Hiện tượng sạt lở bờ sông các tỉnh miền Nam - Thực trạng, nguyên nhân và giải pháp giảm nhẹ thiệt hại
HiÖn t îng s¹t lë bê s«ng c¸c tØnh miÒn Nam -
thùc tr¹ng, nguyªn nh©n vµ gi¶i ph¸p gi¶m nhÑ thiÖt h¹i
Lê mạnh hùng*
Viện Khoa học Thuỷ lợi Miền Nam
2A Nguyễn Bửu Q.5 - TP. Hồ Chí Minh
Tel/Fax:08.9238320/089235028
Email: [email protected]
Riverbank sliding in the the southern provinces of Vietnam the
exsisting, the causes and the solutions to reduce damage
Abstract. Riverbank erosion and sliding, which had caused considerable
damages to local people and government for recent decades, now are
threatening for the sustainable social-ecconomic development in the southern
provinces of Vietnam. To reduce such damage due to riverbank erosion and
sliding, the authors have made field survey to define the existing of riverbank
erosion and sliding, defined the serious sliding areas in the Lower Mekong
Delta river system (the area need to be focussed on examination, research and
capital) and then suggested oriental solutions.
I – SƯ SẠT LỞ BỜ SÔNG CÁC TỈNH MIỀN NAM
Hệ thống sông ngòi là sản vật của tự nhiên, là tiền
đề sự sống của muôn loài trên trái đất trong đó có con
người. Đã từ rất lâu trên hàng triệu triệu năm sự vận
động không ngừng của nước trên bề mặt trái đất đã
kiến tạo và tái tạo nên địa hình mặt đất và sự sống
trên đó. Và cũng đã lâu lắm rồi con người đã biết sử
dụng dòng sông, biết chinh phục các con sông, bắt
chúng phục vụ mình, tạo ra sự phồn vinh và các nền
văn minh nổi tiếng gắn liền với các lưu vực sông như:
nền văn minh sông Nin, nền văn minh sông Tigrơ,
nền văn minh sông Hoàng Hà, nền văn minh sông
Hồng v.v… Tuy vậy, sông ngòi không phải là món quà
biếu không của thiên nhiên ban cho con người, toàn
đem lại lợi ích cho con người, mà đôi khi con người
phải trả gía rất đắt bởi những tai hoạ khủng khiếp do
chính những con sông đem lại như các trận hồng thủy
đã từng nhấn chìm nhiều nền văn minh của nhân loại,
những đợt sạt lở mái bờ sông đã nhấn chìm nhiều
nhà cửa, ruộng vườn, các công trình kiến trúc vĩ đại
mà con người đã dày công xây dựng từ bao đời và
còn trầm trọng hơn là nhiều người dân đã bị dòng
sông cướp đi mạng sống.
Hệ thống sông ngòi ở các tỉnh miền Nam nước ta
cũng cùng chung bối cảnh đó, rất quan trọng với sự
sống, với nền văn minh của đất nước, đem lại nhiều
lợi ích rất lớn, là nguồn tài nguyên vô giá, là nguồn
than trắng, nguồn cung cấp thủy sản, nguồn vật liệu
xây dựng vô tận, là tuyến thoát lũ, tuyến giao thông
cực kỳ quan trọng nối liền các vùng trong nước và
quốc tế, là tuyến du lịch sinh thái đầy tiềm năng, đây
chính là tiền đề, là nền tảng cho sự hồi sinh và phát
triển đất nước trong tương lai, thế nhưng đồng hành
với những lợi ích to lớn đó, sông ngòi ở các tỉnh miền
Nam nước ta cũng gây nên những thảm họa không
nhỏ như: hạn hán, lũ lụt, sạt lở mái bờ sông, xói bồi
biến hình lòng dẫn v.v….
Theo số liệu thống kê chưa đầy đủ chỉ tính riêng
thiệt hại do sạt lở mái bờ sông ở các tỉnh miền Nam
nước ta trong mấy thập niên qua đã có:
- Hơn 30 người bị thiệt mạng;
- Năm dãy phố bị cuốn trôi;
- Sáu làng bị xóa sổ, trên 3000 ngôi nhà bị sụp đổ
xuống sông;
sạt lở bờ nơi đây đều rất nghiêm trọng, kể cả về vật
chất và sinh mạng con người. Ví dụ như: Đợt lở bờ
sông khu vực Họ Đạo Mai Thôn tại bán đảo Thanh Đa
vào năm 1992, đã làm chết 5 người cùng với ngôi nhà
hai tầng lầu bị đổ xuống sông, ngày 6/7/2001 sạt lở
mái bờ sông dẫn đến sự sụp đổ hoàn toàn quán
Hoàng Ty I, làm 2 người thiệt mạng, 3 người khác bị
thương, ngày 31/5/2002 sạt lở đoạn bờ sông dài
100m sâu vào bờ 15 m kéo theo kho chứa của lò vôi
Tân Phát, ngày 29/6/2002 đoạn bờ sông khu vực kho
tang vật của công an quận Bình Thạnh bị sạt lở làm
tường rào cao 2 m, dài trên 40m bị đổ xuống sông,
ngày 14/7/2002 đoạn bờ sông khu vực quán cháo vịt
Bích Liên số 1002 đường Xô Viết Nghệ Tỉnh, phường
27, quận Bình Thạnh bị sạt lở kéo theo một dãy nhà
và làm mố cầu Thanh Đa bị hư hỏng nặng, rất may là
không bị thiệt hại về nhân mạng.
- Nhiều cầu đường giao thông, trụ sở cơ quan,
bệnh viện trường học, cơ sở kinh tế, công trình kiến
trúc, công trình văn hóa, trụ điện ..v.v… bị dòng nước
cuốn đi;
- Một thị xã tỉnh lỵ bị sạt lở nghiêm trọng nên buộc
phải di dời đi nơi khác…
Trong số những thiệt hại được nêu trên có sự
tham gia của các sông suối vùng Nam trung bộ như:
Sông Thu Bồn tỉnh Quảng Nam, với phạm vi sạt lở
lớn kéo dài trên 500m sâu vào bờ hơn 50m phía trên
cầu đường quốc lộ 1, đã uy hiếp cuộc sống của
không ít người dân sông trong khu vực; Sông Trà
Khúc, đoạn sông phía hạ du thị xã Quảng Ngãi đã xảy
ra hiện tượng sạt lở bờ trong nhiều năm, với tốc độ
lấn sâu vào bờ trên 10m mỗi năm, đang tiềm ẩn
những nguy cơ rất lớn; Sông Lại Giang sạt lở bờ diễn
ra mạnh ở đoạn sông chảy qua xã Hoài Mỹ, xã Hoài
Xuân và thị trấn Bồng Sơn, đã làm sụp đổ nhiều nhà
cửa xuống sông, hơn 100 ngôi nhà khác buộc phải di
dời; Sông Ba tỉnh Phú Yên, đoạn gần cầu Tuy An
ngày 23/12/1999 sạt lở bờ sông đã cuốn trôi 123 ngôi
nhà…., nói chung thiệt hại do sạt lở bờ sông các tỉnh
Nam trung bộ trong mấy thập niên qua rất lớn, những
thiệt hại do sạt lở bờ sông Sài Gòn - Đồng Nai và hệ
thống sông vùng ĐBSCL còn khủng khiếp hơn nhiều.
Vùng ĐBSCL nơi tập trung của 37 con sông có
tổng chiều dài 1706 km, trong mấy năm gần đây tình
trạng sạt lở mái bờ sông đã trở nên hiện tượng rất
phổ biến. Theo số liệu thống kê của chúng tôi có tới
trên 130 điểm sạt lở bờ, trong đó các tỉnh bị thiệt hại
nhiều do sạt lở bờ sông gây ra là tỉnh An Giang, tỉnh
Đồng Tháp, tỉnh Vĩnh Long, tỉnh Cần Thơ và tỉnh Cà
Mau.
Trong số 37 con sông vùng ĐBSCL, sông Tiền và
sông Hậu là hai sông có quy mô, tốc độ sạt lở bờ lớn
nhất. Theo dõi thực tế và nghiên cứu diễn biến
đường bờ sông Tiền và sông Hậu, trong giai đọan từ
năm 1966 đến năm 2002, bằng ảnh vệ tinh chúng tôi
đã xác định được các vị trí bờ sông có phạm vi và
tốc độ sạt lở lớn được ghi trong bảng dưới đây.
Dọc hai bờ sông Sài Gòn - Đồng Nai thường
xuyên xảy ra những đợt sạt lở lớn, mà đa phần đều
xảy ra trên đoạn sông chảy qua địa phận TP. Hồ Chí
Minh, nơi tập trung đông dân cư, nhiều nhà cửa,
nhiều công trình kiến trúc hiện đại, vì thế, thiệt hại do
Một số vị trí sạt lở lớn trên sông Tiền và sông Hậu trong giai đoạn 1966-2002
Chiều dài sạt lở Chiều rộng sạt lở sâu
Tên sông
Khu vực sạt lở
(km)
6
vào bờ lớn nhất (m)
Thường Phước - Thường Thới Tiền
Hồng Ngự
1250
110
8
An Phong
4
120
Bờ trái sông Tiền
Bờ phải sông Tiền
Tân Thạnh
4
130
Mỹ Xuông
9
250
Châu Thành - Sa Đéc - Mỹ Thuận
Chợ Lách - Bến Tre
Mỹ Luông – Long Điền
Sa Đéc
6
350
4,5
4
400
120
10
1200
Chiều dài sạt lở
Chiều rộng sạt lở sâu
Tên sông
Khu vực sạt lở
Mỹ Hội Đông
(km)
6,5
4,5
3
vào bờ lớn nhất (m)
Sông Vàm Nao
350
800
300
100
300
Bờ trái sông Hậu
Nhơn Hoà - An Châu
Khánh An- Khánh Bình
An Châu - Long Xuyên
Bình Thuỷ - Cần Thơ
Bờ phải sông Hậu
2,6
2,8
Trong số các điểm sạt lở bờ sông các tỉnh miền
Nam có 9 khu vực sạt lở nguy hiểm, cần tập trung
nghiên cứu và đầu tư kinh phí xây dựng công trình
chỉnh trị, bởi vì mỗi đợt sạt lở ở những khu vực này
gây nên tổn thất rất lớn. Các khu vực đó được xếp
thứ tự nghiêm trọng giảm dần dưới đây:
- Khu vực sạt lở bờ sông Tiền đoạn chảy qua thị
trấn Tân Châu - Hồng Ngự;
- Khu vực sạt lở bờ trên sông Vàm Nao;
- Khu vực sạt lở bờ sông Tiền đoạn từ Sa Đéc,
Mỹ Thuận tới Vĩnh Long;
- Khu vực sạt lở bờ sông Sài Gòn - Đồng Nai
đoạn bán đảo Bình Qưới - Thanh Đa;
- Khu vực sạt lở bờ sông Hậu và rạch Bình Ghi
đoạn biên giới Việt Nam – Campuchia;
Hình ảnh sạt lở tại khu vực Sa Đéc – Đồng Tháp
- Khu vực sạt lở bờ sông Hậu đoạn chảy qua
thành phố Long Xuyên, tỉnh An Giang;
- Khu vực sạt lở cửa sông Gành Hào, tỉnh Bạc
Liêu;
- Khu vực sạt lở bờ sông Cái Nai, đoạn chảy qua
thị trấn Năm Căn;
- Đoạn từ Giao Thuỷ đến Cầu Lâu thuộc sông Thu
Bồn - Đà Nẵng.
Hình ảnh sạt lở tại bán đảo Bình Qưới
Thanh Đa – Sông Sài Gòn Đồng Nai
Hình ảnh sạt lở tại khu vực
thị trấn Tân Châu -An Giang
khác:
- Phá rừng đầu nguồn;
- Khai thác, sử dụng nước sông không hợp lý; -
Lấn chiếm lòng sông, ven bờ sông để nuôi trồng
thủy sản, xây dựng nhà, bến cảng;
- Khai thác cát, sỏi trong lòng dẫn quá mức,
không hợp lý;
- Thả súc vật ở bờ sông;
- Gia tải quá mức trên bờ sông…
Nguyên nhân sạt lở bờ sông các tỉnh miền Nam
rất đa dạng, phức tạp, bao gồm nhiều yếu tố khách
quan và chủ quan như vừa nêu trên. Nhưng nguyên
nhân gây ra sạt lở bờ sông thường là tổ hợp của
nhiều nhân tố, mà giữa chúng có những mối liên hệ
nhiều mặt rất phức tạp. Để xác định đầy đủ được
các nhân tố cùng gây nên sạt lở bờ sông, chúng tôi
xin đề xuất một sơ đồ dưới đây, khi xem sạt lở bờ
sông chính là sự mất cân bằng khối đất mái bờ
sông. Như vậy, để xác định được các nguyên nhân
gây nên sạt lở bờ sông tại một vị trí nào đó, chúng
ta chỉ cần tổng hợp những nhân tố làm tăng lực gây
trượt, làm giảm lực chống trượt hoặc đồng thời làm
tăng lực gây trượt và làm giảm lực chống trượt của
khối đất bờ vốn dĩ trước đây đang ổn định trở nên
mất ổn định tại vị trí đó. Nhưng kết qủa nhận được
hoàn toàn mang tính chất định tính.
Hình ảnh sạt lở trên sông Vàm Nao
II - NGUYÊN NHÂN GÂY NÊN SẠT LỞ BỜ
SÔNG CÁC TỈNH MIỀN NAM
Sông cũng như mọi vạn vật tồn tại trên hành
tinh chúng ta, đều trải qua ba giai đoạn "hình thành,
phát triển và thoái hóa". Trong suốt qúa trình hình
thành, phát triển và thoái hóa của một con sông là
sự đấu tranh liên tục của hai mặt đối lập - dòng
chảy và lòng dẫn, mà kết qủa đem lại là những thay
đổi hình dạng lòng dẫn trên mặt bằng, trên mặt cắt
dọc và trên mặt cắt ngang theo thời gian. Như vậy,
sạt lở mái bờ sông là một hiện tượng tự nhiên bình
thường trong qúa trình vận động của sông. Tuy
vậy, sạt lở bờ sông ở các tỉnh miền Nam diễn ra
liên tục trong mấy năm qua, mà phần lớn xảy ra ở
những đoạn sông chảy qua thành phố, thị xã, thị
trấn, khu dân cư đông người, lại là một hiện tượng
rất không bình thường, bởi lẽ ngoài những nguyên
nhân khách quan gây nên sạt lở như:
Để lượng hóa được tất cả các nhân tố cùng gây
nên sạt lở bờ sông tại một vị trí nào đó, quả là một
vấn đề vô cùng khó khăn, đòi hỏi rất nhiều thời gian
và công sức của nhiều nhà khoa học trên thế giới.
Nhằm từng bước tiến dần tới việc định lượng các
nhân tố cùng gây nên sạt lở bờ sông, chúng tôi đã
tiến hành đánh gía ảnh hưởng của lũ xuống, triều
rút, ảnh hưởng của việc chất tải trọng nặng bên
mép sông tới ổn định mái bờ sông….
- Bờ sông được cấu tạo bởi loại vật liệu có tính
chất cơ lý thấp;
- Lũ lớn, triều cường;
- Mưa cường độ cao, gió xoáy, lốc xoáy;
- Sóng do gió, bão… còn có nhiều nguyên nhân
chủ quan (sự tham gia của bản thân con người)
III - GIẢI PHÁP GIẢM NHẸ THIỆT HẠI DO SẠT thể nào đó được chọn phải là phương án tối ưu
LỞ BỜ SÔNG CÁC TỈNH MIỀN NAM
nhất, khả thi nhất. Một số những giải pháp mà các
nước tiên tiến trên thế giới thường sử dụng được
chúng tôi tổng hợp lại theo dạng sơ đồ trình bày
dưới đây:
Tình hình sạt lở bờ sông các tỉnh miền Nam trong
mấy thập niên qua, là một trong những tai hoạ rất
lớn. Thiệt hại do sạt lở bờ sông không chỉ là số
người bị thiệt mạng, số nhà cửa, cơ sở vật chất bị
sụp đổ xuống sông đã thống kê được mà thực tế còn
lớn hơn nhiều do làm mất phương hướng trong việc
quy hoạch phát triển kinh tế, quy hoạch phát triển
khu dân cư, làm mất ổn định đời sống, gây tư tưởng
hoang mang cho nhân dân, cản trở khả năng thoát
lũ, gây ô nhiễm môi trường v.v… Chính vì lẽ đó đã
đòi hỏi chúng ta phải nghiên cứu tìm ra các giải pháp
hữu hiệu nhằm hạn chế đến mức thấp nhất mức độ
thiệt hại.
Giải pháp công trình chỉnh trị sông và bảo vệ bờ
sông cục bộ phải tuân thủ phương án quy hoạch
chỉnh trị toàn tuyến, chú ý ảnh hưởng của công trình
tới biến hình lòng dẫn cả đoạn sông phía thượng và
hạ lưu của công trình trong tương lai. Cần xem xét
ổn định công trình dưới tác dụng của dòng chảy hai
chiều. Vào mùa lũ bờ sông bị ngập sâu, dòng chảy
theo nhiều hướng vì thế cần bảo vệ chống xói trên
đỉnh kè. Vật liệu cấu tạo lòng dẫn hệ thống sông ở
ĐBSCL, sông Sài Gòn - Đồng Nai có tính chất cơ lý
rất thấp, vì thế để đảm bảo công trình ổn định lâu dài
và kinh tế cần quan tâm tới việc áp dụng công nghệ
mới, vật liệu mới với kết cấu nhẹ, tuổi thọ cao trong
môi trường chua phèn mặn.
Để đạt được mục tiêu giảm nhẹ thiên tai do sạt lở
bờ sông các tỉnh miền Nam gây ra nhưng với kinh
phí thấp, trước hết chúng ta phải xác định được thứ
tự ưu tiên trong nghiên cứu khoa học, trong đầu tư
xây dựng công trình tại các khu vực sạt lở nghiêm
trọng, gây ra những tổn thất lớn, tiếp đến là chọn
giải pháp phòng chống giảm nhẹ thiên tai hợp lý phù
hợp với từng khu vực cụ thể. Giải pháp phòng chống
giảm nhẹ thiên tai do sạt lở bờ sông tại một vị trí cụ
Giải pháp phòng chống giảm nhẹ thiên tai do sạt
lở bờ sông gây ra mang lại kết quả không nhỏ cần
quan tâm đặc biệt đó là nâng cao dân trí, nâng cao
nhận thức của nhân dân về những vấn đề có liên
quan tới sạt lở bờ sông, động viên nhân dân tham
gia phòng chống, cứu nạn, cứu hộ và khắc phục hậu
quả do sạt lở bờ sông gây ra.
Giải S
Giải pháp bảo vệ bê bằng cọc bê tông ứng suất trước
Bảo vệ bờ bằng tấm bê tông lát mái.
Giải pháp bảo vệ bờ bằng thảm cỏ.
TÀI LIỆU THAM KHẢO
.
1. Lương Phương Hậu, Động lực họcdòng sông, Trường đại học Xây dựng Hà NôI,1992.
2. Lê Ngọc Bích và các tác giả khác: Điều tra biến đổi lòng dẫn hệ thống sông Cửu Long, Tp.HCM,1995.
3. Lê Ngọc Bích và các tác giả khác: Nghiên cứu dự báo xói lở phòng tránh giảm nhẹ thiên tai trên sông Cửu Long,
Tp.HCM,12/1997.
4. Vũ Tất Uyên, Công trình bảo vệ bờ, Hà Nội,1991.
5. Lê Mạnh Hùng và các tác giả khác: Nghiên cứu dự báo phòng chống xói lở bờ sông Cửu Long.
6. Lê Mạnh Hùng và các tác giả khác: Xói lở bờ sông Cửu Long & Giải pháp phòng tránh cho các khu vực trọng điểm,
Tp.HCM 3/2002.
7. Przedwojski B., Blazejewski R. and Pilarczyk K.W., River Training Techniques, A.A.Balkema/Rotterdam/Brookfield/1995.
8.Partheniades, E. (1965), Erosion and Deposition of Cohesive Solids, Journal of Hydraulic Division, ASCE,
Vol.91,No.1,pp.105-139.
9. Van Rijn, L.C (1989), Handbook of Secdiment Transport and Resuspension of Secdiment in ShallowLake, J.Geopys.Res.,
Vol.84,pp. 1809-1826.
10. Cmirnova T.G., Pravđivest U.P., CmirnovG.N., Công trình bảo vệ bờ, Moscow 2002.
7 trang
13/01/2024
17020
Free
Bạn đang xem tài liệu "Hiện tượng sạt lở bờ sông các tỉnh miền Nam - Thực trạng, nguyên nhân và giải pháp giảm nhẹ thiệt hại", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- hien_tuong_sat_lo_bo_song_cac_tinh_mien_nam_thuc_trang_nguye.pdf
