¹c hãa
hiÖn nay.
TµI LIÖU dÉn
Bªn c¹nh c¸c h−íng sö dông trªn cÇn ¸p dông
®ång thêi c¸c gi¶i ph¸p c«ng tr×nh chèng xãi mßn,
s¹t lë vµ x©y dùng c¸c hå ®Ëp tr÷ n−íc. Ngoµi ra cÇn
sö dông c¸c s¶n phÈm c«ng nghÖ ph©n bãn h÷u c¬
sinh häc, chÊt gi÷ Èm cho ®Êt trong khu vùc.
[1] NGUYÔN V¡N C¦, NGUYÔN §×NH Kú,
NGUYÔN LËP D¢N, 1998 : Hoang m¹c hãa - vÊn
®Ò m«i tr−êng cÊp b¸ch vïng Nam Trung Bé ViÖt
Nam. B¸o c¸o héi nghÞ m«i tr−êng toµn quèc,
Hµ Néi.
C¸c chÝnh s¸ch ®Çu t− c¶i t¹o ®Êt, giao ®Êt, thuª
®Êt cÇn ®−îc chÝnh phñ −u tiªn.
[2] NGUYÔN V¡N C¦, NGUYÔN §×NH Kú,
NGUYÔN LËP D¢N, 1998 : Quan ®iÓm tæng hîp
trong nghiªn cøu hoang m¹c hãa vµ lò lôt Nam
Trung Bé ViÖt Nam. B¸o c¸o héi nghÞ KHCN vµ
MT vïng Nam Trung Bé vµ T©y Nguyªn, Pleicu.
KÕT LUËN
Qua c¸c kÕt qu¶ nghiªn cøu cho thÊy vïng Nam
Trung Bé xuÊt hiÖn bèn d¹ng hoang m¹c hãa ®iÓn
h×nh sau : b¸n hoang m¹c c¸t : víi diÖn tÝch trªn
260.000 ha ph©n bè chñ yÕu däc ven biÓn B¾c B×nh
- Tuy Phong (B×nh ThuËn), Ninh Ph−íc - Ninh H¶i
[3] NGUYÔN §×NH Kú vµ nnk, 1997 : Nghiªn
cøu tµi nguyªn m«i tr−êng ®Êt vïng hoang m¹c hãa
Ninh ThuËn - B×nh ThuËn. B¸o c¸o l−u tr÷ ViÖn
§Þa lý.
85
area, laterization in the hill area, and salinization in
the coastal area, etc... In this area, the average soil
loss by the water current is ranging from 400-800
ton/ha per year, in the places this number is up to
1,000 ton/ha per year. Consequently, 48 % of the
area in the upper-land has thin soil layer below
30 cm and over 30 % of the area in the lowland has
light mechanical components. Furthermore, it is
leading to the low water - bearing capacity of the
soil, as well as increasing of the evaporation rate,
promoting desertification processes in these areas.
[4] NGUYÔN §×NH Kú vµ nnk, 1997 : Nghiªn
cøu tµi nguyªn m«i tr−êng ®Êt vïng hoang m¹c
hãa Qu¶ng Ng·i - B×nh §Þnh. B¸o c¸o l−u tr÷ ViÖn
§Þa lý.
[5] NGUYÔN §×NH Kú, 1998 : Quan hÖ ®Þa lý
ph¸t sinh vµ tho¸i hãa ®Êt. TuyÓn tËp c«ng tr×nh
nghiªn cøu ®Þa lý. Nxb Khoa häc vµ kü thuËt Hµ Néi.
[6] NGUYÔN §×NH Kú vµ nnk, 2002 : Nghiªn
cøu ®Êt cã vÊn ®Ò vïng duyªn h¶i Nam Trung Bé
ViÖt Nam. B¸o c¸o l−u tr÷ ViÖn §Þa lý.
According to the world’s classification, 4 types
of desertification are presented in the Central
Southern of Vietnam as followed :
[7] Ch−¬ng tr×nh hµnh ®éng quèc gia phßng chèng
sa m¹c hãa vµ C«ng −íc chèng sa m¹c hãa cña Liªn
Hîp Quèc.
- Sandy desert : this type is occupy about of
260,000 ha, mainly locating in Binh Thuan, Ninh
Thuan and Binh Dinh provinces ;
SUMMARY
- Rocky-stone desert : this type of desert has
about of 100,000 ha, distributing in Quang Ngai,
Binh Dinh, Khanh Hoa, Ninh Thuan and Binh Thuan
provinces ;
The soil degaradation and desertification in South
Central Vietnam
The soil degaradation and desertification are
affects resultingfromthe lossof theecological balance
by the natural processes and socio-economical
activities in the arid, semi-arid and dry sub-humid
areas. According the geo-synthetization, the soil
degradation is a main cause leading to the deserti-
fication.
- Dust desert : the total area of this type of desert
has about 290,000 ha, comprising infertile gray soil
and erodesoil withgraveandstone. They are distribu-
ted along the foot of the Truong Son Mountain to
the plain land near the coastal line, from Quang Ngai
to Binh Thuan provinces;
In Central Southern of Vietnam, the condition of
the soil originating (from Da Nang to Binh Thuan
area) is belonged to the monsoon of the tropical
climate with 6-9 dry months. Particularly, the Ninh
Thuan - Binh Thuan area has 8-9 dry months that
is identical to a semi-arid area, occupying ~45,000
km2. The structure of the soil layer is complicated
with 10 groups, 20 types of the soil layer, more
than 65,000 ha of the mountain land, and
265,000 ha of the sand-dune and sand beach.
- Salt desert: It has about of 49,000 ha and
concentrated in Ninh Thuan and Binh Thuan
pro-vinces.
The rule of the distribution of the desertification is
increasefrom the Northto theSouth and from the East
to the West in the South Central Vietnam, so that,
creating the two desert bands, one is near the coast
and other is at the foot of the Truong Son mountain.
The trend of the soil degradation and desertification
is increasing and spreading out, requiring more atten-
tion in controlling, managing, as well as recovering.
The area has high potential of soil degradation
and it is happening strongly after seasons. One of
the main reason of the soil erosion is water current
in the steep area, by winds in the coastal sandy
Ngµy nhËn bµi : 27-11-2009
ViÖn §Þa lý
86
8 trang
12/01/2024
19860
Free
Bạn đang xem tài liệu "Thoái hoá đất và quá trình hoang mạc hoá ở vùng Nam Trung Bộ", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- thoai_hoa_dat_va_qua_trinh_hoang_mac_hoa_o_vung_nam_trung_bo.pdf
