Bài giảng Địa lý kinh tế xã hội đại cương

ch¬ng iv:

®Þa lý d©n c

I. Kh¸i niÖm, vai trß vµ ®Æc ®iÓm cña d©n c.

II. C¸c hiÖn tîng nh©n khÈu häc cña d©n c.

III. Ph©n bè d©n c.

IV. C¸c h×nh th¸i quÇn c.

V. Qu¸ tr×nh ®« thÞ ho¸.



I. kh¸i ni m, vai trß vµ ®Æc ®iÓm c a d©n c.

1. D©n c.

D©n c lµ nh÷ng tËp h p ng i sinh s ng trªn l nh thæ nhÊt ® nh c m i

quan h chÆt chÎ v i nhau t o nªn c c ®Æc trng riªng vÒ d©n s , v¨n ho ,

h nh th c c tr vµ c c ho t ® ng kinh t – x h i.

2. Vai trß cña d©n c.

- D©n c lµ lùc lîng s¶n xuÊt chñ yÕu cña x· héi.

+ Quan niÖm trong thêi kú s¶n xuÊt thñ c«ng.

+ Quan niÖm trong thêi kú s¶n xuÊt c¬ khÝ.

+ Quan niÖm trong thêi kú nÒn kinh tÕ tri thøc.

- D©n c lµ ngêi tiªu thô hÇu hÕt s¶n phÈm cña x· héi.

II. c¸c hi n t ng nh©n khÈu h c c a d©n c.

1. Gia t¨ng tù nhiªn.

Lµ s bi n ® ng d©n c do k t qu cña m i t ng quan gi÷a s sinh vµ

s ch t.

-Tû suÊt sinh:

+ C¸c lo¹i tû suÊt sinh :

* T suÊt sinh th« : ®îc tÝnh b»ng tû sè gi÷a tæng sè trÎ ®îc sinh ra cña

n¨m ®ang xÐt víi tæng sè d©n trung b×nh trong n¨m Êy.

TSTESRTN

TSST=

x 1000

‰

TSDTBTN

* T suÊt sinh chung : ®îc tÝnh b»ng tû sè gi÷a tæng sè trÎ ®îc sinh ra

cña n¨m ®ang xÐt víi tæng sè phô n÷ trong ®é tuæi sinh ®Î.

TSTESRTN

TSSc=

x 1000

‰

TSPNT§TS§

* T suÊt sinh ®Æc trng theo tuæi : ®îc tÝnh b»ng tû sè gi÷a sè trÎ ®îc sinh

ra trªn sè phô n÷ trong tõng ®é tuæi t¬ng øng.

STESR ( Y)

TSS TTT (Y) =

x 1000

‰

SPNT§TS§ (Y)

 Tæng tû suÊt sinh : Lµ tæng s con trung b nh do 1 ph n÷ ( hay 1 nh m

ph n÷ ) sinh ra trong su t cu c ® i cña h .

Tæng tû suÊt sinh ®îc tÝnh b»ng tæng c¸c tû suÊt sinh ®Æc trng theo

tuæi.

TTSS = ∑ TSS §TTT (nÕu tõng tuæi)

TTSS = X. ∑ TSS §TTT (nÕu tõng nhãm tuæi = x n¨m)

+ C¸c nh©n tè ¶nh hëng ®Õn tû suÊt sinh :

* T×nh h×nh h«n nh©n.

* Nh©n tè t©m lý – x· héi, t«n gi¸o.

* Tr×nh ®é vµ ®iÒu kiÖn sèng cña d©n c.

* ChÝnh s¸ch d©n sè.

Møc sinh cña c¸c ch©u lôc n¨m 2005

40

35

30

25

20

15

10

5

6

5

4

3

5.2

Tû suÊt sinh th« (‰)

Tæng tû suÊt sinh (con)

38

2.7

2.6

2.5

2.1

2

23

20

1.4

18

14

1

0

10

0

Ch©u Phi B c M

Nam M

Ch©u ¸ Ch©u ¢u Ch©u c

Ngu n : Ni n gi m th ng k Vi t Nam 2005.

V× sao khi t¸c ®éng vµo nh©n tè t©m lý, x· héi vµ t«n gi¸o ®Ó

®iÒu chØnh qu¸ tr×nh ph¸t triÓn d©n sè ë khu vùc ®ang ph¸t triÓn

hiÖu qu¶ thêng x¶y ra chËm ?

➔ V× nh÷ng quan niÖm phong kiÕn, t«n gi¸o ®· ¨n s©u tõ bao ®êi, tõ

thÕ hÖ nÇy sang thÕ hÖ kh¸c nªn khã thay ®æi.

➔ V× sù thèng nhÊt gi÷a nhËn thøc vµ hµnh ®éng kh«ng ph¶i lµ ®iÒu

dÔ dµng.

➔ V× ¸p lùc cña gia ®×nh vµ b¹n bÌ, ngêi th©n lµm tr× trÖ viÖc chuyÓn

biÕn.

-Tû suÊt tö :

+ C¸c lo¹i tû suÊt chÕt :

* T suÊt ch t th« : ®îc tÝnh b»ng tû sè gi÷a tæng sè ngêi chÕt cña n¨m

®ang xÐt víi tæng sè d©n trung b×nh trong n¨m Êy.

TSNCTN

TSCT =

x 1000

‰

TSDTBTN

* T suÊt ch t ®Æc trng theo tuæi : ®îc tÝnh b»ng tû sè gi÷a sè ngêi chÕt

trªn sè d©n trong tõng ®é tuæi t¬ng øng.

SNCTN ( Y)

TSC TTT =

x 1000

‰

SDTB (Y)

 Tuæi thä trung b×nh : Lµ s n¨m trung b nh mµ 1 ng i sinh ra c thÓ

s ng ® c.

Møc chÕt cña c¸c ch©u lôc n¨m 2005

16

14

12

10

8

90

80

70

60

50

40

30

20

10

0

78

75

72

68

52

Tû suÊt chÕt

th«(‰)

15

6

11

Tuæi thä trung

b×nh(n¨m)

4

8

7

6

2

0

Ch©u Phi B c M

Nam M

Ch©u ¸ Ch©u ¢u Ch©u c

Ngu n : Ni n gi m th ng k Vi t Nam 2005.

+ C¸c nh©n tè ¶nh hëng ®Õn tû suÊt chÕt :

* Nhãm nh©n tè thuéc vÒ ®Æc ®iÓm sinh vËt häc vµ di truyÒn häc.

* Nhãm nh©n tè vÒ tËp tÝnh, tËp qu¸n.

* Nhãm nh©n tè kinh tÕ – x· héi.

* Nhãm nh©n tè chiÕn tranh, tai n¹n, thiªn tai.

- Tû suÊt gia t¨ng tù nhiªn : ®îc tÝnh b»ng sù chªnh lÖch gi÷a tû suÊt

sinh vµ tû suÊt chÕt.

TSS – TSC

TSGTTN =

%

10

- C¨n cø vµo tû suÊt gia t¨ng tù nhiªn cña c¸c níc trªn thÕ giíi, cã thÓ

chia lµm 4 nhãm :

+ Nhãm cã d©n sè kh«ng thay ®æi hoÆc gi¶m : Tû suÊt gia t¨ng tù

nhiªn b»ng 0 hoÆc cã gi¸ trÞ ©m.

+ Nhãm cã d©n sè ph¸t triÓn chËm : Tû suÊt gia t¨ng tù nhiªn < 1 %.

+ Nhãm cã d©n sè ph¸t triÓn ë møc trung b×nh : Tû suÊt gia t¨ng tù

nhiªn tõ 1 – 2 %.

+ Nhãm cã d©n sè ph¸t triÓn nhanh vµ rÊt nhanh : Tû suÊt gia t¨ng

tù nhiªn > 2 %.

2. Gia t¨ng c¬ häc.

Lµ s bi n ® ng d©n c do vi c di chuyÓn t ® n v l nh thæ n y ® n ® n

v l nh thæ kh c, diÔn ra trong kho ng th i gian x c ® nh vµ ® c ®Æc trng b i

s thay ®æi n i c tr th ng xuyªn.

- T suÊt nhËp c : ®îc tÝnh b»ng tû sè gi÷a tæng sè ngêi ®Õn 1 n¬i ®Þnh

c víi tæng sè d©n trung b×nh n¬i ®Þnh c trong n¨m Êy.

SN §Õn

TSNC =

x 1000

‰

TSDTBN §Õn

- T suÊt xuÊt c : ®îc tÝnh b»ng tû sè gi÷a tæng sè ngêi ®i víi tæng sè

d©n trung b×nh n¬i hä ®i trong n¨m Êy.

SN §i

TSXC=

x 1000

‰

TSDTBN §i

- T suÊt chuyÓn c thu n tu : ®îc tÝnh b»ng sù chªnh lÖch gi÷a tû suÊt

nhËp c vµ tû suÊt xuÊt c.

TSNC – TSXC

TSCCTT =

%

10

- Nguyªn nh©n cña sù di c :

+ Nguyªn nh©n kinh tÕ – x· héi.

+ Nguyªn nh©n chÝnh trÞ.

+ Nguyªn nh©n chiÕn tranh.

+ Nguyªn nh©n tù nhiªn.

- nh hëng cña di c :

+ VÊn ®Ò ph©n bè l¹i d©n c vµ lao ®éng theo vïng.

* NhËp c

Gãp phÇn t¹o nªn c¸c ®iÓm d©n c míi.

Lµm t¨ng tû lÖ d©n trong ®é tuæi lao ®éng.

+ VÊn ®Ò ph¸t triÓn d©n sè :

* Lµm thay ®æi sè lîng d©n sè dÉn ®Õn sù thay ®æi vÒ sè sinh, sè

chÕt, vïng xuÊt c sÏ gi¶m, vïng nhËp c sÏ t¨ng.

* Lµm thay ®æi c¬ cÊu giíi vµ tuæi v× nam giíi bao giê cñng nhiÒu

h¬n n÷ giíi vµ ®é tuæi tõ 15 – 30 bao giê cñng chiÕm tû lÖ cao trong di c.

3. Gia t¨ng thùc tÕ vµ dù b¸o d©n sè.

- Gia t¨ng thùc tÕ.

Lµ s bi n ® ng d©n c trªn 1 l nh thæ nhÊt ® nh ( khu v c, v ng, qu c

gia, ch©u l c, l c ® a ) do gia t¨ng t nhiªn vµ gia t¨ng c h c.

- Tû suÊt gia t¨ng thùc tÕ : ®îc tÝnh b»ng mèi t¬ng quan gi÷a tû suÊt gia

t¨ng tù nhiªn vµ tû suÊt chuyÓn c thuÇn tuý.

TSGTTT = TSGTTN TSCCTT

±

- Dù b¸o d©n sè.

Lµ vi c x c ® nh xu h ng thay ®æi c c gi tr cña c c y u t d©n s nh s

d©n, k t cÊu, ph©n b nh»m ph c v cho lËp k hoÆch ph t triÓn kinh t –

x h i.

V× sao tû suÊt sinh,chÕt, nhËp c, xuÊt c thêng ®îc tÝnh b»ng

phÇn ngµn trong lóc tû suÊt gia t¨ng tù nhiªn, chuyÓn c thuÇn tuý

vµ gia t¨ng thùc tÕ thêng ®îc tÝnh b»ng phÇn tr¨m ?

➔ Tû suÊt sinh, chÕt, xuÊt c, nhËp c thêng ®îc tÝnh b»ng phÇn ngµn v× :

+ §Ó t¨ng ®é chÝnh x¸c h¬n khi tÝnh to¸n.

+ Cha cÇn thiÕt ®Ó so s¸nh víi c¸c chØ tiªu kh¸c vÒ kinh tÕ – x· héi.

➔ Tû suÊt gia t¨ng tù nhiªn, chuyÓn c thuÇn tuý vµ gia t¨ng thùc tÕ thêng ®îc

tÝnh b»ng phÇn tr¨m v× :

+ §Ó tiÖn so s¸nh víi c¸c chØ tiªu kh¸c.

+ §Ó dÓ ho¹ch ®Þnh chÝnh s¸ch trong mèi t¬ng quan víi sù ph¸t triÓn

kinh tÕ – x· héi.

T¹i sao ph¶i sö dông nhiÒu lo¹i tû suÊt sinh vµ chÕt trong nghiªn

cøu gia t¨ng d©n sè ? Nªu ý nghÜa sö dông cña mçi lo¹i.

➔ Ph¶i sö dông v× :

+ §Ó nhËn thøc ®Çy ®ñ vÒ t×nh h×nh sinh chÕt.

+ §Ó thÊy ®îc mèi t¬ng quan giøa tõng lo¹i tû suÊt sinh vµ chÕt.

➔ nghÜa sö dông :

+ Tû suÊt sinh vµ chÕt th« lµ chØ tiªu quan träng ®Ó lµm c¬ së ®¸nh gi¸

tæng qu¸t sù t¸c ®éng cña t×nh h×nh gia t¨ng d©n sè ®Õn c¸c vÊn ®Ò kinh tÕ

– x· héi.

+ Tû suÊt sinh chung nãi lªn hiÖn tîng sinh ®Î liªn quan trùc tiÕp ®Õn

sè phô n÷ n»m trong ®é tuæi cã kh¶ n¨ng sinh ®Î.

+ Tû suÊt sinh vµ chÕt ®Æc trng theo tuæi cho biÕt møc sinh cña phô n÷

vµ møc chÕt theo c¸c ®é tuæi.

4. KÕt cÊu d©n sè.

Theo giíi

k t cÊu

t nhi n

Theo ®é tuæi

Theo quèc tÞch

k t cÊu

d©n s

k t cÊu

d©n t c

Theo lao ®éng

k t cÊu

x h i

Theo nghÒ nghiÖp

Theo tr×nh ®é häc vÊn

- KÕt cÊu tù nhiªn.

+ KÕt cÊu theo giíi.

→ TrÎ em míi sinh ra, nam > n÷; khi lín lªn, nam < n÷.

→ C¸c níc ph¸t triÓn, nam < n÷; c¸c níc ®ang ph¸t triÓn, nam > n÷.

+ KÕt cÊu theo ®é tuæi.

Cã ý nghÜa rÊt quan träng v× nã thÓ hiÖn tæng hîp t×nh h×nh sinh, chÕt,

* §é tuæi cã kho¶ng c¸ch ®Òu nhau ( 1, 5, hoÆc 10 n¨m ).

* §é tuæi cã kho¶ng c¸ch kh«ng ®Òu nhau, thêng chia lµm 3 nhãm :

• Nhãm díi ®é tuæi lao ®éng ( 0 – 14 tuæi ).

• Nhãm trong ®é tuæi lao ®éng ( 15 –59 tuæi ).

• Nhãm trªn ®é tuæi lao ®éng ( > 60 tuæi ).

• Tû lÖ nhãm díi ®é tuæi lao ®éng > 35%.

Khu vùc ®ang ph¸t triÓn.

• Tû lÖ nhãm trªn ®é tuæi lao ®éng < 10%.

• Tû lÖ nhãm díi ®é tuæi lao ®éng ≤ 35%.

Khu vùc ph¸t triÓn.

• Tû lÖ nhãm trªn ®é tuæi lao ®éng ≥10%.

hay cßn gäi lµ Th p tuæi.

Líp

tuæi

>85

80-84

75-79

Nam

N÷

70-74

65-69

60-64

55-59

50-54

45-49

40-44

35-39

30-34

N÷

30-34

25-29

20-24

15-19

10-14

5-9

0-4

Sè ngêi

0-4

5

4

3

2

1

0

1

2

3₅

4

5

0

1

2

3

4

6

7

8

TriÖu

m r ng

thu h p

æn ® nh

(Nigiªria)

(Trung Quèc)

(Thôy §iÓn)

Bài giảng Địa lý kinh tế xã hội đại cương - Chương IV: Địa lý dân cư