Hiện trạng thảm thực vật ngập mặn xã đồng rui, huyện Tiên Yên, tỉnh Quảng Ninh
Tạp chí Khoa học ĐHQGHN: Các Khoa học Trái đất và Môi trường, Tập 34, Số 3 (2018) 1-3
Hiện trạng thảm thực vật ngập mặn xã đồng rui,
huyện Tiên Yên, tỉnh Quảng Ninh
Nguyễn Hoàng Hanh1,*, Mai Sỹ Tuấn2
1Viện Sinh thái và Bảo vệ Công trình
2Trường Đại học Sư phạm Hà Nội
Nhận ngày 20 tháng 8 năm 2018
Chỉnh sửa ngày 07 tháng 9 năm 2018; Chấp nhận đăng ngày 10 tháng 9 năm 2018
Tóm tắt: Các phương pháp điều tra thực địa, phân tích ảnh vệ tinh, thiết bị bay không người lái đã
được sử dụng để nghiên cứu, đánh giá hiện trạng thảm thực vật rừng ngập mặn xã Đồng Rui,
huyện Tiên Yên, tỉnh Quảng Ninh và xây dựng bản đồ phân bố các kiểu quần xã thực vật rừng
ngập mặn. Tổng số 144 loài thực vật thuộc 115 chi, 53 họ và hai ngành thực vật có mạch, gồm
Dương xỉ (Pteridophyta) và Ngọc lan (Magnoliophyta) đã được ghi nhận ở rừng ngập mặn xã
Đồng Rui, trong đó có 16 loài thuộc nhóm cây ngập mặn thực sự. Các loài Trang (Kandelia
obovata), Đâng (Rhizophora. stylosa), Vẹt dù (Bruguiera gymnorrhiza), các loài Mắm (Avicennia
spp.) Sú (A. corniculatum) là nhóm loài ưu thế. Kết quả nghiên cứu đã ghi nhận một loài sẽ nguy
cấp và nguy cấp được ghi trong Sách Đỏ Việt Nam (2007) là Cỏ ngạn (Scirpus kimsonensis),
87,5% (126 loài) tổng số loài có công dụng, chủ yếu được sử dụng làm dược liệu và làm thức ăn.
Đã xác định và xây dựng bản đồ phân bố của 14 quần xã thực vật thuộc rừng ngập mặn xã
Đồng Rui.
Từ khóa: rừng ngập mặn, Đồng Rui, quần xã thực vật
1. Đặt vấn đề
phức tạp về các đặc điểm địa mạo, thủy văn và
khí hậu. Hệ thực vật trong tiểu khu 1 nói chung
và khu vực này nói riêng tương đối phong phú
với các loài chịu mặn cao, không có các loài ưa
nước lợ điển hình (Phan Nguyên Hồng, 1999)
[8]. Đặc điểm về thành phần loài khá đặc trưng,
bao gồm một số loài như Đâng (Rhizophora
stylosa), Vẹt dù (Bruguiera gymnorrhiza),
Trang (Kandelia obovata) vốn phân bố phổ biến ở
đây, nhưng rất ít gặp ở ven biển Nam Bộ, cũng
như chỉ gặp rải rác ở ven viển Trung Bộ.
Rừng ngập mặn (RNM) xã Đồng Rui là hệ
sinh thái tiêu biểu cho tiểu khu 1 (Khu vực từ
Móng Cái đến Cửa Ông) thuộc khu vực I - ven
biển Đông Bắc từ Mũi Ngọc đến mũi Đồ Sơn
theo cách phân chia của Phan Nguyên Hồng
(1991) [7]. Hệ sinh thái rừng ngập mặn này có
tính đa dạng sinh học cao do có sự phong phú,
_______
Tác giả liên hệ. ĐT.: 84-.
Email: [email protected]m
1
N.H. Hanh, M.S. Tuấn / Tạp chí Khoa học ĐHQGHN: Các Khoa học Trái đất và Môi trường, Tập 34, Số 3 (2018) 1-3
2
Trong những năm gần đây, hệ sinh thái
trạng thảm thực vật RNM xã Đồng Rui và xây
dựng bản đồ phân bố các quần xã thực vật RNM.
RNM xã Đồng Rui đã và đang chịu nhiều áp
lực do quy hoạch phát triển kinh tế - xã hội
thông qua các hoạt động khai thác và nuôi trồng
thủy sản, làm mất đi nhiều diện tích RNM tự
nhiên và làm ảnh hưởng đến chất lượng và quá
trình tái sinh, phục hồi rừng ngập mặn. Những
giải pháp phục hồi rừng ngập mặn, đã và đang
được đưa ra, kể cả việc trồng rừng ngập mặn
trong các đầm nuôi trông thuỷ sản đã bỏ hoang.
Để có cơ sở khoa học cho việc phục hồi và
quản lí hiệu quả hệ sinh thái RNM xã Đồng Rui
cần phải có thông tin đáng tin cậy, có tính cập
nhật về hiện trạng thảm thực vật tại đây.
2. Đối tượng và phương pháp nghiên cứu
2.1. Đối tượng, địa điểm nghiên cứu
Nghiên cứu được thực hiện tại khu vực
rừng ngập mặn, bao gồm thực vật ngập mặn
thực sự và các loài tham gia rừng ngập mặn
xung quanh đảo Đồng Rui, huyện Tiên Yên,
tỉnh Quảng Ninh (hình 1).
Thời gian nghiên cứu được tiến hành từ
tháng 12 năm 2017 đến tháng 6 năm 2018.
Khảo sát thực địa được tiến hành theo 3 đợt
(12/2017, 3/2018; 6/2018).
Vì vậy chúng tôi đã sử dụng kết hợp nhiều
phương pháp khác nhau bao gồm điều tra thực
địa, phân tích ảnh vệ tinh, sử dụng thiết bị bay
không người lái để nghiên cứu, đánh giá hiện
Hình 1. Sơ đồ vị trí nghiên cứu với các tuyến điều tra thực địa, chụp ảnh Flycam.
N.H. Hanh, M.S. Tuấn / Tạp chí Khoa học ĐHQGHN: Các Khoa học Trái đất và Môi trường, Tập 34, Số 3 (2018) 1-3
3
2.2. Phương pháp nghiên cứu
Phương pháp phân tích ảnh vệ tinh và xây
dựng bản đồ phân bố thảm thực vật ngập mặn
Phương pháp điều tra thực địa
Để xây dựng bản đồ phân bố rừng ngập
mặn chi tiết, chúng tôi đã phân tích kết hợp bản
đồ diễn biến rừng năm 2017 dựa trên nền bản
đồ kiểm kê rừng năm 2016 - cung cấp bởi Chi
cục Kiểm lâm tỉnh Quảng Ninh với việc phân
tích ảnh vệ tinh VNREDsat, độ phân giải không
gian 5m chụp tháng 10/2017, ảnh landsat chụp
tháng 11/2017. Chúng tôi đã sử dụng bộ mẫu
khoá ảnh MKA là căn cứ để giải đoán ảnh sử
dụng các thông số như phổ, cấu trúc… trên các
MKA để phân loại cho các khu vực còn lại có
đặc điểm tương tự. Mỗi điểm mẫu khóa ảnh
(mẫu ảnh) gồm một đối tượng (object) trên ảnh
vệ tinh và một điểm mẫu đối tượng (kiểu quần
xã) tương ứng tại thực địa có cùng tọa độ.
Chúng tôi đã điều tra, xây dựng và sử dụng 180
mẫu khóa ảnh - MKA (mỗi trạng thái 10-20
MKA) trong việc xây dựng bản đồ phân bố
rừng ngập mặn xã Đồng Rui. Bảo Huy (2014)
[4], Trần Quang Bảo (2014) [1].
Tổng số 50 tuyến nghiên cứu phân bố đồng
đều quanh xã (hình 1) đã được thiết lập và khảo
sát theo phương pháp của Nguyễn Nghĩa Thìn
(2007) [13] để nghiên cứu đặc điểm của các
kiểu quần xã thực vật ngập mặn và thu thập các
mẫu thực vật để định danh. Thiết lập trên mỗi
quần xã 3 ô tiêu chuẩn (OTC), diện tích 100 m2
(10 m × 10 m), để thu thập các thông tin về
thành phần loài, mật độ các cá thể của loài để
đánh giá mức độ ưu thế của các loài trong các
quần xã và phân loại các kiểu quần xã thực
vật khu vực nghiên cứu, tổng số OTC đã thiết
lập là 42.
Phương pháp phân tích mẫu thực vật
Mẫu thực vật được định danh dựa theo các
tài liệu của Phạm Hoàng Hộ [6] Nguyễn Hoàng
Trí (1996) [14]). Phân tích phổ dạng sống của
hệ thực vật theo Raunkiær C. (1934) [6]. Phân
tích giá trị nguồn gen quý hiếm theo “Sách Đỏ
Việt Nam” của Bộ Khoa học và Công nghệ
(2007) [2]. Giá trị sử dụng của các loài được đánh
giá theo Võ Văn Chi (1996) [3], Đỗ Tất Lợi
(1999) [10], Triệu Văn Hùng và cs (2007) [9].
Trên cơ sở bản đồ đã giải đoán, tiến hành rà
soát bổ sung trạng thái ngoài thực địa. Kết hợp
sử dụng thiết bị bay không người lái Flycam
chụp ảnh (hình 2), tiến hành xử lý các ảnh chụp
và đưa lên bản đồ để rà soát và hoàn chỉnh bản
đồ phân bố quần xã thực vật rừng ngập mặn
khu vực nghiên cứu năm 2018.
Các kiểu quần xã thực vật nghiên cứu, sắp
xếp, mô tả theo Phan Nguyên Hồng (1999) [8]
và tổ hợp loài ưu thế theo Thái Văn Trừng [15].
Hình 2. Một số hình ảnh Flycam tại xã Đồng Rui.
N.H. Hanh, M.S. Tuấn / Tạp chí Khoa học ĐHQGHN: Các Khoa học Trái đất và Môi trường, Tập 34, Số 3 (2018) 1-3
4
2015) [12], (Nguyễn Quang Hùng, 2011) [5].
3. Kết quả nghiên cứu và thảo luận
Thành phần loài thực vật ngập mặn ở Đồng
Rui kém đa dạng hơn so với VQG Xuân Thủy
và RNM Long Sơn và VQG Đất Mũi nhưng có
16 loài cây ngập mặn thực sự chiếm 11,11%,
đối với RNM VQG Xuân Thủy, Long Sơn và
VQG Đất Mũi lần lượt là 17 loài, 28 loài và 28
loài, trong đó, có duy nhất loài Ráng biển
(Acrostichum aureum) thuộc ngành Dương xỉ
có mặt ở các khu vực trên. Có 1 loài chỉ có ở
RNM Đồng Rui mà không có tại RNM Vườn
quốc gia Xuân Thủy, RNM Hưng Hòa, RNM
Long Sơn và RNM Vườn quốc gia Đất Mũi là
Mắm quăn (Avicennia lanata).
3.1. Hệ thực vật
Phân tích thành phần loài thực vật bậc cao
có mạch phân bố tại Đồng Rui cho thấy có 144
loài thuộc 115 chi, 53 họ và hai ngành thực vật
có mạch là ngành Dương xỉ (Pteridophyta) và
ngành Ngọc lan (Magnoliophyta) (bảng 1).
Trong ngành Ngọc Lan, lớp Ngọc Lan
(Magnoliopsida) có số loài ghi nhận được
chiếm ưu thế vượt trội so với lớp Hành
(Liliopsida) bởi các tỉ lệ 33/1 ở bậc họ, 5,47/1 ở
bậc chi và 3,79/1 ở bậc loài.
Với tổng số 144 loài được ghi nhận, thảm
thực vật ngập mặn xã Đồng Rui có số loài thấp
hơn so với các địa điểm khác thuộc khu vực I
như Vườn Quốc gia Xuân Thủy (202 loài),
nhưng cao hơn so với các địa điểm thuộc khu
vực II như Hưng Hòa (142 loài), Long Sơn (119
loài) và khu vực III như Vườn Quốc gia Đất
Mũi (121 loài) (Cục Bảo tồn đa dạng sinh học,
3.2. Phổ dạng sống
Kết quả phân tích phổ dạng sống của hệ
thực vật theo thang phân chia phổ dang sống
của các loài thực vật của Raunkiær (1934) [11],
cho thấy thực vật ngập mặn xã Đồng Rui được
phân thành 10 dạng sống khác nhau (hình 3).
Bảng 1. Cấu trúc hệ thống hệ thực vật ngập mặn bậc tại xã Đồng Rui
Họ
Chi
Loài
TT Tên khoa học
Tên Tiếng Việt
Số
lượng
Tỉ lệ
%
Số
lượng
Tỉ lệ
%
Số
lượng
Tỉ lệ %
1
2
Pteridophyta
Magnoliophyta Ngành Ngọc lan 48
Ngành Dương xỉ
5
9
6
109
92
17
115
5,2
6
4,2
91
74
17
100
94,8
80,0
14,8
100
138
109
29
95,8
75,7
20,1
100
2.1 Magnoliopsida Lớp Ngọc lan
2.2 Liliopsida
Tổng
39
9
53
Lớp Hành
144
Hình 3. Tỉ lệ % các dạng sống trong hệ thực vật RNM Đồng Rui.
N.H. Hanh, M.S. Tuấn / Tạp chí Khoa học ĐHQGHN: Các Khoa học Trái đất và Môi trường, Tập 34, Số 3 (2018) 1-3
5
Nhóm cây chồi trên (Phanerophytes) có 6
dạng sống chiếm 47,50% tổng số loài. Nhóm loài
chiếm ưu thế là các cây dây leo (Li) với 20 loài
(chiếm 13,89% tổng số loài) có các loài đại diện:
Muống biển (Ipomoea pes-caprae); Móc hùm
(Caesalpinia bonduc); Mây nước (Flagellaris
indica),... các loài chồi lùn (Na) có 18 loài (chiếm
12,50% tổng số loài) với các đại diện Côi
(Scyphiphora hydrophyllacea); Thầu dầu (Ricinus
communis); Hếp hải nam (Scaevola hainanense),
Bồng bồng (Calotropis gigantea),... các loài chồi
trên trung bình (Me) có 13 loài (chiếm 9,03%
tổng số loài) có đại diện là Giá (Excoecaria
agallocha), Xu ổi (Xylocarpus granatum), Trang
(K. obovata), Đâng (R. stylosa), Mắm biển (A.
marina),... các loài chồi trên nhỏ (Mi) có 12 loài
(chiếm 8,33% tổng số loài) gồm Cóc vàng
Trong nhóm dạng sống Cr, Hm và Th của
hệ thực vật xuất hiện nhiều loài thuộc họ Lúa
(Poaceae) và họ Cói (Cyperaceae). Các cá thể
thuộc nhóm loài này phân bố rộng khắp ở các
vùng đất cao không chịu tác động của thủy
triều, hoặc ở những bãi đất trống nơi ít nhiều có
tác động của thủy triều. Đây là nhóm cây có vai
trò giảm tác động xói mòn đất do mưa và sóng.
Trong nhóm cây chồi ẩn có một số loài
thuộc dạng sống thủy sinh đã được ghi nhận và
phát hiện tại hệ thực vật này như các loài cỏ
biển (Halophila spp.). Mặc dù đã điều tra rất kỹ
nhưng chỉ phát hiện được 1 loài cỏ xoan
(Halophila ovalis) còn phân bố, song rất khó
gặp trong khi các loài khác mới chỉ được ghi
nhận từ các tư liệu đã có.
Phổ dạng sống của hệ thực vật:
(Lumnitzera
racemosa),
Sú
(Aegiceras
SB = 47 Ph + 9 Ch + 20 Hm + 13 Cr + 10 Th
Giá trị nguồn gen quý hiếm: được phân
tích theo thang phân loại tại Sách Đỏ Việt Nam
- Phần Thực vật (2007) cho thấy hệ thực vật
loài Cỏ ngạn (Scirpus kimsonensis) là loài Nguy
cấp - EN B1+2a,b,c,d. Đây là nguồn gen quý
hiếm cần phải có biện pháp, kế hoạch bảo tồn
và phát triển.
corniculatum), Na biển (Annona glabra), Bách
sao (Myoporum bontioides),... các loài chồi trên
lớn (Mg) có 4 loài (chiếm 2,78% tổng số loài) gồm
Vẹt dù (B. gymnorrhiza), Bần chua (Sonneratia
caseolaris); Phi lao (Casuarina equisetifolia);
Xoan (Melia azedarach) và loài bì sinh (Ep) có 1
loài là Dây tơ hồng (Cuscuta chinensis).
Các loài cây thân gỗ gồm các dạng sống cây
chồi trên lớn, trung bình và nhỏ mặc dù chỉ
chiếm tỷ lệ không lớn nhưng lại là những loài
quan trọng trong hệ sinh thái. Nhiều loài cây
ngập mặn thực sự là những cây gỗ như Trang
(K. obovata), Đâng (R. stylasa), Vẹt dù (B.
gymnorrhiza), các loài Mắm (Avicennia spp.)…
Những loài cây thân gỗ này thường phân bố ở
những khu vực chịu tác động của thủy triều, và
có vai trò quan trọng trong việc bảo vệ đê biển
cũng như là những thành phần chính trong rừng
ngập mặn. Một số loài tham gia hoặc di cư vào
rừng ngập mặn cũng đã góp phần ổn định bờ, ít
bị tác động của thủy triều như Tra (Hibiscus
tiliaceus), Na biển (A. glabra)...
Các nhóm dạng sống còn lại đều xuất hiện
với số lượng loài khá phong phú với nhóm cây
chồi sát đất (Ch) có 13 loài, nhóm cây chồi nửa
ẩn (Hm) có 30 loài, chiếm tỉ trọng cao nhất
trong các nhóm dạng sống của hệ thực vật,
nhóm cây chồi ẩn (Cr) có 19 loài và nhóm cây
một năm (Th) có 14 loài.
Giá trị sử dụng
Kết quả phân tích số liệu về giá trị sử dụng
của hệ thực vật xã Đồng Rui dựa trên các tài
liệu của Võ Văn Chi (1996), Đỗ Tất Lợi (1999)
và Triệu Văn Hùng (2007) đã xác định được
126 loài có giá trị sử dụng (chiếm 87,5% tổng
số loài toàn hệ) có 10 nhóm công dụng (hình 4).
Nhóm làm thuốc có số loài cao nhất với 114
loài (chiếm 79,2%). Tiếp theo là nhóm loài ăn
được có 28 loài (chiếm 19,4%) ). Các giá trị sử
dụng khác chiếm tỉ trọng thấp hơn. Nhiều loài
được sử dụng đa mục đích (2 đến 4) như một số
loài đặc trưng của HTV RNM Đồng Rui là Vẹt
dù (B. gymnorrhiza) vừa có giá trị làm thuốc
vừa cho gỗ đóng đồ, làm nhà; cho tanin nhuộm
vải, nhuộm lưới đánh cá, thuộc da và chồi non
dùng làm rau ăn sống; Bần chua (S. caseolaris)
làm thuốc chữa viêm tấy, ngăn chặn chứng xuất
huyết, bí tiểu tiện, cho gỗ, quả chua ăn được và
hoa thơm nuôi ong mật; Đâng (R. stylosa) cho gỗ
đóng thuyền và cho tanin nhuộm lưới, thuộc da,....
N.H. Hanh, M.S. Tuấn / Tạp chí Khoa học ĐHQGHN: Các Khoa học Trái đất và Môi trường, Tập 34, Số 3 (2018) 1-3
6
Hình 4. Tỉ lệ % theo các giá trị sử dụng của thực vật ngập mặn xã Đồng Rui
Ghi chú: Ad - Ăn được; Ca - Cây cảnh; G - Gỗ; K – Công dụng khác (Nuôi ong, làm hàng rào, làm đồ uống…);
T - Thuốc; Ta - thức ăn; Td - Thuộc da; Tgs – Thức ăn gia súc; S - Sợi; Nhu - Nhuộm
3.3. Đa dạng các kiểu quần xã thực vật n
gập mặn
Trang (K. obovata) tổ hợp quần xã này chiếm
tỷ lệ trên 53% thành phần và cấu trúc của quần
xã với các cây gỗ có chiều cao đến 2,3m, quần
xã chiếm diện tích 118,38 ha và có phân bố tập
trung ở phía Tây Bắc của đảo, tại các vùng
ngập triều trung bình. Vẹt dù (B. gymnorrhiza),
Đâng (R. stylosa) là hai loài chiếm ưu thế hơn
so với Mắm biển (A. marina) và Trang (K.
obovata) trong tổ thành loài.
Tại xã Đồng Rui, 14 kiểu quần xã thực vật
ngập mặn đã được xác định với tổng diện tích
2.129,6 ha (hình 5). Các loài gồm Vẹt dù (B.
gymnorrhiza), Đâng Đâng (R. stylosa), Sú (A.
corniculatum), Trang (K. obovata) và Mắm
biển (A. marina)là đặc trưng cho khu vực
nghiên cứu.
4. Quần xã Sú (Ae. corniculatum) + Mắm
biển (A. marina) + Trang (K. obovata) + Đâng
(R. stylosa) + Vẹt dù (B. gymnorrhiza) các loài
ưu thế chiếm tỷ lệ trên 60%, thành phần và cấu
trúc quần xã, trong đó chủ yếu các loài cây gỗ
cao khoảng 1,2-1,4m. Diện tích 200,66 ha, , phân
bố từ phía Đông Bắc đến Tây Bắc, tại các vùng
ngập triều thấp đến ngập triều trung bình rải rác
ven sông, ven lạch.
1. Quần xã Vẹt dù (B. gymnorrhiza) +
Đâng (R. stylosa) tổ hợp hai loài ưu thế chiếm
tỷ lệ cao nhất trên 70% thành phần cấu trúc
quần xã. Quần xã có diện tích trên 138,04 ha,
phân bố tập trung ở phía Đông Nam và Tây Bắc
của đảo, tại các vùng ngập triều trung bình đến
ngập triều cao. Chiều cao vút ngọn quần xã đạt
2,8m. Một số loài tham gia cấu trúc tán như Sú
(A. corniculatum), Trang (K. obovata), Mắm
biển (A. marina) nhưng với tỷ lệ thấp.
5. Quần xã Đâng (R. stylosa) + Vẹt dù (B.
gymnorrhiza) + Sú (Ae. corniculatum) + Trang
(K. obovata) + Mắm biển (A. marina) có diện
tích 122,33 ha, trong đó gồm hầu hết các cây gỗ
có chiều cao đạt đến khoảng 3m và tổ hợp các
loài ưu thế chiếm 58% trong thành phần và cấu
trúc của quần xã, là quần xã ổn định nhất của
thảm thực vật ngập mặn Đồng Rui, phân bố tập
trung từ phía Đông Bắc đến Tây Bắc của đảo,
tại các vùng ngập triều trung bình.
2. Quần xã Vẹt dù (B. gymnorrhiza) +
Đâng (R. stylosa) + Sú (Ae. corniculatum) +
Trang (K. obovata) tổ hợp loài ưu thế này
chiếm tỷ lệ 55% thành phần và cấu trúc của
quần xã, với cây thân gỗ cao đến 2,2m. Diện
tích quần xã đạt 184,84 ha, phân bố tập trung từ
phía Đông Nam đến Tây Nam của đảo, tại các
vùng ngập triều trung bình
3. Quần xã Vẹt dù (B. gymnorrhiza) +
Đâng (R. stylosa) + Mắm biển (A. marina) +
N.H. Hanh, M.S. Tuấn / Tạp chí Khoa học ĐHQGHN: Các Khoa học Trái đất và Môi trường, Tập 34, Số 3 (2018) 1-3
7
Hình 5. Bản đồ phân bố thảm thực vật ngập mặn xã Đồng Rui, huyện Tiên Yên, tỉnh Quảng Ninh năm 2018 (thu
từ tỉ lệ 1/10.000).
6. Quần xã Mắm biển (A. marina), đơn ưu
này có trên 76% số cây mắm Biển (A. marina)
với chiều cao trung bình khoảng 1,9m. Quần xã
có diện tích là 75,69 ha, có phân bố rải rác toàn
khu vực nghiên cứu. Mắm biển (A. marina) là
loài cây tiên phong tại các vùng ngập triều thấp,
ven sông phía bãi Lòng Vàng. Ngoài ra, Mắm
biển (A. marina) còn phân bố ở các bãi ngập
triều cao sát bờ đê.
7. Quần xã Sú (Ae. corniculatum) + Trang
(K. obovata) + Đâng (R. stylosa) + Vẹt dù (B.
gymnorrhiza): Tổ hợp loài ưu thế chiếm tỷ lệ
N.H. Hanh, M.S. Tuấn / Tạp chí Khoa học ĐHQGHN: Các Khoa học Trái đất và Môi trường, Tập 34, Số 3 (2018) 1-3
8
trên 62% thành phần và cấu trúc của quần xã,
(A. marina) chiếm ưu thế một số loài cây khác
như Cóc vàng (L. racemosa), Giá (E.
agallocha) và Vẹt dù cũng tham gia rải rác, bên
cạnh đó cũng có thêm một số loài cỏ và cây
trồng bổ sung như Trang (K. obovata), Đâng
(R. stylosa).
gồm các cây gỗ cao trung bình khoảng 2,0m,
phân bố từ phía Đông Bắc đến Tây Bắc của
đảo, tại các vùng ngập triều thấp đến ngập triều
trung bình ngay sau quần xã Sú (A.
corniculatum), Trang (K. obovata) và có diện
tích là 99,22 ha.
12. Quần xã Vẹt dù (B. gymnorrhiza): Vẹt
dù chiếm ưu thế với hơn 90% số cá thể tỏng
quần xã, đa số cây gỗ đạt chiều cao đến 2,6m,,
là 1 trong 3 quần xã rừng ngập mặn tự nhiên có
diện tích nhỏ nhất tại khu vực nghiên cứu, diện
tích tổng thể của quần xã này chỉ đạt 23,41 ha.
Quần xã này phân bố chủ yếu tại khu vực Đông
Nam của đảo, tại các vùng ngập triều trung bình
đến ngập triều cao. Trong quần xã vẫn thấy xuất
hiện một số loài khác như Đâng (R. stylosa),
Trang (K. obovata) với số lượng không
đáng kể.
8. Quần xã Sú (Ae. corniculatum) + Trang
(K. obovata) + Mắm biển (A. marina): Tổ hợp
loài ưu thế chiếm trên 59% thành phần và cấu
trúc của quần xã, trên diện tích gần 12,16ha,
quần xã này có phân bố tập trung ở khu vực
phía Đông của đảo, tại các vùng ngập triều
thấp, rải rác ven sông, ven lạch với hầu hết cây
gỗ đạt chiều cao trung bình khoảng 2,1m.
9. Quần xã Sú (Ae. corniculatum) + Trang
(K. obovata): Tổ hợp loài ưu thế chiếm tỷ lệ
trên 65% trong thành phần và cấu trúc của quần
xã, với hầu hết các cây gỗ đạt chiều cao trung
bình khoảng 2,5m, là quần xã có diện tích lớn
nhất với 360,4 ha, có phân bố tập trung từ phía
Đông Nam đến Tây Nam của đảo, tại các vùng
ngập triều thấp rải rác ven sông, ven lạch.
13. Quần xã Cóc vàng (L. racemosa) + Giá
(E. agallocha) + Mắm biển (A. marina) các loài
trong tổ hợp ưu thế chiếm tỷ lệ trên 60% về
thành phần và cấu trúc và thường gồm các cây
gỗ có chiều cao đến 1,4m. Quần xã này có diện
tích quần xã là 43,95 ha, phân bố từ phía Đông
Nam đến Tây Nam của đảo, trên các vùng ngập
triều cao, hoặc ít khi ngập triều. Có một số loài
tham gia như Tra (H. tiliaceus), Ráng biển (A.
aureum), Dứa dại (Pandanus tonkinensis) và
các loài cỏ.
10. Quần xã Sú (Ae. corniculatum) + Bần
chua (S. caseolaris) + Trang (K. obovata): Tổ
hợp loài ưu thế chiếm tỷ lệ trên 55% trong
thành phần và cấu trúc của quần xã với các cây
gỗ cao trung bình 1,8m, đây là quần xã cây
ngập mặn tự nhiên có diện tích nhỏ nhất tại khu
vực nghiên cứu với 4,49 ha và có phân bố tập
trung từ khu vực phía Tây của đảo, dọc theo
đường đê vào trong đảo, tại các vùng ngập triều
thấp rải rác ven sông Ba Chẽ.
14. Rừng trồng ngập mặn Trang (K.
obovata) và Đâng (R. stylosa): Hai loài này
chiếm tỷ lệ 80% trong thành phần và cấu trúc
của quần xã với các cây gỗ có chiều cao trung
bình đạt 2,5m. Quần xã chiếm diện tích khá lớn
tại khu vực nghiên cứu với diện tích trên 549,97
ha. Tập trung rừng trồng ngập mặn tại các khu
vực rải rác quanh đảo và trong các đầm nuôi
trồng thủy sản đã bỏ hoang.
11. Quần xã Mắm biển (A. marina) ở các
đầm tôm bỏ hoang: Khác với quần xã mắm biển
tự nhiên, tại các đầm nuôi tôm bị bỏ hoang,
Mắm biển (A. marina) chiếm đến 85% trong
thành phần và cấu trúc của quần xã, cũng hình
thành nên đơn ưu với các cây gỗ đạt chiều cao
trung bình chỉ 1,3m nhưng chưa ổn định như
đơn ưu Mắm biển tại những nơi khác. Đây là
loài ưu thế thứ sinh do được hình thành sau khi
đầm bị bỏ hoang. Diện tích của quần xã này
khoảng 196,03 ha, quần xã phân bố tập trung từ
phía Đông Bắc của đảo, tại các vùng ngập triều
thấp và ngập triều trung bình. Ngoài Mắm biển
Ngoài các quần xã thực vật ngập mặn ra, ở
Đồng Rui còn có các quần xã khác phân bố
hoàn toàn trên cạn như rừng trồng và đất canh
tác nông nghiệp, đất khác (bao gồm cả trảng
bụi, trảng cỏ),…với tổng diện tích 30,91ha.
Kết quả phân chia một số quần xã theo phân
bố tại khu vực rừng ngập mặn Đồng Rui theo
bảng 2 sau:
N.H. Hanh, M.S. Tuấn / Tạp chí Khoa học ĐHQGHN: Các Khoa học Trái đất và Môi trường, Tập 34, Số 3 (2018) 1-3
Bảng 2. Chiều cao và phân bố các quần xã rừng ngập mặn khu vực Đồng Rui
9
Quần
xã số
Tên quần xã
Chiều cao (m)
Phân bố
Đâng (R. stylosa) + Vẹt dù (B. gymnorrhiza) + Sú
(Ae. Corniculatum) + Trang (K. obovata) + Mắm
biển (A. marina)
Các vùng ngập triều trung
bình
5
3,0
2,8
2,6
Các vùng ngập triều trung
bình đến ngập triều cao
1
Vẹt dù (B. gymnorrhiza) + Đâng (R. stylosa):
Tại các vùng ngập triều
trung bình đến ngập triều
cao
12
Vẹt dù (B. gymnorrhiza)
Tại các vùng ngập triều
thấp rải rác ven ong,
ven lạch
Tại các vùng ngập triều
thấp, rải rác ven ong, ven
lạch
9
8
Sú (Ae. Corniculatum) + Trang (K. obovata)
2,5
2,1
Sú (Ae. Corniculatum) + Trang (K. obovata) + Mắm
biển (A. marina)
Vẹt dù (B. gymnorrhiza) + Đâng (R. stylosa) + Sú
(Ae. Corniculatum) + Trang (K. obovata)
Tại các vùng ngập triều
trung bình
2
3
7
6
2,0
2,3
2,0
1,9
Vẹt dù (B. gymnorrhiza) + Đâng (R. stylosa) + Mắm
biển (A. marina) + Trang (K. obovata)
Sú (Ae. Corniculatum) + Trang (K. obovata) +
Đâng (R. stylosa) + Vẹt dù (B. gymnorrhiza)
Các vùng ngập triều trung
bình
Các vùng ngập triều thấp
đến ngập triều trung bình
Các vùng ngập triều thấp,
Mắm biển (A. marina)
ven sông
Dọc theo đường đê vào
trong đảo, tại các vùng
ngập triều thấp rải rác ven
sông
Sú (Ae. Corniculatum) + Bần chua (S. caseolaris) +
Trang (K. obovata)
10
1,8
1.4
Cóc vàng (L. racemosa) + Giá (E. agallocha) +
Mắm biển (A. marina)
Sú (Ae. Corniculatum) + Mắm biển (A. marina) +
Trang (K. obovata) + Đâng (R. stylosa) + Vẹt dù (B. 1,2-1,4
gymnorrhiza)
Các vùng ngập triều cao,
hoặc ít khi ngập triều
Các vùng ngập triều thấp đến
ngập triều trung bình rải rác
ven ong, ven lạch
13
4
Tại các vùng ngập triều
thấp và ngập triều trung
bình
Tại các vùng triều trung
bình
11
14
Mắm biển (A. marina) ở các đầm tôm bỏ hoang
1,3
2,5
Rừng trồng ngập mặn Trang (K. obovata) và Đâng
(R. stylosa)
Qua bảng trên nhận thấy sự thay đổi của
loài theo chiều hướng từ khu vực bãi bồi có chế
độ ngập triều thấp (đơn ưu hoặc các quần xã có
chiều cao từ 1m đến 1,5m), đặc trưng ở khu vực
này là quần xã tiên phong Mắm biển, ở chế độ
ngập triều trung bình đại diện các quần xã đang
phát triển như Sú, Trang, Bần chua. Sự phân bố
các quần xã ổn định như Đâng, Vẹt dù ở vùng
ngập triều cao. Khu vực bãi bồi ít ngập triều đại
diện quần xã Cóc vàng và Giá.
Chuỗi diễn thế sinh thái được chúng tôi xây
dựng dựa trên kết quả nghiên cứu trên như sau:
N.H. Hanh, M.S. Tuấn / Tạp chí Khoa học ĐHQGHN: Các Khoa học Trái đất và Môi trường, Tập 34, Số 3 (2018) 1-3
10
[2] Bộ Khoa học và Công nghệ (2007), Sách Đỏ Việt
Mắm biển Mắm biển + Sú + Trang +
Bần chua Vẹt, Đâng Đâng, Vẹt dù, Sú,
Trang Vẹt dù, Cóc vàng, Giá.
Nam, phần Thực vật., Nhà xuất bản Khoa học Tự
nhiên và Công nghệ Hà Nội.
[3] Võ Văn Chi (1996), Từ điển cây thuốc Việt Nam,
Nhà xuất bản Y học, Hà Nội.
[4] Bảo Huy, Nguyễn Thị Thanh Hương, 2014. Sử
dụng ảnh vệ tinh SPOT 5 và GIS để ước tính và
giám sát sinh khối, carbon ở rừng lá rộng thường
xanh vùng Tây nguyên. Tạp chí Khoa học Công
nghệ Việt Nam, số 9, tr. 52-58.
[5] Nguyễn Quang Hùng (2011), Nghiên cứu, đánh
giá nguồn lợi thuỷ sản và đa dạng sinh học của
một số vùng rừng ngập mặn điển hình để khai
thác hợp lý và phát triển bền vững.
4. Kết luận
Hệ thực vật ngập mặn Đồng Rui có tổng số
144 loài thuộc 115 chi, 53 họ và hai ngành ,
trong đó có 16 loài thuộc nhóm cây ngập mặn
thực sự. Các loài Trang (K. obovata), Đâng (R.
stylosa), Vẹt dù (B. gymnorrhiza), Mắm biển
(A. marina) Sú (A.corniculatum) là nhóm loài
ưu thế trong thảm thực vật rừng ngập mặn. Ghi
nhận một loài thực vật sẽ nguy cấp và nguy cấp
được ghi trong Sách Đỏ Việt Nam là Cỏ ngạn
(S. kimsonensis). Kết quả nghiên cứu cũng cho
thấy có 87,5% tổng số loài là những loài có
công dụng, chủ yếu được sử dụng làm dược liệu
và làm thức ăn. Đã xác định được 14 quần xã
thực vật thuộc thảm thực vật rừng ngập mặn tại
khu vực xã Đồng Rui, các quần xã này có sự
phân bố thay đổi theo chiều cao trung bình loài
và theo không gian từ khu vực bãi bồi có chế độ
ngập triều thấp như quần xã Mắm biển (A.
marina) đến các quần xã Trang (K. obovata),
[6] Phạm Hoàng Hộ (1991-1993), Cây cỏ Việt Nam,
Tập 1-3, Nhà xuất bản Trẻ, thành phố Hồ Chí
Minh.
[7] Phan Nguyên Hồng (1991), Thảm Thực vật rừng
ngập mặn Việt Nam, Đại học Tổng hợp Hà Nội.
Luận án Tiến sĩ Sinh học.
[8] Phan Nguyên Hồng (1999), Rừng ngập mặn Việt
Nam, Nhà xuất bản Nông nghiệp, Hà Nội.
[9] Triệu Văn Hùng (chủ biên) (2007), Lâm sản ngoài
gỗ, Dự án hộ trợ chuyên ngành Lâm sản ngoài gỗ
tại Việt Nam – Pha 2. Nhà xuất bản Bản đồ, Hà
Nội.
[10] Đỗ Tất Lợi (1999), Những cây thuốc và vị thuốc
Việt Nam, Nhà xuất bản Khoa học Kỹ thuật, Hà
Nội.
[11] Raunkiær C., (1934). The Life Forms of Plants
and Statistical Plant Geography. Introduction by
A.G. Tansley. Oxford University Press, Oxford.
[12] Tổng cục Môi trường – Cục Bảo tồn đa dạng sinh
học (2015), Hiện trạng đa dạng sinh học của Vườn
Quốc gia Xuân Thủy tỉnh Nam Định, Nhà xuất
bản Hồng Đức.
Bần chua
(
S. caseolaris), Sú (Ae.
corniculatum), Đâng (R. Stylosa), Cóc vàng (L.
racemosa), Giá (E. agallocha) ở các khu vực có
chế độ ngập triều trung bình đến cao hoặc ít khi
ngập triều. Tổng hợp kết quả phân tích ảnh vệ
tinh, chúng tôi đã xây dựng được bản đồ phân
bố của các quần xã và chuỗi diễn thế sinh thái
của rừng ngập mặn Đồng Rui.
[13] Nguyễn Nghĩa Thìn (2007), Các phương pháp
nghiên cứu thực vật, Nhà xuất bản Đại học Quốc
gia Hà Nội.
[14] Nguyễn Hoàng Trí (1999), Sinh thái học rừng
Tài liệu tham khảo
ngập mặn, Nhà xuất bản Nông nghiệp, Hà Nội.
[1] Trần Quang Bảo, Nguyễn Văn Thị, Phạm Văn
Duẩn (2014), Ứng dụng GIS trong quản lý tài
nguyên thiên nhiên. Nhà xuất bản Nông nghiệp,
Hà Nội.
[15] Thái Văn Trừng (1999), Những hệ sinh thái rừng
nhiệt đới ở Việt Nam, Nhà xuất bản Khoa học và
Kĩ thuật, Tp. Hồ Chí Minh.
N.H. Hanh, M.S. Tuấn / Tạp chí Khoa học ĐHQGHN: Các Khoa học Trái đất và Môi trường, Tập 34, Số 3 (2018) 1-3
11
Status of Mangrove Vegetation in Dong Rui Commune,
Tien Yen District, Quang Ninh Province
Nguyen Hoang Hanh1, Mai Sy Tuan2
1Institute of Ecology and Works Protection
2Hanoi University of Education
Abstract: The methods as field survey, aerial photo analysis, Flycam were used for study and
assess the current status of mangrove vegetation in Dong Rui commune, Tien Yen district, Quang
Ninh province. The survey data was also used for distribution mapping of mangrove plant
communities. A total of 144 plant species belonging to 115 genera, 53 families and two vascular plant
divisions, including Pteriophyta and Magnoliophyta were recorded in Dong Rui mangroves and 16 of
which are true mangroves species. Kandelia obovata, Rhizophora stylosa, Bruguiera gymnorrhiza,
Avicennia spp., A. corniculatum, are dominant species in Dong Rui mangroves. Scirpus kimsonensis
was identified as EN species based on the Red Data Book of Vietnam (2007). About 87.5% of the total
species have potential in use such as as medicine and edible and ect.. 14 plant communities of Dong
Rui mangroves was identified and mapped.
Keywords: Mangrove forest, Dong Rui, plant communities.
11 trang
12/01/2024
20780
Free
Bạn đang xem tài liệu "Hiện trạng thảm thực vật ngập mặn xã đồng rui, huyện Tiên Yên, tỉnh Quảng Ninh", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- hien_trang_tham_thuc_vat_ngap_man_xa_dong_rui_huyen_tien_yen.pdf
