Sự thay đổi hệ hình văn học: Trường hợp phú nôm phật giáo dòng trúc lâm Yên Tử
3
Taïp chí Nghieân cöùu vaø Phaùt trieån, soá 9 (126) . 2015
VAÊN HOÙA - LÒCH SÖÛ
SÖÏ THAY ÑOÅI HEÄ HÌNH VAÊN HOÏC: TRÖÔØNG HÔÏP PHUÙ NOÂM
PHAÄT GIAÙO DOØNG TRUÙC LAÂM YEÂN TÖÛ
Traàn Troïng Döông*
Heä hình vaên hoïc Phaät giaùo laø moät doøng chaûy vaên hoïc chieám vò trí khaù
quan troïng trong lòch söû vaên hoïc Vieät Nam. Trong ñoù, phuù Noâm Phaät giaùo laø
moät khoaûng goùc ít nhieàu cuõng ñöôïc quan taâm do giôùi nghieân cöùu vaên hoïc söû
trong theá kyû vöøa qua thöôøng ñöôïc ñònh höôùng bôûi nhöõng quan nieäm veà caên cöôùc
daân toäc (Vietnamese identity) hay nhöõng vaán ñeà chính trò-xaõ hoäi höõu quan. Vôùi
moät soá taùc phaåm ñôøi Traàn hieän coøn, phuù Noâm Phaät giaùo ñöôïc coi nhö nhöõng
daáu moác môû ñaàu, khoâng chæ rieâng cho phuù Noâm Vieät Nam, maø coøn laø söï khai
môû cho lòch söû ngoân ngöõ vaø vaên hoùa baûn ñòa.
Baøi vieát naøy seõ tieán haønh nghieân cöùu moät soá baøi phuù Noâm thuoäc doøng Truùc
Laâm Yeân Töû goàm Cö traàn laïc ñaïo phuù cuûa Ñeä nhaát toå Truùc Laâm Ñieàu Ngöï Chuû
Phaät Traàn Nhaân Toâng (1258-1308), Vònh Hoa Yeân töï phuù cuûa Ñeä tam toå Huyeàn
Quang Toân Giaû Lyù Ñaïo Taùi (1284- 1334), Thieàn tòch phuù cuûa thieàn sö Chaân
Nguyeân Tueä Ñaêng (1647-1726), Thieáu Thaát phuù cuûa Baïch Lieân Tieåu Só (?-?) ñeå
thaáy roõ söï thay ñoåi veà heä hình vaên hoïc (paradigm)(1) vaø nhöõng ñoùng goùp cuûa theå
loaïi taùc phaåm naøy ñoái vôùi lòch söû vaên hoïc vaø ngheä thuaät Phaät giaùo.
1. Quaù trình “nhaäp heä” cuûa ngoân ngöõ vaø chöùc naêng theå loaïi
Phuù 賦 laø moät theå loaïi vaên hoïc baùc hoïc mang tính töø chöông cao ñoä, laø
moät saûn phaåm thuoäc vaønh ñai vaên hoùa tieáng Haùn. Veà maët töø nguyeân, “phuù” laø
moät khaùi nieäm ña nghóa vöøa troû loaïi hình taùc phaåm ñeå “tuïng ñoïc”(2) vöøa troû moät
kieåu daïng ngheä thuaät phu dieãn coâng phu ñaïo ñöùc vaø kyõ xaûo ngoân töø, vöøa laø moät
vaên theå ñaëc duïng cuûa khoa cöû. Veà chöùc naêng theå loaïi, Trònh Huyeàn (127-200)
cho raèng, phuù laø “phoâ baøy tröïc dieän nhöõng ñieàu thieän aùc trong neàn chính giaùo
ngaøy nay” (賦之言鋪，直鋪軰今之政敎善惡). Löu Hieäp trong Vaên taâm ñieâu long
phaàn Thuyeân phuù laïi vieát: “phuù... laø phoâ tröông vaên veû, taû vaät noùi chí” (賦者鋪
也。鋪彩摛文，体物寫志也。) [Zhu Zinan 1998: 57]. Hoaøng Phuû Maät (215-282)
trong baøi töïa Tam ñoâ phuù ghi: “tôùi thôøi Chieán Quoác, vöông ñaïo suy vi, neàn
phong nhaõ ñoài baïi, caùc baäc hieàn nhaân baát ñaéc chí beøn laøm ra töø phuù.” [Phaïm
Vaên AÙnh 2004: 1.428]. Nhö vaäy, veà phöông dieän chöùc naêng, phuù laø loaïi vaên theå
chính trò, tuy khoâng thuoäc loaïi hình vaên baûn haønh chính, nhöng laïi coù tính
“haønh ñaïo”, “ngoân chí”, “bao bieám” veà chính giaùo ñöôïc xaây döïng treân cô sôû ñaïo
ñöùc vaø myõ hoïc cuûa Nho gia, ñeå sau ñoù noù trôû thaønh moät theå loaïi quan troïng
trong cheá ñoä khoa cöû [Nguyeãn Ngoïc Laân 2009: 37]. Töø nhöõng vaên baûn sôùm cuûa
Khuaát Nguyeân cho ñeán thôøi Haùn-Luïc Trieàu-Tuøy Ñöôøng, caùc taùc phaåm phuù luoân
höôùng ñeán caùc vaán ñeà chính trò xaõ hoäi, veà söï thöïc haønh vöông phaùp, veà quan
nieäm ñöùc trò cuûa Nho gia. Ñaây laø chöùc naêng nguyeân thuûy vaø cuõng laø xu höôùng
chuû ñaïo cuûa theå loaïi vaên hoïc naøy. Trong quaù trình lòch söû phaùt trieån, phuù daàn
*
Vieän Nghieân cöùu Haùn Noâm Vieät Nam.
4
Taïp chí Nghieân cöùu vaø Phaùt trieån, soá 9 (126) . 2015
daàn môû roäng chöùc naêng vaø caùc bieân ñoä bieåu caûm. Ñeán ñôøi Toáng, phuù môû roäng
chuû ñeà sang caûm höùng theá söï, caûm höùng thôøi gian, tieâu bieåu nhö Thu thanh
phuù cuûa AÂu Döông Tu, Tieàn Xích Bích phuù vaø Haäu Xích Bích phuù cuûa Toâ Ñoâng
Pha. Ví duï moät ñoaïn tieâu bieåu nhö sau: “Nöôùc chaûy troâi maõi maø chöa töøng heát;
traêng ñaày vôi maø chaúng hö hao. Bôûi vì: coi bieán thieân thì trôøi ñaát chæ laø nhaùy
maét; troâng baát bieán thì vaät vôùi ta ñeàu laø voâ cuøng. Neân haù phaûi tham caàu! Vaû
chaêng, trong trôøi ñaát, vaät ñeàu coù chuû. Neáu chaúng cuûa ta, moät ly chaúng laáy. Chæ
coù: gioù maùt treân soâng, cuøng traêng saùng ñaàu nuùi, tai nghe neân tieáng, maét ngaém
neân hình. Laáy khoâng ai ngaên; duøng khoâng heát xueå. Ñoù laø kho voâ taän cuûa taïo
hoùa, cuõng laø caùi vui chung cuûa baùc vôùi toâi”.(3)
Cuøng vôùi söï du nhaäp chöõ Haùn, neàn giaùo duïc Tam giaùo vaø caùc theå loaïi vaên
hoïc vaøo Vieät Nam, phuù ñaõ di thöïc vaøo Giao Chaâu töø thôøi Baéc Thuoäc, maø daáu veát
sôùm nhaát hieän coøn laø taùc phaåm laø Baïch Vaân chieáu xuaân haûi phuù(4) cuûa Khöông
Coâng Phuï (? - ?) thôøi Ñöôøng. Tuy thôøi Lyù khoâng coøn vaên baûn, nhöng ñeán thôøi
Traàn, hôn 20 taùc phaåm phuù chöõ Haùn nhö Ngoïc tænh lieân phuù cuûa Maïc Ñónh Chi
(1280-1346),(5) Baøn Kheâ ñieáu Hoaøng phuù cuûa Traàn Coâng Caån (?-?), Thieân thu
giaùm cuûa Phaïm Maïi (?- ?),(6) Quan Chu nhaïc phuù cuûa Nguyeãn Nhöõ Baät (?-?),(7)
Baïch Ñaèng giang phuù cuûa Tröông Haùn Sieâu (? - 1354), Caûnh tinh phuù cuûa Ñaøo
Sö Tích (?-?),(8) Traûm xaø kieám phuù cuûa Söû Hy Nhan (?-?),...(9) cho thaáy moät dieän
maïo chöùc naêng cuûa phuù vaøo giai ñoaïn naøy. Doøng chuû löu vaãn laø nhöõng caûm höùng
veà ñaïo hoïc, veà söï thònh suy cuûa caùc trieàu ñaïi. Ngoaøi ra, caùc chöùc naêng bao bieám,
giaùn nghò (khuyeân can) nhö Thang baøn phuù, Caàn Chính laâu phuù cuûa Nguyeãn
Phaùp, chöùc naêng ca ngôïi söï nghieäp voõ coâng cuûa moät thôøi ñaïi “thöôùng maõ ñeà
thöông, haù maõ ñeà thi” nhö Baïch Ñaèng giang phuù cuõng cho thaáy söï chuyeån bieán
nhaát ñònh trong qua trình tieáp bieán veà chöùc naêng cuûa vaên theå. Treân cô taàng
song vaên hoùa-song ngoân ngöõ-song vaên töï, caùc trieàu ñaïi Ñaïi Vieät, beân caïnh vieäc
moâ phoûng, böùng troàng vaø caûi bieán caùc moâ hình chính trò cuûa Trung Hoa, coøn
chuû ñoäng du nhaäp nhieàu heä hình vaên hoùa-vaên hoïc vaøo ñôøi soáng vaät chaát vaø tinh
thaàn cuûa ngöôøi Vieät. “Daàn thaéng theá trong ñôøi soáng chính trò-xaõ hoäi, taàng lôùp
Nho giaùo tích cöïc luoân khaùt khao “tu, teà, trò, bình”, luoân mong muoán ñöôïc mang
taøi söùc cuûa mình ñeå xaây döïng xaõ taéc, giuùp vua ñöôïc nhö Nghieâu Thuaán (trí quaân
ö Nghieâu Thuaán chi quaân). Vaø khi aáy, trong xaõ hoäi troïng vaên, nhöõng loaïi vaên
chöông ñi ñuùng ray taûi ñaïo chính thoáng nhö phuù taát seõ ñöôïc hoï löïa choïn.” (Ñoaøn
AÙnh Döông 2009: 193).
Theá nhöng, hai baøi phuù Noâm Cö traàn laïc ñaïo phuù (1307)(10) vaø Vònh Hoa
Yeân töï phuù (1334) laïi cho thaáy quaù trình “nhaäp heä” khaù sôùm cuûa vaên theå naøy ôû
caû phöông dieän ngoân ngöõ-vaên töï vaø chöùc naêng theå loaïi.
Tröôùc tieân laø veà maët ngoân ngöõ-vaên töï. Nhö ta bieát ñaây laø hai baøi phuù chöõ
Noâm-tieáng Vieät sôùm nhaát hieän coøn trong kho taøng ngoân ngöõ-vaên hoïc Vieät Nam.
Caû hai baøi ñeàu ñöôïc saùng taùc vaøo giai ñoaïn thònh Traàn (töùc giai ñoaïn trò vì cuûa
ba vua Traàn Nhaân Toâng, Traàn Anh Toâng vaø Traàn Minh Toâng), ñeàu sôùm hôn so
vôùi phaàn lôùn caùc baøi phuù chöõ Haùn hieän coøn - laø caùc taùc phaåm ñöôïc saùng taùc vaøo
giai ñoaïn cuoái ñôøi Traàn (vaõn Traàn). Söï “nhaäp heä” naøy cho thaáy: 1) Tieáng Vieät
ñaõ phaùt trieån ôû moät trình ñoä nhaát ñònh ñuû ñeå phu dieãn baèng ngheä thuaät ngoân
töø; 2) Tieáng Vieät ñaõ/ ñang ôû moät traïng thaùi khaù gaàn vôùi tieáng Haùn - moät ngoân
ngöõ ñaõ ñôn tieát-ñôn laäp trieät ñeå;(11) 3) Chöõ Noâm ñaõ phaùt trieån vaø phoå bieán ôû moät
5
Taïp chí Nghieân cöùu vaø Phaùt trieån, soá 9 (126) . 2015
möùc ñoä nhaát ñònh ñuû ñeå ghi laïi moïi lôøi aên tieáng noùi vaø tö duy cuûa ngöôøi baûn
ngöõ; 4) Ngöôøi Vieät thôøi baáy giôø, ngoaøi nhu caàu saùng taùc töø chöông baèng tieáng
Haùn, coøn coù nhu caàu thaåm myõ (saùng taùc vaø caûm thuï) baèng tieáng meï ñeû; 5) Vieäc
hoaèng phaùp khoâng chæ ñöôïc thöïc thi baèng Haùn vaên maø coøn ñöôïc chuyeån hoùa
baèng caû caùc vaên baûn Vieät vaên; 6) Vaên chöông baûn ñòa khoâng chæ toàn taïi trong
ñôøi soáng daân gian maø ñaõ ñi vaøo thöôïng taàng xaõ hoäi ñeå vua quan hay giaùo chuû
ñeàu duøng chöõ Noâm/ tieáng Vieät ñeå saùng taùc vaên hoïc.
Boái caûnh vaên hoùa song ngoân ngöõ-song vaên töï laø ñieàu kieän tieân quyeát cho
söï “nhaäp heä”(12) naøy. Naèm ngoaøi caâu chuyeän phieân dòch töø moät ngoân ngöõ nguoàn
(Haùn) sang ngoân ngöõ ñích (nhö tröôøng hôïp baûn dòch Khoùa hö luïc cuûa thieàn sö
Tueä Tónh vaøo giai ñoaïn naøy), thì söï “böùng troàng”(13) veà maët theå loaïi töø tieáng Haùn
sang tieáng Vieät cuõng caàn nhöõng yeáu toá ñaëc thuø veà maët ngoân ngöõ - nhaát laø veà
maët ngöõ aâm (cuï theå laø caáu truùc ngöõ aâm cuûa töøng aâm tieát). Quaù trình ñieàu phoái
aâm thanh (baèng traéc), ñieàu phoái soá löôïng aâm tieát vaø khuoân vaàn ñeàu phaûi ñöôïc
caên chænh theo pheùp taéc cuûa phuù tieáng Haùn. Ví duï nhö baûng thoáng keâ khuoân
vaàn trong Cö traàn laïc ñaïo phuù nhö döôùi ñaây:
Hoäi 1: sôn laâm - thaân taâm - oanh ngaâm - tri aâm - saâm laâm - ñaâm - hoaøng caâm.
Hoäi 2: khaùc - thaùc - vieân giaùc - Cöïc Laïc - baùn chaùc - ñen baïc - laâu caùc.
Hoäi 3: thoâng - chính toâng - Baøng Coâng - non Ñoâng - ñoà coâng - ñaâm boâng.
Hoäi 4: hoaëc - luïc taëc - chaáp saéc - Nam Baéc - chieâm baëc - Di Laëc.
Hoäi 5: xa - ta - Taân La - ñöôøng hoa - xa - xoa - ma (maøi) - ca - Dieãn Nhaõ
Ñaït Ña - da.
Hoäi 6: ñaïo - giaùo - khoân khaùo (kheùo) - gaùo - huyeân naùo - chaùo - trung haùo
(hieáu) - baùo.
Hoäi 7: coùc hay - say - nay - tay - nay - chay - ñaéng cay - ngay.
Hoäi 8: hoïc - xoùc xoùc - coùc - ñoïc - löïa loïc - toùc - ñuït loùc.
Hoäi 9: gang - Tieâu Hoaøng - vang - haønh lang - saøng - thöa ñang - oâng ang
- nghinh ngang - khoe khoang - quaùi quaøng - dang - Thieân cang - hoang - sang.
Hoäi 10: khí - bí - thaønh thò - du hí - yeâu quyù - trí - thieân lyù.
Caùc ngöõ toá ñöôïc duøng ñeå gieo vaàn cho thaáy söï phong phuù cuûa voû ngöõ aâm
trong tieáng Vieät giai ñoaïn ñoù ñuû ñeå khai trieån caùc taùc phaåm ngheä thuaät coù tính
phu dieãn cao nhö ñoái töôïng ñang xeùt ñeán ôû ñaây. Caùc ngöõ toá ñoù ñeán töø nhieàu
nguoàn khaùc nhau, goàm: a) caùc töø goác Haùn ñoïc theo aâm Haùn Vieät (sôn laâm, thieân
lyù, vieân giaùc, hoaøng caâm,...); b) caùc töø goác Haùn ñoïc theo aâm phi Haùn Vieät (nhö:
ñoïc, khaùo, gaùo...); c) caùc töø goác Vieät (nhö: chaùc, nay, löïa loïc, coùc hay, ngay,
gang...). Ngoaøi ra, coøn coù caùc danh töø rieâng hay thuaät ngöõ Phaät giaùo, nhö Baøng
Coâng, Di Laëc, Dieãn Nhaõ Ñaït Ña... Trong soá 80 vaàn, coù ñeán 40 vaàn goác Haùn, söï
“boå sung heä thoáng töø vöïng/ heä thoáng aâm ñoïc cuûa caùc töø goác Haùn cho thaáy ôû theá
kyû XIII-XIV, töø vöïng goác Haùn (Vieät ngöõ Haùn lai töø) ñaõ chieám moät ví trí quan
troïng trong cô caáu töø vöïng tieáng Vieät.(14) Vaø ñoù laø moät “chieác caàu trung chuyeån”
quan troïng cho quaù trình nhaäp heä/ di thöïc/ tieáp bieán cuûa theå loaïi phuù vaøo ngoân
ngöõ vaên hoïc tieáng Vieät.
Ngoaøi vieäc minh tröng cho söï “böùng troàng theå loaïi” töø vaên hoïc Haùn ngöõ
sang vaên hoïc Vieät ngöõ, caùc taùc phaåm phuù Noâm ñôøi Traàn coøn theå hieän söï “nhaäp
6
Taïp chí Nghieân cöùu vaø Phaùt trieån, soá 9 (126) . 2015
heä” veà phöông dieän chöùc naêng theå loaïi. Nhö treân ñaõ noùi, phuù tieáng Haùn thieân
veà vieäc phu dieãn noäi dung ñaïo ñöùc-chính trò theo quan nieäm thaåm myõ Nho gia.
Thì ôû ñaây, caùc baøi phuù Noâm coøn cho thaáy söï chuyeån doøng sang theå hieän caùc
quan nieäm veà Phaät tính - vaø quan nieäm thaåm myõ cuûa thieàn gia. Söï ñan xen
caùc khuynh höôùng chöùc naêng vaø khuynh höôùng thaåm myõ naøy trong vaên hoïc
thôøi Traàn khoâng chæ xaûy ra ôû töøng taùc phaåm, töøng taùc giaû, maø coøn laø moät ñaëc
ñieåm deã gaëp trong xu höôùng vaän ñoäng cuûa vaên hoïc thôøi Traàn [Nguyeãn Kim Sôn
2009], xu höôùng naøy coù theå coøn truy ngöôïc leân ñeán theá kyû X qua caùc saùng taùc
vaên hoïc cuûa Khuoâng Vieät Ngoâ Chaân Löu [Traàn Troïng Döông 2010]. Trong Cö
Traàn laïc ñaïo phuù, caûm höùng thieàn gia ñoâi choã coù söï ñan xen vôùi caûm höùng Nho
gia, ví nhö:
Ñöùc Buït töø bi, mong nhieàu kieáp nguyeàn cho thaân caän;
Ôn Nghieâu khoaùng caû,(15) truùt toaøn thaân phoâ vieäc ñaõ xa.
(Cö traàn laïc ñaïo - Hoäi 5)
Hay:
Vaâng ôn Thaùnh, xoùt meï cha, thôø thaøy hoïc ñaïo;
Meán ñöùc Coà,(16) kieâng buøi ngoït, caàm giôùi(17) aên chay.
(Cö traàn laïc ñaïo - Hoäi 7)
Vieäc söû duïng caùc caëp bieåu töôïng cuûa Phaät giaùo vaø Nho giaùo nhö Buït-
Nghieâu, Thaùnh-Ñöùc Coà (Ñaøm), cho thaáy phöùc caûm toân giaùo cuûa moät chuû theå vaên
hoùa cuøng moät luùc tri-haønh baèng caû hai toân giaùo. Dó nhieân, trong toaøn boä baøi
phuù, Nho höùng chæ mang tính chaát ñieåm xuyeát vaø hoài coá veà moät giai ñoaïn xuaát
xöû ñaõ qua coøn thieàn höùng chieám vò trí chuû ñaïo:
Buoâng(18) löûa giaùc ngoä, ñoát hoaïi thaûy röøng taø ngaøy tröôùc;(19)
Caàm göôm trí tueä,(20) queùt cho khoâng tính thöùc(21) thuôû nay.
(Cö traàn laïc ñaïo - Hoäi 7)
Hay:
Nöông am vaéng, Buït hieän töø bi, gioù hiu hiu, maây nheï nheï;
Keà song thöa, Thaày ngoài thieàn ñònh, traêng vaëc vaëc, nuùi xanh xanh.
(Vònh Hoa Yeân töï phuù)
Nhö theá, phuù Noâm ñôøi Traàn ñaõ coù söï “beû ghi” veà maët chöùc naêng theå loaïi.
Söï phu dieãn ngoân töø vaãn ñöôïc baûo löu qua caùc caâu vaên bieàn ngaãu, nhöng ñaõ coù
söï thay ñoåi veà noäi dung theå hieän. Vaán ñeà ñöôïc quan taâm chæ coøn laø khaû naêng
nhaäp thieàn, tham chöùng, ñoái cô, khaû naêng tu luyeän vaø tri thöùc thöïc haønh cuûa
thieàn gia. Ñaây laø moät trong nhöõng ñaëc ñieåm ñaùng chuù yù cuûa phuù chöõ Noâm.
Söïthayñoåiveàchöùcnaêngtheåloaïivaøngoânngöõvaênhoïc-chaátneàn(substance)
cuûa neàn vaên hoïc Ñaïi Vieät chính laø hai nhaân toá quan troïng cho pheùp xaùc ñònh
coù söï thay ñoåi heä hình ngheä thuaät ôû cuoái theá kyû XIII ñaàu theá kyû XIV. Nhöõng
ñaëc ñieåm aáy cuï theå ra sao seõ ñöôïc trình baøy trong phaàn tieáp theo cuûa baøi vieát.
2. Coâng aùn Thieàn: tính lieân vaên baûn trong phuù Noâm ñôøi Traàn
Khi nghieân cöùu veà vaên hoïc coå Vieät Nam, caùc hoïc giaû tröôùc nay thöôøng chæ
nghieân cöùu treân goùc ñoä daân toäc chuû nghóa, hay xaõ hoäi hoïc chính trò, nhaèm chöùng
minh lòch söû cuûa tinh thaàn töï cöôøng daân toäc, loøng yeâu nöôùc, söï ngôïi ca ñaát nöôùc
7
Taïp chí Nghieân cöùu vaø Phaùt trieån, soá 9 (126) . 2015
(nhuaän saéc hoàng nghieäp) vaø caùc cuoäc chieán tranh veä quoác hay nieàm tin vaøo cheá
ñoä ñöông thôøi. Trong ñoù, vieäc caùc giaùo chuû Traàn Nhaân Toâng hay Huyeàn Quang
söû duïng chöõ Noâm vaø tieáng Vieät vaøo theå phuù - moät vaên theå quan phöông, ñöôïc
coi nhö laø “moät saùng taïo ñoäc ñaùo” vaø laø “moät noã löïc Vieät hoùa ñaùng ghi nhaän”
[Ñoaøn AÙnh Döông 2009]. Vieäc duøng caùc thuaät ngöõ ñöông ñaïi ñeå nhaän ñònh quaù
khöù, vieäc söû duïng quaù khöù nhö laø moät coâng cuï (instrument) ñeå chöùng minh cho
tính taát yeáu, tính chính ñaùng cuûa hieän taïi khieán cho vieäc nghieân cöùu lòch söû noùi
chung vaø lòch söû vaên hoïc noùi rieâng bò trì níu ñaùng keå.
Trong noã löïc tìm hieåu veà quaù khöù nhö noù coù theå ñaõ töøng toàn taïi, chuùng toâi
coù xu höôùng muoán söû duïng chính nhöõng thuaät ngöõ cuûa thôøi ñaïi ñoù nhö laø moät
chìa khoùa ñeå môû caùnh cöûa ñaõ hoen ræ vì thôøi gian.(22) Trong tröôøng hôïp caùc baøi
phuù Noâm Phaät giaùo ñôøi Traàn, “coâng aùn” cuûa Thieàn toâng coù theå coi laø moät thuaät
ngöõ nhö vaäy.
Coâng aùn 公案 hay thieàn thoaïi ñaàu laø thuaät ngöõ ñöôïc söû duïng trong caùc taùc
phaåm Phaät giaùo vieát veà nhöõng cuoäc ñoái thoaïi (vaán thieàn, ñaùp thieàn) giöõa thaày
vôùi toâng moân ñeä töû, ñeå khaûi thò veà nhöõng vaán ñeà cô baûn cuûa Thieàn hoïc, veà khaû
naêng cô caûm, lieãu ngoä cuûa töøng caù theå tham thieàn.(23) Thieàn thoaïi coù moät ngoân
ngöõ sieâu logic, vôùi nhöõng hình töôïng, tình tieát soáng ñoäng ñeå ñaït ñeán moät traïng
thaùi sieâu vieät thöïc taïi. Tính “gaây haán” cuûa moãi moät coâng aùn ñöôïc coi nhö laø
moät “cuù hích caân naõo” ñeå thay ñoåi khaû naêng lieãu ngoä cuûa ngöôøi tham thieàn (töø
tieäm ngoä laäp töùc ñoán ngoä). Coâng aùn thieàn ñaõ trôû thaønh moät maõ ngheä thuaät, vôùi
haøng loaït caùc hình töôïng vaên hoïc mang tính thaåm myõ ñaëc thuø taïo neân moät heä
hình vaên hoïc Phaät giaùo thôøi Ñöôøng-Toáng vaø thôøi Lyù-Traàn. Vaên hoïc Phaät giaùo,
ngöõ luïc Phaät giaùo thôøi Ñöôøng-Toáng laø beä phoùng neàn taûng cho söï phaùt trieån
röïc rôõ cuûa vaên hoïc Phaät giaùo thôøi Lyù-Traàn. Töø “nguoàn chung” treân thöôïng löu
trung taâm aáy, caùc chi löu (doøng rieâng)(24) cuûa vaên hoïc Vieät Nam ñaõ thaâu thaùi vaø
chuyeån hoùa ôû nhieàu taàng baäc, caáp ñoä, caïnh khía khaùc nhau. Söï böùng troàng heä
thoáng hình töôïng, heä thoáng chuû ñeà, myõ caûm ngheä thuaät töø neàn vaên hoùa kieán
taïo vuøng sang neàn vaên hoùa ñöôïc tích hôïp (töø Haùn sang Vieät) [Traàn Ngoïc Vöông
2007/tb 2010: 261, 395], ñaõ taïo neân tính ña heä cuûa caùc moái quan heä lieân vaên
baûn trong caùc taùc phaåm ngheä thuaät Phaät giaùo.
Coâng aùn veà cô baûn laø phöông thöùc tu thieàn, nhaèm ñaäp phaù söï caâu chaáp, ruõ
boû voâ minh, xoùa nhoøa xaùc voû ngoân töø, ñeå töø ñoù ñaùnh thöùc trí tueä vaø caên tính.
Coâng aùn trôû thaønh moät quy trình saùng taïo ngheä thuaät Thieàn toâng. Töø caùc saùng
taùc/ söû lieäu cuûa Traàn Thaùi Toâng, Tueä Trung Thöôïng só cho ñeán Traàn Nhaân
Toâng, Phaùp Loa, Huyeàn Quang, coâng aùn ñaõ trôû thaønh quy trình phoå quaùt, lieân
thoâng vôùi vaên hoùa Phaät giaùo thôøi Ñöôøng-Toáng. Moät ví duï ñieån hình cho coâng
aùn thieàn ñöôïc ghi cheùp trong Tueä Trung Thöôïng só ngöõ luïc nhö sau: “Laïi hoûi:
- Theá naøo laø phaùp thaân thanh tònh?(25) Thaày ñaùp: - Ra vaøo trong nöôùc ñaùi traâu,
Chui ruùc trong ñoáng phaân ngöïa.(26) Laïi hoûi: - Vaäy laøm sao maø chöùng ngoä nhaäp
ñaïo? Thaày baûo: - Khoâng coù yù nieäm veà nhô baån, [aáy] laø thaân thanh tònh.” Vieäc
Tueä Trung trích daãn caùc thuaät ngöõ trong Phaùp baûo ñaøn kinh, vaø hình aûnh “nöôùc
ñaùi traâu-ñoáng phaân ngöïa” trong Nguõ ñaêng hoäi nguyeân ñôøi Toáng cho thaáy coâng
aùn thieàn luoân toàn taïi moái lieân heä vôùi caùc vaên baûn vaên hoùa Ñöôøng-Toáng. Vieäc söû
duïng nhöõng hình aûnh dô baån ñeå traû lôøi cho caâu hoûi caên coát cuûa thieàn gia “phaùp
8
Taïp chí Nghieân cöùu vaø Phaùt trieån, soá 9 (126) . 2015
thaân thanh tònh” quaû laø moät thuû phaùp “gaây haán” ñaëc tröng cuûa ngoân ngöõ thieàn.
Vaø ñieàu naøy haún coù aûnh höôûng nhaát ñònh ñoái vôùi vieäc nghieân cöùu caùc taùc phaåm
Noâm Phaät giaùo ñôøi Traàn.
Ñeå minh chöùng cho nhaän ñònh treân, chuùng toâi xin laáy ví duï moät lieân ñoái
trong Cö traàn laïc ñaïo phuù vieát nhö sau:
Loït khuyeân kim cöông,(27) haù maët haàu(28) thoâng neân noùng;
Nuoát boàng laät cöùc, naøo tay phaûi xöôùc töôïng(29) da. (Hoäi 5)
Lieân ñoái naøy xuaát hieän moät coâng aùn thieàn, raèng: Tònh Thieän ñôøi Toáng
trong saùch Thieàn laâm baûo huaán ghi: “Bieän Thuû Toïa ra öùng theá, truï trì chuøa
Theâ Hieàn ôû Lö Sôn. Ngaøi thöôøng mang theo moät chieác gaäy truùc, xuyeân vaøo ñoù
ñoâi giaøy coû vaùc treân vai, khi qua chuøa Ñoâng Laâm ñaát Cöûu Giang. Hoãn Dong hoøa
thöôïng thaáy theá maéng raèng: ‘Sö laø moâ phaïm cuûa ngöôøi ñôøi, cöû chæ cuûa oâng nhö
theá, chaúng nhöõng töï khinh mình, maø coøn thaát leã lôùn ñoái vôùi chuû nhaân’. Bieän
Thuû Toïa cöôøi vaø noùi: ‘Con ngöôøi laáy söï thích yù laøm vui, ta coù loãi gì vaäy!’ Roài ngaøi
lieàn caàm buùt vieát baøi keä ñeå laïi roài ñi, nhö sau: ‘Chôù baûo Theâ Hieàn cuøng, Thaân
cuøng ñaïo chaúng cuøng. Giaøy coû nanh nhö hoå, Gaäy choáng maïnh töïa roàng. Khaùt
uoáng Taøo Kheâ thuûy, Ñoùi aên laät cöùc boàng. Keû ñaàu ñoàng traùn saét, Ñeàu trong nuùi
ta cuøng’. Hoãn Dong xem xong baøi keä treân, töï laáy laøm theïn”. (Nguoàn: Nguyeät Hoát
taäp).(30) Saùch Toâng thoáng bieân nieân cuûa Baûo Ñaøm ñôøi Toáng ghi: “laáy khuyeân saét
vaø gai deû laøm baùnh raêng cöa, ñuøa chôi nuoát nhaû. Cho neân, cô luaân laø coâng cuï
ñeå chuyeân chôû ngöôøi hoïc ñaït ñeán beå lôùn Phaät phaùp.”(31) Vôùi caùc töø khoùa “boàng
laät cöùc” (dòch töø laät cöùc boàng 栗棘蓬), “khuyeân kim cöông” (kim cöông quyeån
金剛圈), chuùng ta thaáy vaên baûn Cö traàn laïc ñaïo phuù coù moái lieân heä vôùi coâng aùn
thieàn ñöôïc ghi cheùp trong ba nguoàn thö tòch ñôøi Toáng. Tuy nhieân, vaên baûn Cö
traàn laïc ñaïo phuù khoâng heà nhaéc ñeán caùc nhaân vaät lieân quan nhö Bieän Thuû Toïa,
Hoãn Dong hoøa thöôïng… Ñieàu naøy cho thaáy, Traàn Nhaân Toâng chæ laáy moät soá töø
khoùa mang tính bieåu töôïng ñeå nhaéc nhôù laïi coâng aùn thieàn. Coù theå nhöõng ngöôøi
tieáp cô, thuï giaûng ñöông thôøi haún nhieân bieát ñoù laø coâng aùn gì, lieân quan ñeán
nhöõng ai, noäi haøm trieát hoïc cuûa noù ra sao. Bôûi nhö treân ñaõ noùi, nhöõng coâng aùn
ñöôïc trích daãn töø caùc ngöõ luïc thôøi Toáng coù theå coi nhö laø moät vaên baûn vaên hoùa
neàn taûng cuûa thieàn gia thôøi Traàn. Chæ caàn moät daáu hieäu gôïi yù/ nhaéc nhôù, laäp
töùc ngöôøi ñöông thôøi coù theå laäp ra moät maïng löôùi lieân vaên baûn höõu quan. Ñaây
chính laø moät yeáu toá quan troïng cho thaáy vaên baûn vaên hoùa quan troïng nhö theá
naøo trong vieäc caûm thuï vaên hoïc. Vaø chính vaên baûn vaên hoùa laø neàn taûng cô sôû
ñeå laøm neân nhöõng myõ caûm trieát hoïc-myõ caûm ngheä thuaät trong taùc phaåm naøy.
Tính lieân vaên baûn (intertextuality)(32) cuûa caùc vaên baûn vaên hoïc Phaät giaùo
luoân coù theå ñöôïc xaùc ñònh qua caùc coâng aùn thieàn vaø ngoân ngöõ thieàn trong vaên
hoïc Lyù-Traàn. Moãi moät coâng aùn (trong ñoù bao goàm phaùp hieäu cuûa caùc thieàn sö,
caùc thuaät ngöõ Phaät giaùo, caùc hình aûnh ngheä thuaät, caùc moâ-típ ngheä thuaät...),
ñöôïc coi nhö moät chuøm chìa khoùa ña naêng ñeå laàn tìm daáu veát lieân vaên baûn. Qua
quaù trình “taùi thuyeân thích”(33) vaên baûn Thieàn toâng khoùa hö ngöõ luïc cuûa Traàn
Thaùi Toâng (Tueä Tónh dòch Noâm), vaên baûn Tueä Trung Thöôïng só ngöõ luïc vaø caùc
baøi phuù Noâm ñôøi Traàn, chuùng toâi ñaõ keát noái ñöôïc caùc taàng væa cuûa caùc ngöõ toá
khaûm keát maïng lieân vaên baûn giöõa caùc taùc phaåm naøy vôùi heä thoáng ngöõ luïc Phaät
giaùo thôøi Ñöôøng-Toáng. Cuï theå nhö ôû ñaây, qua 10 hoäi (thöïc chaát laø 10 baøi phuù
9
Taïp chí Nghieân cöùu vaø Phaùt trieån, soá 9 (126) . 2015
lieân hoaøn, trong 10 hoäi giaûng luùc thöôïng ñöôøng) mang teân Cö traàn laïc ñaïo cuûa
Ñieàu Ngöï Chuû Phaät Traàn Nhaân Toâng, chuùng toâi thaáy coù söï xuaát hieän daøy ñaëc
cuûa caùc coâng aùn thieàn ñöôïc ghi cheùp trong haøng loaït caùc taùc phaåm ngöõ luïc ñôøi
Ñöôøng-Toáng nhö Nguõ ñaêng hoäi nguyeân, Caûnh Ñöùc truyeàn ñaêng luïc, Vieân Ngoä
Phaät Quaû thieàn sö ngöõ luïc, Hoaèng Trí thieàn sö quaûng luïc, Nhaân thieân nhaõn
muïc, Toâng thoáng bieân nieân, Thieàn laâm baûo huaán, Phaät baûn haïnh taäp kinh, Tuïc
Cao taêng truyeän… Vieäc xaùc ñònh ñöôïc nguoàn vaên baûn goác hay maïng löôùi lieân
vaên baûn khoâng haún luùc naøo cuõng deã daøng. Song ñaây laø yeáu toá tieân quyeát ñeå theå
nhaäp vaøo moät moâi caûnh vaên hoùa ñaõ quaù xa laï vôùi con ngöôøi hieän ñaïi.
Tröôùc tieân laø veà caùc töø Haùn Vieät. Trong nghieân cöùu veà maïng löôùi lieân vaên
baûn qua Quoác aâm thi taäp, chuùng toâi cho raèng, caùc töø Haùn Vieät trong caùc vaên
baûn Noâm toàn taïi nhö laø nhöõng ngöõ toá khaûm keát xaùc chæ, caùc töø dòch caên ke
nhö laø caùc ngöõ toá khaûm keát bieán hình. Caùc ngöõ toá naøy ñöôïc hình thaønh trong
moâi tröôøng song ngöõ-song vaên hoùa cuûa thôøi Trung ñaïi. [Traàn Troïng Döông
2011]. Caùc baøi phuù Noâm ñôøi Traàn cuõng cho thaáy moät tình traïng töông töï qua
caùc thuaät ngöõ Phaät giaùo nhö theå tính, thaân taâm, nghieäp, tham aùi, thò phi, töï
taïi, thieàn haø, tueä nhaät, quaàn sinh, tính laëng, voïng nieäm, loøng roài (nhaøn taâm),
nhaân ngaõ, thöïc töôùng (töôùng thaät), kim cöông, tham saân, vieân giaùc, trong saïch
(thanh tónh), Taây Phöông, Di Ñaø, tính, Cöïc Laïc, quaû baùo, phoâ khoe, giôùi haïnh,
voâ thöôøng, nghieäp mieäng (khaåu nghieäp), thaân caên, taø ñaïo, chính toâng, moät loøng
(nhaát taâm), tam ñoäc, chöùng, luïc caên, luïc taëc, chaáp, thanh saéc, chaân khoâng, chaân
nhö, baùt nhaõ, voâ vi, tam taïng giaùo, thanh quy, thieàn uyeån, nguõ phaàn höông,
chieân ñaøn, chieâm baëc..., hay caùc danh hieäu Phaät hay phaùp danh cuûa caùc vò thieàn
sö (nhö Baøng Coâng, Maõ Toå, Phaät Toå, Thích Ca, Di Laëc, thaày Hoà,...). Töø caùc
ngöõ toá naøy, maïng löôùi lieân vaên baûn trong caùc baøi phuù Noâm thôøi Traàn böôùc ñaàu
heù loä. Ñoù laø haøng loaït caùc coâng aùn thieàn thôøi Toáng nhö muoâi thuûng-muoâi goã,
Baøng Coâng vöùt tieàn, thaày Caâu Chi giô nhaát chæ thieàn, Dieãn Nhaõ Ñaït Ña queân
ñaàu chaáp boùng, voâ huyeàn caàm-voâ sinh khuùc, sö Döông Kyø nuoát baùnh raêng cöa,
Vöông laõo cheùm meøo, thaày Hoà xua choù, Boà Ñeà Ñaït Ma choân doái chaân non Huøng
Nhó, thieàn sö Nguyeät Luaân maëc caû giaù gaïo chôï Lö Laêng, ñaù trôn Thaïch Ñaàu, sö
Tung Sôn ñaäp beáp, göôm Laâm Teá, naïng Bí Ma, sö töû oâng Ñoan, traâu thaày Höïu...
Chuùng ta ñeàu thaáy, vieäc laàn ra caùc maïng löôùi lieân vaên baûn cuûa taùc phaåm
thoâng qua quaù trình phieân aâm chuù thích/ taùi thoâng dieãn vaên baûn ñaõ phaàn naøo
giuùp ngöôøi ñoïc hieåu roõ hôn boái caûnh vaên baûn vaên hoùa ngöõ luïc Thieàn toâng. Ñieàu
naøy cho thaáy söï thay ñoåi khaù roõ neùt trong myõ caûm ngheä thuaät, heä thoáng hình
töôïng, heä thoáng chuû ñeà (töø Nho sang Phaät). Vôùi möôøi hoäi giaûng, taùc phaåm cuûa
Traàn Nhaân Toâng thoáng nhaát trong moät chuû ñeà lôùn “vui ñaïo ôû giöõa coõi traàn”
(Cö traàn laïc ñaïo) theå hieän quan nieäm/ myõ caûm chöùng ngoä mang ñaäm chaát
thieàn.(34) Söï “nhaäp heä” töø ngoân ngöõ ñeán myõ caûm ngheä thuaät-toân giaùo cho cheùp
nhaän ñònh raèng, ñaõ xuaát hieän moät heä hình vaên hoïc mang nhöõng ñaëc thuø rieâng.
Tröôùc nay, trong vieäc phaân kyø lòch söû, hoïc giôùi thöôøng döïa treân caùc tieâu chí heä
hình mang tính lòch söû (phong kieán-thöïc daân) ñeå chia vaên hoïc Vieät Nam laøm
hai giai ñoaïn chính, goàm: 1) Giai ñoaïn vaên hoïc trung ñaïi (hoaëc “vaên hoïc coå”) töø
theá kyû 10 ñeán nöûa ñaàu theá kyû 19; 2) Giai ñoaïn vaên hoïc caän-hieän ñaïi [Buøi Duy
Taân 1996]. Caùch phaân kyø naøy haún laø coù lyù leõ rieâng, song chöa ñi vaøo nhöõng chi
tieát cuï theå. Bôûi trong giai ñoaïn möôøi theá kyû cuûa vaên hoïc trung ñaïi, seõ coù khaù
10
Taïp chí Nghieân cöùu vaø Phaùt trieån, soá 9 (126) . 2015
nhieàu caùc hieän töôïng caùc quaù trình vaên hoïc phöùc taïp ñan xen, choàng laán. Ñaõ
ñeán luùc phaûi nghó ñeán vieäc phaân xuaát caùc heä tieâu chí môùi ñeå goùp phaàn nghieân
cöùu veà loaïi hình hoïc vaø caùc heä hình vaên hoïc, töø ñoù goùp phaàn phaân kyø lòch söû
vaên hoïc Vieät Nam. Ví duï, theo tieâu chí toân giaùo-tín ngöôõng, chuùng ta coù theå coù:
1) Tieåu heä hình vaên hoïc Phaät giaùo (khoâng chæ giôùi haïn trong vaên hoïc Lyù-Traàn);
2) Tieåu heä hình vaên hoïc Nho giaùo; 3) Tieåu heä hình vaên hoïc Ñaïo giaùo (moät maûng
nghieân cöùu gaàn nhö coøn boû ngoû);(35) 4) Tieåu heä hình vaên hoïc Thieân chuùa giaùo
(moät maûng nghieân cöùu khaùc vaãn ñöôïc coi nhö laø moät vuøng nhaïy caûm); 5) Tieåu
heä hình vaên hoïc tín ngöôõng taâm linh (cuûa ñaïo Maãu, vaø nhieàu tín ngöôõng daân
gian khaùc). Tuy nhieân, vaán ñeà naøy khoâng thuoäc phaïm vi cuûa baøi vieát xin ñöôïc
trình baøy trong moät dòp khaùc.
Quay trôû laïi vôùi tieåu heä hình vaên hoïc Phaät giaùo, baøi vieát seõ tieáp tuïc tieán
haønh nghieân cöùu söï chuyeån bieán veà ngheä thuaät ngoân töø theo chieàu lòch ñaïi nhö
seõ trình baøy sau ñaây.
3. Caûnh giôùi thieàn: söï môû roäng bieân ñoä cuûa ngoân ngöõ vaên hoïc
Trong hai phaàn ñaàu, baøi vieát ñaõ tieán haønh nghieân cöùu veà caùc baøi phuù Noâm
ñôøi Traàn nhö bieåu hieän ñaàu tieân cho söï nhaäp heä cuûa ngoân ngöõ, chöùc naêng theå
loaïi, heä thoáng hình töôïng vaø quan nieäm thaåm myõ ñeå töø ñoù ñeà xuaát khaùi nieäm
môùi: “heä hình vaên hoïc Phaät giaùo”. Tuy nhieân, caùc nghieân cöùu tröôùc nay, do haïn
cheá bôûi khoa coâng boá hoïc - phieân dòch hoïc, neân chuû yeáu chæ döøng laïi töø Lyù-Traàn
trôû veà tröôùc. Lòch söû vaên hoïc Phaät giaùo vaø heä hình vaên hoïc cuûa noù töø Leâ sô trôû
veà sau gaàn nhö coøn boû troáng, ngoaøi noã löïc mang tính ñieåm xuyeát cuûa Leâ Maïnh
Thaùt. Trong khi chôø ñôïi hai boä Vieät Nam Phaät giaùo vaên hoïc tuøng thö (X-XX) vaø
Lòch söû vaên hoïc Phaät giaùo töø theá kyû X ñeán nöûa ñaàu theá kyû XX, chuùng toâi ñaønh
phaûi laøm vieäc vôùi nhöõng tö lieäu hieän coù, maø ôû ñaây laø hai baøi phuù Noâm cuûa Tueä
Ñaêng Chaân Nguyeân (1647-1726) vaø Baïch Lieân Tieåu Só (? - ?) ñöôïc in trong taäp
Thieàn toâng baûn haïnh (teân ñaày ñuû laø Traàn trieàu Thieàn toâng chæ nam truyeàn taâm
quoác ngöõ haïnh).(36)
Baøi Thieàn tòch phuù cuûa thieàn sö Chaân Nguyeân vaø baøi Thieáu Thaát phuù cuûa
Baïch Lieân Tieåu Só laø hai taùc phaåm thuoäc doøng thieàn Truùc Laâm Yeân Töû sau ñôøi
Traàn. Neáu ñaët hai taùc phaåm naøy beân caïnh Cö traàn laïc ñaïo phuù vaø Vònh Hoa
Yeân töï phuù thì cuõng coù theå thaáy ñaây laø boán vieân ngoïc quyù cuûa vaên hoïc Phaät
giaùo Vieät Nam. Neáu nhö hai baøi tröôùc coå kính - ñieån nhaõ thì hai baøi sau laïi taân
kyø - daân daõ. Neáu hai baøi tröôùc theå hieän coâng phu hoïc vaán thaâm haäu thì hai baøi
sau laïi tung taåy ngöõ ngoân maø tröïc chæ ñeán taâm caûnh. Song ñieåm chung nhaát
cuûa boán baøi phuù Noâm naøy laø ñeàu döïng leân moät theá giôùi myõ caûm rieâng: laïc thuù
toân giaùo - laïc thuù thieàn:
Vui thay tu ñaïo Thích!
Vui thay tu ñaïo Thích!
Loï phaûi thaønh ñoâ;
Naøo nôi tuyeàn thaïch.
Daàu ngoài nôi caûnh chí danh lam;
Hoaëc ôû choán chuøa chieàn coå tích.
(Chaân Nguyeân - Thieàn tòch phuù)
11
Taïp chí Nghieân cöùu vaø Phaùt trieån, soá 9 (126) . 2015
Vui thay mieàn Thieáu Thaát!
Vui thay mieàn Thieáu Thaát!
Che noùc ñaø trôøi;
Naâng chaân saün ñaát.
Truøm ba gian nhaø coû löa thöa;
Buoâng maáy caùnh reøm boàng phô phaát.
(Baïch Lieân - Thieáu Thaát phuù)
Coù theå thaáy ngay, hai baøi phuù naøy ñöôïc saùng taùc vôùi chuû yù noái maïch caûm
xuùc töø hai baøi phuù ñôøi Traàn. Nhö ta bieát Chaân Nguyeân laø toå truï trì chuøa Long
Ñoäng Yeân Töû, laø ngöôøi ñaõ soaïn Thieàn toâng baûn haïnh vaø cho khaéc in saùch naøy
vaøo ñaàu theá kyû XVIII, coøn Baïch Lieân Tieåu Só laø moät nhaân vaät lòch söû coù moái
quan heä maät thieát ñeán doøng thieàn naøy. Baøi Thieáu Thaát phuù gaàn nhö laø moät
taùc phaåm keát noái thieàn höùng töø baøi cuûa Chaân Nguyeân. Maïch thieàn höùng xuyeân
suoát boán taùc phaåm laø söï an laïc trong “muøi Phaät ñaïo nhieäm maøu” sau quaù trình
“tu coâng thieàn tòch”. Hai baøi phuù ñeàu coù nhöõng thuû phaùp “noái keá” phuù Noâm ñôøi
Traàn qua nhöõng trích daãn veà coâng aùn thieàn.
Ñöùc Hueä Naêng baùt nguyeät thung phoøng;
Toå Ñaït Ma cöûu nieân dieän bích.
Thaàn Quang ñoaïn tyù, luùc coøn meâ maët khoù ñaêm ñaêm;
Ca Dieáp nhaõn ñoàng, thoaét choác ngoä mieäng cöôøi khòch khòch.
(Chaân Nguyeân - Thieàn tòch phuù)
Thaày nhaäp ñònh giaø phu töïa ñaù, mô maøng Ñaït Ma maët coøn vaøo;
Tôù vaán kinh quyø goái ñaãm söông, töôûng töôïng Thaàn Quang tay ñaõ caét.
…. Baïn ñoàng chí ñoâi ba ngöôøi tònh hueä, ñeøn tuøng cao keâ söøng thoû(37)
Nghóa Huyeàn;
Tieåu thöøa nhan naêm baûy gaõ töùc töø, quyeån Boái dieäp daéng raêng ngheâ
Caâu Luaät.
(Baïch Lieân Tieåu Só - Thieáu Thaát phuù)
Song, ñieåm thuù vò trong hai baøi Thieàn tòch phuù vaø Thieáu Thaát phuù laø söï
chuyeån ñoåi veà ngoân ngöõ ngheä thuaät. Neáu nhö, caùc baøi phuù Noâm ñôøi Traàn ít
nhieàu chòu aûnh höôûng ngoân ngöõ Thieàn toâng Trung Hoa thì hai baøi phuù naøy laïi
theå nghieäm nhöõng kyõ xaûo ngoân töø mang ñaäm chaát baûn ñòa. Coâng aùn thieàn chæ
ñöôïc daãn duïng moät caùch ñieåm xuyeát, coøn phaàn lôùn chaát lieäu ngoân ngöõ laïi theå
hieän söï caùch taân veà ngoân töø. Ñoù laø vieäc söû duïng haøng loaït caùc töø ngöõ goác Vieät,
caùc ngoân töø daân daõ. Daân daõ ñeán möùc xueà xoøa, khoâng caâu chaáp noù laø noâm na
bình daân hay töø chöông baùc hoïc:
Taû A Nan Ñaïi Só vaän the hoa xôùn xôû vaân vi;
Höõu Thoå Ñòa Long Thaàn maëc aùo gaám loå lang xoác xeách.
Am thôø Toå ngoùi lôïp goã lim; Nhaø truù Taêng vaùch voâi töôøng gaïch.
Maáy böùc keû chöõ trieän möïc maøi; Boán beân nhieãu caâu lôn soùc saùch.
Gaùc roäng theânh chuoâng ñöa vaøi chaëp, nieäm Nam moâ nheï tieáng boong boong;
Laàu cao toùt troáng giuïc maáy hoài, ñoïc thaàn chuù khua tang caùch caùch.
Phöôùn traøng phan nhuoäm vaøng kheø, luùc gioù ñöa phaáp phôùi nhôûn nhô;
Duø bong boùng daïng ñen sì, khi chaëp môû nhaáp nhoâ thì thích.
(Chaân Nguyeân - Thieàn tòch phuù)
12
Taïp chí Nghieân cöùu vaø Phaùt trieån, soá 9 (126) . 2015
Töôøng ñaát seùt ñaép cao ba taác, khoang cöûa maønh ngheânh ngoïn gioù nam thaâu;
Maùi coû gianh lôïp ñöôïc hai gang, baåy coå ngoãng ñôõ haït möa raøo haét.
Coät tre böông oùng aû ngaém caøng xinh; Rui nöùa teùp nhaün löø coi cuõng baät.
… Moõ goã mít daïng quaû ñaøo ñaùnh boùng, chuøy lim khua vang daäy moät
thung troøn;
Chuoâng ñoàng giaø khuoân traùi nhoùt nhaün lì, voà voâng thænh ngaân daøi möôøi
saûi khuaát.
… Töû teá sao kho bí bung maêng; Baùt ña la thieát bì ñai maáy daét.
Troïn ngaøy moät böõa côm chay; Caû thaùng ñoâi tuaàn cheø maät.
Ngoài ñaùm coû moät mình hoùng maùt, tay phong phanh quaït laù ñan troøn;
Ñi theàm nhaø baùch boä tieâu côm, chaân laäp caäp deùp mo ñoùng chaët.
(Baïch Lieân Tieåu Só - Thieáu Thaát phuù)
Ñoïc qua nhöõng trích daãn treân, chuùng ta thaáy moät söï soáng ñoäng trong ngheä
thuaät ngoân töø, vaø caû söï soáng ñoäng veà ñôøi soáng tu thieàn cuûa caùc thieàn gia/ cö só
caùch nay hai ba theá kyû. Chöa bao giôø trong taùc phaåm vaên hoïc Vieät Nam laïi coù
nhieàu neùt khaéc hoïa sinh ñoäng nhö ñôøi thöïc ñeán vaäy. Naøo laø am ngoùi, vaùch voâi,
naøo laø maùi coû gianh, rui nöùa teùp. Naøo laø moõ mít, chuøy lim; naøo laø bí kho, cheø
maät… Chaúng nhöõng vaät duïng taàm thöôøng, ñoà aên xoaøng xónh maø ñeán caû caùc phaùp
khí tu haønh cuõng ñöôïc mieâu taû heát söùc xueà xoøa. Ñaây thì “phöôùn traøng phan
nhuoäm vaøng kheø”, “duø bong boùng daïng ñen xì”,… kia thì “moõ goã mít daïng quaû
ñaøo ñaùnh boùng”… Taát caû nhöõng voán töø vöïng tröôùc nay ñöôïc coi laø noâm na nhaát,
bình dò nhaát ñeàu ñöôïc huy ñoäng söû duïng trong hai taùc phaåm naøy.
Quaû nhö nhaän ñònh cuûa GS Traàn Ñình Söû (2005: 232): “phuù Noâm trôû
thaønh nôi thi thoá taøi naêng tieáng Vieät vôùi nhöõng töø haøng ngaøy, töø laùy, töø ñieäp,
chôi chöõ, noù chöùng toû söï giaøu coù, thaân thieát cuûa tieáng Vieät”. Trong hai baøi phuù
naøy cuõng vaäy, haàu nhö lieân ñoái naøo cuõng söû duïng caùc töø laùy, nhö löa thöa, phô
phaát, oùng aû, caùch caùch, boong boong, ñen xì, len loûi, lon chon…, hay caùc tính töø
mieâu taû cöïc caáp, nhö: nhaün lì, laït theách, chua loøm, giaø nhom, beù nhaét… Ngoaøi
ra, caùc taùc giaû coøn söû duïng kyõ xaûo caáy gheùp caùc caëp töø laùy ñoâi ñi lieàn töïa nhö
caùc kieåu laùy ba laùy tö nhö xôùn xôû vaân vi, loå lang xoác xeách, phaáp phôùi nhôûn nhô,
nhaáp nhoâ thì thích, thaùnh thoùt lanh canh, khoan mau lòch kòch, naâu soàng cuõ
rích, ngoøng ngoeøo ngoùc ngaùch, khuùc khæu cong queo,… Söï thay ñoåi veà maët kyõ
xaûo ngoân töø nhö vaäy cho pheùp chuùng ta nghó ñeán xu höôùng thay ñoåi/ caùch taân
ngoân ngöõ bieåu ñaït. Ñoù laø söï chuyeån ñoåi töø ngoân ngöõ töø chöông ñieån phaïm cuûa
vaên hoïc kieán taïo vuøng sang ngoân ngöõ töø chöông bieåu caûm cuûa vaên hoïc baûn ñòa.
Tính bieåu caûm, tính xaùc chæ ñaëc ñònh cuûa caùc danh töø troû caùc söï vaät khoâng naèm
trong heä bieåu töôïng/ hay heä chuû ñeà cuûa tieáng Haùn (nhö bong boùng, bí kho, cheø
maät,…) laø moät bieåu hieän cho xu höôùng nhaäp heä cuûa töø chöông hoïc Trung Hoa
sang ngoân ngöõ vaên hoïc baèng tieáng Vieät.(38)
Ñöông nhieân, khi thay ñoåi caùch bieåu
ñaït, hay thay ñoåi caùi bieåu ñaït laø ngöôøi saùng taùc ñang tieán haønh thay ñoåi nhöõng
phaïm truø cô baûn cuûa ngheä thuaät, ñoù laø myõ caûm ngheä thuaät vaø lyù nieäm ngheä
thuaät. Ngöôøi ta chuù yù ñeán söï ñeõo goït veà ngoân töø, söï nhaûy nhoùt cuûa aâm ñieäu, söï
tung höùng cuûa caûm xuùc, söï laáp laùy cuûa caùc hình töôïng.
Nhö vaäy, töø goùc nhìn lòch ñaïi, töø ñôøi Traàn ñeán cuoái Leâ trung höng - ñaàu
Nguyeãn, phuù Noâm ñaõ coù böôùc chuyeån mình ñaùng keå. Söï duy trì myõ caûm thieàn laø
ñieàu kieän then choát ñeå keá noái truyeàn thoáng vaên hoïc Phaät giaùo, nhöng quaù trình
13
Taïp chí Nghieân cöùu vaø Phaùt trieån, soá 9 (126) . 2015
thay ñoåi lyù nieäm ngheä thuaät, vaø cô chaát ngoân töø ñaõ taïo neân nhöõng caùi ñeïp
khaùc, ñænh cao khaùc trong lòch söû vaên hoïc Phaät giaùo noùi rieâng vaø vaên hoïc Vieät
Nam noùi chung. Maët khaùc, söï böùng troàng theå loaïi, vaø quaù trình nhaäp heä chöùc
naêng theå loaïi, ngoân ngöõ bieåu ñaït, heä thoáng hình töôïng, myõ caûm ngheä thuaät (qua
caùc coâng aùn thieàn) laø nhöõng minh chöùng roõ reät cho quaù trình thay ñoåi heä hình
vaên hoïc. Ñaõ ñeán luùc caàn phaûi coi heä hình vaên hoïc Phaät giaùo nhö moät chuû löu
ngheä thuaät khaùc, beân caïnh heä hình vaên hoïc Nho giaùo, maø baøi vieát naøy chæ nhö
moät phaùc thaûo sô khôûi.
T T D
CHUÙ THÍCH
(1) Heä hình (cg. Heä quy chuaån, heä tieâu thöùc, ñoái heä < paradigm): (0) Thuaät ngöõ trieát hoïc coù
nguoàn goác Latin “paradigma” voán coù nguyeân töø laø moät danh töø trong tieáng Hy Laïp, ñeå chæ
vieäc ñoái saùnh caùc kieåu maãu (model). Plato goïi caùc yù nieäm cuûa mình trong theá giôùi yù nieäm, laø
caùc kieåu maãu ñöôïc khuoân daïng trong theá giôùi hieän töôïng [Dagobert D. Runes 1959: 224];
(1) Thuaät ngöõ ngoân ngöõ hoïc chæ caùc hình thaùi bieán toá cuûa caùc töø cuøng thuoäc moät töø loaïi,
nhö hình thaùi bieán ñoåi veà soá, gioáng, caùch, thì, theå (F. de Saussure) [Dieäp Quang Ban 2010:
211]; (2) Thuaät ngöõ chæ söï thay ñoåi heä thoáng tri thöùc (bôûi Thomas Kuhn trong The Structure
of Sciencetific Revolution naêm 1962) [Blackburn 1996: 334]; (3) Nhöõng bieán ñoåi mang tính
heä thoáng/ vó moâ trong nghieân cöùu so saùnh vaên hoïc-vaên hoùa-lòch söû. Bao goàm caùc tieâu chí
heä hình: (a) Heä thoáng quan nieäm thaåm myõ; (b) Heä thoáng chuû ñeà ñeà taøi ñaëc thuø; (c) Heä thoáng
hình töôïng cô baûn; (d) Heä thoáng theå loaïi; (e) Ngoân ngöõ vaên hoïc (chaát neàn) [xem: Traàn Ngoïc
Vöông 2010: 397].
(2) Haùn thö - Ngheä vaên chí ghi: “khoâng ca maø tuïng thì goïi laø phuù” (不歌而誦謂之賦)
(3) Nguyeân vaên:
逝者如斯，而未嘗往也；盈虛者如彼，而卒莫消長也。蓋將自其變者而觀之，而天地曾不能一瞬；自
其不變者而觀之，則物與我皆無盡也。而又何羨乎？且夫天地之間，物各有主。苟非吾之所有，雖一
毫而莫取。惟江上之清風，與山間之明月，耳得之而為聲，目遇之而成色。取之無盡，用之不竭。是
造物者之無盡藏也，而吾與子之所共適。
(4) Baïch Vaân chieáu xuaân haûi phuù, xin xem: Nguyeãn Ñoång Chi, Vieät Nam coå vaên hoïc söû, Nxb Haøn
Thuyeân, Haø Noäi, 1942; Nxb Treû, TP Hoà Chí Minh, taùi baûn 1993. Traàn Nghóa 2000: 278-281.
(5) Phan Huy Chuù trong Lòch trieàu hieán chöông loaïi chí coù vieát: “Trieàu Anh Toâng [Maïc Ñónh Chi] ñoã
traïng nguyeân. Khi môùi ñoã vua cheâ xaáu, oâng laøm baøi phuù Ngoïc tænh lieân ñeå töï ví mình”, daãn theo:
Traàn Leâ Saùng: “Tìm hieåu vaên phuù thôøi kyø Traàn-Hoà”, taïp chí Vaên hoïc, soá 6 naêm 1974, tr. 100.
(6) Phaïm Maïi laøm quan trieàu Traàn Minh Toâng (1314-1329), oâng coù ñi söù nhaø Minh cuøng vôùi
Nguyeãn Trung Ngaïn.
(7) Nguyeãn Nhöõ Baät sinh quaùn ôû ñaâu, thaân theá vaø söï nghieäp ra sao ñeàu chöa roõ, chæ bieát oâng laø
ngöôøi cuoái ñôøi Traàn.
(8) Naêm sinh vaø naêm maát cuûa Ñaøo Sö Tích ñeàu chöa roõ, chæ bieát oâng ñoã traïng nguyeân vaøo naêm
Giaùp Daàn (1374).
(9) OÂng ngöôøi huyeän Phi Loäc, chaâu AÙi, ñoã traïng nguyeân ñôøi Traàn Dueä Toâng (1373-1377), laøm
chöùc Haønh khieån tri dieân kinh.
(10) Do haàu heát caùc baøi phuù ñeàu khoâng xaùc ñònh ñöôïc nieân ñaïi saùng taùc xaùc tín, neân chuùng toâi
taïm laáy theo muùt cuoái laø naêm caùc taùc giaû maát.
(11) Vôùi soá löôïng 19 thuûy aâm keùp, ôû 94 ngöõ toá, xuaát hieän vôùi taàn soá 499 laàn trong vaên baûn Quoác
aâm thi taäp, thì tieáng Vieät coå theá kyû XV seõ thuoäc loaïi hình ngoân ngöõ coù cô caáu caän aâm tieát tính
(quasi-syllabic). [Traàn Troïng Döông, Thuûy aâm keùp tieáng Vieät theá kyû XV qua Quoác aâm thi taäp,
saùch chöa xuaát baûn]. Thôøi ñieåm töø Quoác aâm thi taäp (ñaàu theá kyû XV) ñeán ñaàu theá kyû XIII chæ
coù hôn traêm naêm, cho pheùp nghó raèng cô caáu ngöõ aâm cuûa caùc maãu nghieân cöùu ôû ñaây khoâng
ñeán möùc quaù xa nhau. Theo chuùng toâi, caùc taùc phaåm ñang xeùt ñeàu thuoäc giai ñoaïn tieáng Vieät
Coå-Trung ñaïi theá kyû XIII-XV. [Traàn Troïng Döông 2014].
(12) Nhaäp heä: thuaät ngöõ ngoân ngöõ hoïc, chæ hieän töôïng thay ñoåi naøo ñoù treân phöông dieän aâm -
nghóa - caùch söû duïng cuûa moät ngöõ toá töø ngoân ngöõ naøy sang moät ngoân ngöõ khaùc.
14
Taïp chí Nghieân cöùu vaø Phaùt trieån, soá 9 (126) . 2015
(13) Thuaät ngöõ transplantation (böùng troàng, di thöïc) ñöôïc D.S. Likhachev duøng ñeå chæ moät kieåu
tieáp bieán vaên hoùa (acculturation), sau ñöôïc duøng ñeå chæ söï tieáp bieán vaên hoùa cuûa caùc neàn
vaên hoùa treû (Nhaät Baûn, Trieàu Tieân, Vieät Nam…) töø moät neàn vaên hoùa giaø (Trung Quoác).
[Chuyeån daãn Ñoaøn AÙnh Döông 2009, chuù 13].
(14) Soá lieäu naøy khoâng khaùc so vôùi 63,38% trong tieáng Vieät theá kyû XV. [Traàn Troïng Döông 2015,
“Nghieân cöùu heä thoáng “Vieät ngöõ Haùn lai töø” trong tieáng Vieät coå theá kyû XV”, Kyû yeáu Hoäi thaûo
quoác teá Vaên töï vôùi vaên hoùa Ñoâng AÙ, Vieän Nghieân cöùu Haùn Noâm - Hoäi Haùn töï hoïc theá giôùi -
Vieän Nghieân cöùu Haùn töï Haøn Quoác, Haø Noäi, tr. 363-382].
(15) Ôn Nghieâu khoaùng caû: ôn cao roäng lôùn lao. Vua Nghieâu laø moät vò thaùnh vöông lyù töôûng theo
quan nieäm cuûa neàn chính trò ñöùc hoïc Nho gia. Khoaùng (töø coå): roäng.
(16) Ñöùc Coà: töùc Coà Ñaøm dòch töø tieáng Phaïn, laø hoï cuûa Phaät Thích Ca (Gautama), laø Phaät. Loâ Sôn
quy lai taäp (quyeån 7) ñöôïc saùng taùc vaøo ñôøi Nam Toáng (töø nieân hieäu Kieán Vieâm ñeán Ñöùc Höïu)
cuûa taùc giaû Tröông Nguyeân Caùn coù lôøi töø nhö sau: “瞿老拈花、經離亂，青山盡處，海角又天涯
Coà laõo nieâm hoa, kinh ly loaïn, thanh sôn taän xöù, haûi giaùc höïu thieân nha” nghóa laø “Laõo Coà tay
nhaéc nhaønh hoa, (ta) traûi qua bao ly taùn loaïn laïc, (giôø ñang) ôû nôi taän cuøng nuùi bieác, goùc beå
maáy chaân trôøi”. Hoaëc thaønh ngöõ “Luø khuø coù oâng Cuø ñoä maïng” hay “Luø ñuø coù oâng Cuø hoä maïng”,
Töø ñieån thaønh ngöõ tuïc ngöõ ca dao Vieät Nam cuûa Vieät Chöông chua raèng: “oâng Cuø: oâng Buït,
hay oâng Phaät. Ngöôøi daïi khôø doát naùt coù khi laïi ñöôïc trôøi Phaät ñoä trì.” [Traàn Troïng Döông 2009,
“Khaûo veà Ñaïi Coà Vieät- nöôùc Vieät nöôùc Phaät giaùo”, taïp chí Haùn Noâm, 02/2009, tr. 53-75].
(17) Caàm giôùi: giöõ giôùi.
(18) Buoâng (töø coå): aâm coå cuûa phoùng 放.
(19) Röøng taø: dòch chöõ taø laâm. Tuïc Cao taêng truyeän coù caâu: “Beå duïc röøng taø sao coù theå thaønh chính
giaùc 慾海邪林安能覺者”. Coå Laâm Thanh Maäu thieàn sö ngöõ luïc coù caâu: “Nhoùn haït ly chaâu ví bieån
xanh trong, caàm buùa tueä muoán chaët röøng taø 握驪珠擬澄滄海。執慧斧欲伐邪林”.
(20) Göôm trí tueä: dòch trí tueä kieám 智慧劍. Khoùa hö luïc coù caâu: “Kính ngoû möôøi phöông thaày Ñaïi
giaùc, cuøng ba ñôøi Buït Huøng sö, giô göôm trí tueä phaùt chöng trong röøng taø, daãn gioù laønh döøng
nôi nhaø löûa.” [Tueä Tónh dòch, tr. 45b].
(21) Tính thöùc: tính vaø thöùc. Thöùc: 識 (Sanskrit: Vijna) nhaän bieát baèng phaân tích, phaân loaïi ñoái
töôïng. Sau naøy, Duy Thöùc toâng cho raèng sôû dó ta nhaän bieát ngoaïi caûnh laø do thöùc bieåu hieän
vì coù söï taùc ñoäng cuûa ngoaïi caûnh. Caû Ñaïi thöøa vaø Tieåu thöøa ñeàu cho raèng coù luïc thöùc laø do
söï taùc ñoäng cuûa luïc traàn vaøo luïc caên maø ra. (Phaät Quang ñaïi töø ñieån).
(22) GS Buøi Duy Taân (1996/tb 2005: 47) ñaõ töøng nhaän ñònh nhö sau: “Coù nhöõng hoïc giaû chöa
nghieân cöùu quan nieäm vaên hoïc quaù khöù baèng baûn thaân nhöõng tieâu chí quaù khöù, baèng vieäc
phuïc cheá laïi quan nieäm vaên hoïc cuûa chính taùc giaû xöa, maø laïi tieáp caän vôùi vaên hoïc trung ñaïi
baèng nhaõn quan cuûa ngöôøi hieän ñaïi, laáy chuaån ôû heä thoáng khaùi nieäm cuûa lyù thuyeát vaên hoïc
hieän ñaïi ñeå ño ñaïc vaên hoïc coå voán laø neàn vaên hoïc ñöôïc saùng taïo bôûi loaïi hình taùc giaû coù
nhöõng quan nieäm trieát lyù, nhaân sinh hoaøn toaøn khaùc vôùi chuùng ta.”
(23) Coøn goïi coâng aùn hoïc, hay coâng aùn truyeàn kyø. Thuaät ngöõ “coâng aùn” ban ñaàu chæ aùn xöû phaûi traùi
cuûa quan phuû sau chæ phöông phaùp tu thieàn baèng caùch ñoái cô (vaán ñaùp) giöõa chuùng ñeä töû vaø
sö toå. Tham khaûo theâm [Luo Zhufeng, Q. 2: p. 70]. Trong baøi naøy, laàn ñaàu tieân Phaïm Tuù Chaâu
(1999) coi “coâng aùn” nhö moät khaùi nieäm cuûa vaên hoïc Thieàn toâng vaø coi “cöû-nieâm-taùn” nhö moät
chuoãi caùc maõ bieåu töôïng mang tính haønh vi cho hoaït ñoäng tu haønh vaø saùng taùc vaên hoïc.
(24) Chöõ duøng cuûa GS Traàn Ngoïc Vöông. [Vaên hoïc Vieät Nam: doøng rieâng giöõa nguoàn chung, Nxb
Giaùo duïc, Haø Noäi, 1998].
(25) Thanh tònh phaùp thaân: töùc Thanh Tònh Phaùp Thaân Phaät. Trong kinh Phaùp baûo ñaøn, Luïc Toå
Hueä Naêng ñaõ daïy veà Thanh Tònh Phaùp Thaân Phaät nhö sau: “Naøy thieän tri thöùc! Sao goïi laø
Thanh Tònh Phaùp Thaân Phaät? Ngöôøi ñôøi baûn taùnh laø thanh tònh, muoân phaùp töø nôi taùnh maø
sanh, suy nghó taát caû vieäc aùc töùc sanh haïnh aùc, suy nghó taát caû vieäc laønh töùc sanh haïnh laønh.
Nhö theá caùc phaùp ôû trong töï taùnh nhö trôøi thöôøng trong, maët trôøi maët traêng thöôøng saùng, vì maây
che phuû neân ôû treân saùng, ôû döôùi toái, chôït gaëp gioù thoåi maây tan, treân döôùi ñeàu saùng, vaïn töôïng
ñeàu hieän. Taùnh cuûa ngöôøi ñôøi thöôøng phuø du nhö laø maây treân trôøi kia. Naày thieän tri thöùc! Trí
nhö maët trôøi, hueä nhö maët traêng, trí hueä thöôøng saùng, do beân ngoaøi chaáp caûnh neân bò maây noåi
voïng nieäm che phuû töï taùnh khoâng ñöôïc saùng suoát. Neáu gaëp thieän tri thöùc, nghe ñöôïc phaùp chôn
chaùnh, töï tröø meâ voïng, trong ngoaøi ñeàu saùng suoát, nôi töï taùnh muoân phaùp ñeàu hieän. Ngöôøi thaáy
taùnh cuõng laïi nhö theá, aáy goïi laø Thanh Tònh Phaùp Thaân Phaät.” [Töø ñieån Phaät hoïc Vieät Anh].
15
Taïp chí Nghieân cöùu vaø Phaùt trieån, soá 9 (126) . 2015
(26) Saùch Nguõ ñaêng hoäi nguyeân ghi: “Thieàn sö Tö Minh ôû Haøo Chaâu khi ñang ôû tröôùc taêng chuùng...
Coù vò hoûi raèng: ‘Theá naøo laø thanh tònh phaùp thaân? Sö traû lôøi: ‘doøi boï trong ñoáng phaân, con ngoi
leân con ruùc xuoáng’” (濠州思明禪師 在眾時。問。如何是清淨法身。師曰。屎裏蛆兒。頭出頭沒)”.
(27) Khuyeân kim cöông (金剛圈): voøng kim cöông. HTN phieân: “quyeån kim cöông”. Xeùt khuyeân laø
aâm Vieät hoùa cuûa quyeån, löu tích coøn trong khuyeân tai, vaønh khuyeân.
(28) Haàu (töø coå): gaàn; saép.
(29) Töôïng (töø coå): dòch chöõ caùi 蓋(ñaïi khaùi, öôùc chöøng, ñaïi ñeå), ôû ñaây laøm hö töø ñeäm giöõa caâu,
voâ nghóa. “Ta coøn laõng ñaõng laøm chi nöõa, Töôïng coù trôøi baøy ñaët vay!” (Traàn tình 45.8).
(30) Nguyeân vaên:
辯首座出世住廬山棲賢。常携一筇穿雙屨。過九江東林。混融老見之呵曰。師者人之模範也。舉止如
此。得不自輕。主禮甚滅裂。辯笑曰。人生以適意為樂。吾何咎焉。援毫書偈而去。偈曰。勿謂棲賢
窮。身窮道不窮。草鞋獰似虎。拄杖活如龍。渴飲曹溪水。饑吞栗棘蓬。銅頭鐵額漢。盡在我山中。
混融覽之有愧。
(31) Nguyeân vaên: 以金圈栗棘為機輪。游戲吐吞。故機輪是運載學者至佛法大海之具。
(32) Tính lieân vaên baûn: thuaät ngöõ chæ toång theå nhöõng moái quan heä cuûa moät vaên baûn naøy vôùi taát caû caùc
hieän töôïng khaùc trong theá giôùi, coù theå ñoù laø moái quan heä veà ngoân ngöõ, heä tö töôûng, heä myõ hoïc,
bao goàm söï nghòch ñaûo (anagram), söï aùm chæ (allusion), söï phoûng thuaät (addaptation), söï dòch
thuaät (translation), söï bieám phoûng (parody), söï caét daùn (pastiche), söï moâ phoûng (imitation)...
Trong lyù thuyeát vaên hoïc cuûa chuû nghóa caáu truùc vaø chuû nghóa haäu caáu truùc, caùc vaên baûn ñöôïc
nhìn ôû goùc ñoä quy chieáu ñeán caùc vaên baûn khaùc (hay vôùi baûn thaân chuùng xeùt nhö laø vaên baûn)
hôn laø vôùi moät thöïc taïi beân ngoaøi. Thuaät ngöõ lieân vaên baûn ñöôïc duøng tuøy töøng tröôøng hôïp cho:
moät vaên baûn söû duïng caùc vaên baûn khaùc, moät vaên baûn ñöôïc söû duïng bôûi moät vaên baûn khaùc, vaø
cho moái quan heä giöõa hai vaên baûn naøy. [Chris Baldick 2008, Oxford Dictionary Terms, in laàn thöù
3, Oxford University Press, p. 171; xem theâm Traàn Troïng Döông 2011].
Coù theå thaáy roõ “thao taùc tìm kieám lieân vaên baûn” khi giaûi ñoïc/ thöôûng thöùc vaên hoïc coå trong
baøi töïa Quaàn hieàn phuù taäp cuûa Nguyeãn Coâng Cô nhö sau: “Leânh ñeânh töïa chieác laù giöõa bieån
xanh bao la, chaúng bieát ñaâu laø bôø, toâi mang boä saùch veà ñoïc ñi ñoïc laïi, môùi tìm ra ñöôïc ñaàu moái
cuûa oå keùn taèm, thaáy ñöôïc aùo cöøu may baèng muoân maûnh da naùch choàn; keát laïi maïch laïc môùi
thaáy maøu saéc ñeïp ñeõ; coát loõi ôû traêm nhaø, ñan thaønh vaên chöông ñoù, muoân daáu chaâu ngoïc xaây
neân theå phuù naøy, cao taän maây, trong nhö tuyeát, töøng chöõ ñeàu coù höông vò.” [Nguyeãn Coâng Cô,
Quaàn hieàn phuù taäp 群賢賦集, A.575, Nguyeãn Thieân Tuùng (阮天縱) vieát töïa naêm 1457, 類甫阮儔
Loaïi Phuû Nguyeãn Truø tieåu daãn naêm 1728, Caûo quaän coâng (鎬郡公) vieát töïa naêm 1729. Xem
theâm: Nguyeãn Minh Taán (chuû bieân), Töø trong di saûn, Nxb Taùc phaåm môùi, Haø Noäi, 1981].
(33) Thuyeân thích (cg. Thoâng dieãn, chuù giaûi, thuyeân thích hoïc): nguyeân töø hermeneutics chæ vieäc
giaûi thích kinh ñieån Thieân chuùa, sau duøng ñeå chæ söï dieãn dòch, giaûi thích caùc taùc phaåm vaên
hoïc. [M. H. Abrams 1999: 127-132]
(34) Ñieàu naøy Nguyeãn Kim Sôn cuõng ñaõ töøng chæ ra: “Ñoïc laïi baøi Cö traàn laïc ñaïo phuù, ñuùng nhö
ñaàu ñeà cuûa noù, toaøn baøi phuù dieãn taû moät caùch sinh ñoäng raát nhieàu phöông dieän cuûa ñôøi
soáng tu haønh, vôùi nhöõng laïc thuù tinh thaàn trong coõi tuïc, trong ñoù tö töôûng Phaät tính töï taâm vaø
phöông phaùp tu taâm laø truïc xuyeân suoát vaø keát noái.” (2009).
(35) Xem theâm moät soá baøi vieát gaàn ñaây cuûa Nguyeãn Kim Sôn veà ñeà taøi naøy, nhö “Goùp baøn veà lyù
töôûng thaåm myõ cuûa Ñaïo gia”, taïp chí Vaên hoïc, soá 2/2003; “Töï nhieân luaän cuûa Ñaïo gia vôùi
moät soá quan nieäm cô baûn cuûa lyù luaän pheâ bình vaên hoïc coå trung ñaïi phöông Ñoâng”, Hoäi thaûo
Phöông Ñoâng hôïp taùc vaø phaùt trieån, 2003; “Söï ñan xen caùc khuynh höôùng thaåm myõ trong
thô Huyeàn Quang”, Vaên hoïc, soá 4, 2009.
(36) Haïnh (keå haïnh): laø moät thuaät ngöõ veà theå loaïi chöùc naêng cuûa vaên hoïc Phaät giaùo. Tröôùc nay ít
ñöôïc quan taâm.
(37) Quy mao thoá giaùc 龜毛兔角.
(38) Töø goùc ñoä thoâng dieãn xaõ hoäi hoïc, Leâ Trí Vieãn goïi ñoù laø caùch “quaàn chuùng hoùa roäng raõi” cuûa
phuù Noâm [1978: 173], Phan Ngoïc xem “maùch queù” nhö moät bieåu hieän veà söï “khuùc xaï” cuûa phuù
Trung Quoác vaøo phuù Vieät Nam [1998: 58]. Hay nhö Phaïm Vaên AÙnh trong Töø ñieån vaên hoïc (boä
môùi) coù nhaän ñònh: “Caøng veà nhöõng giai ñoaïn sau, phuù Noâm vaø phuù Quoác ngöõ caøng tieáp thu
nhieàu yeáu toá cuûa ngoân ngöõ ñôøi soáng, söû duïng caùc chaát lieäu töø thaønh ngöõ, tuïc ngöõ, ca dao… do
ñoù töø moät theå loaïi mang tính baùc hoïc, ñieån nhaõ, trang troïng, phuù Vieät Nam coù nhöõng chuyeån
bieán quan troïng theå hieån roõ tính bình daân hoùa vaø thoâng tuïc hoùa” (2004: 1.427).
16
Taïp chí Nghieân cöùu vaø Phaùt trieån, soá 9 (126) . 2015
TAØI LIEÄU THAM KHAÛO
1. M. H. Abrams, 1999 (7th ed), A Glossary of Literary Terms, Heinle & Heinle-Thomson Learning.
2. Nguyeãn Thò Haø An 阮氏荷安, Daân Quoác 99.《 越南陳朝慧忠上士之禪學思想研究》。國立屏東 教
育大學中國語文學系碩士論文。
3. Phaïm Vaên AÙnh, “Phuù”, trong Töø ñieån vaên hoïc (Boä môùi), Hueä Chi chuû bieân, Nxb Theá giôùi, Haø
Noäi, 2004.
4. Simon Blackburn, repr 1996, The Oxford Dictionary of Philosophy, Oxford: Oxford University
Press.
5. Chris Baldick, 2008, Oxford Dictionary Terms, in laàn thöù 3, Oxford University Press.
6. Dieäp Quang Ban, Töø ñieån thuaät ngöõ ngoân ngöõ hoïc, Nxb Giaùo duïc Vieät Nam, Haø Noäi, 2010.
7. Phaïm Tuù Chaâu, “Xaùc ñònh tính chaát vaø boái caûnh ra ñôøi baøi Caûm xuùc khi ñoïc Phaät söï ñaïi minh
luïc cuûa Traàn Thaùnh Toâng”, trong Ñi giöõa ñoâi doøng, Nxb Khoa hoïc Xaõ hoäi, Haø Noäi, 1999.
8. Dagobert D. Runes, 1959, The Dictionary of Philosophy, Philosophical Library, New York.
9. Ñoaøn AÙnh Döông, “Caûm höùng quan phöông vaø vò theá cuûa Nho só qua (vaø trong) vaên phuù thôøi
Lyù Traàn”, Thoâng baùo Haùn Noâm hoïc 2008, Nxb Khoa hoïc Xaõ hoäi, Haø Noäi, 2009, tr. 169-195.
10. Traàn Troïng Döông, “Khuoâng Vieät thieàn sö hay phöùc theå dung hoäi Nho Phaät”, trong Phaät giaùo
- Vaên hoïc vôùi 1000 naêm Thaêng Long-Haø Noäi, Nxb Vaên hoùa, 2010, tr. 97-109.
11. Traàn Troïng Döông, “Khaûo saùt ngoân ngöõ thô Noâm Nguyeãn Traõi trong moâi tröôøng giaûng daïy-
dòch thuaät kinh ñieån Nho gia (Töø goùc nhìn lieân vaên baûn)”, taïp chí Hôïp löu, thaùng 8-9-10/2011,
Hoa Kyø, tr. 5-38.
12. Traàn Troïng Döông, “Heä thoáng töø coå tieáng Vieät theá kyû XIII qua saùng taùc Noâm cuûa thieàn phaùi
Truùc Laâm Yeân Töû”, taïp chí Haùn Noâm, soá 01/2014.
13. Cao Höõu Ñính, Vaên hoïc söû Phaät giaùo, Nxb Thuaän Hoùa, Hueá, 1996.
14. Luo Zhu Feng 罗竹风(主编), (1994)《汉语大词典》(Haùn ngöõ ñaïi töø ñieån), (全13卷). 汉语大词典
出版社。
15. Ñinh Thanh Hieáu, “Löôïc khaûo phuù chöõ Haùn Vieät Nam”, trong Vaên hoïc Vieät Nam theá kyû X-XIX,
nhöõng vaán ñeà lyù luaän vaø lòch söû, Nxb Giaùo duïc, Haø Noäi, 2007, tr. 611-656.
16. Nguyeãn Duy Hinh, Trieát hoïc Phaät giaùo Vieät Nam, Vieän Vaên hoùa-Nxb Vaên hoùa-Thoâng tin, Haø
Noäi, 2006, tr. 420.
17. Giaùc Hoaøng khaûo ñính, Phaùp Loa cheùp, Tueä Trung Thöôïng só ngöõ luïc, Traàn Khaéc Chung baït,
Chaân Nguyeân Tueä Ñaêng truøng san.
18. Nguyeãn Phaïm Huøng, Thô thieàn Vieät Nam- Nhöõng vaán ñeà lòch söû vaø tö töôûng ngheä thuaät, Nxb
Ñaïi hoïc Quoác gia Haø Noäi, 1998.
19. Nguyeãn Ngoïc Laân, “Löôïc khaûo Leâ trieàu baùt vaän phuù”, taïp chí Haùn Noâm, soá 4 (94). 2009,
tr. 30-37.
20. Nguyeãn Coâng Lyù, Vaên hoïc Phaät giaùo thôøi Lyù Traàn: dieän maïo vaø ñaëc ñieåm, Nxb Ñaïi hoïc Quoác
gia Thaønh phoá Hoà Chí Minh, TP HCM, 2002.
21. Traàn Nghóa, Söu taàm vaø khaûo luaän taùc phaåm chöõ Haùn cuûa ngöôøi Vieät Nam tröôùc theá kyû X, Nxb
Theá giôùi, Haø Noäi, 2000.
22. Phan Ngoïc, Tìm hieåu phong caùch Nguyeãn Du trong Truyeän Kieàu, Nxb Khoa hoïc Xaõ hoäi, Haø
Noäi, 1985.
23. Nguyeãn Ñình Phöùc, “Töø phuù Trung Quoác ñeán phuù Vieät Nam”, taïp chí Haùn Noâm, soá 04/2003,
tr. 60-69.
24. Nguyeãn Kim Sôn, “Baøn veà caûm höùng cö traàn laïc ñaïo trong thô Traàn Nhaân Toâng”, trong Maáy
vaán ñeà lyù luaän vaø lòch söû vaên hoïc, Nxb Ñaïi hoïc Quoác gia Haø Noäi, Haø Noäi, 2006.
25. Nguyeãn Kim Sôn, “Söï ñan xen caùc khuynh höôùng thaåm myõ trong thô Huyeàn Quang: nghieân
cöùu tröôøng hôïp saùu baøi thô vònh cuùc”, Nghieân cöùu vaên hoïc, soá 04/2009, tr. 75-89.
26. Nguyeãn Kim Sôn, “Coäi nguoàn trieát hoïc cuûa tinh thaàn nhaäp theá Traàn Nhaân Toâng”, taïp chí
Khuoâng Vieät, soá 6, thaùng 4/2009, tr. 40-47.
27. Nguyeãn Kim Sôn & Traàn Thò Myõ Hoøa, “Maáy phöông dieän thaåm myõ cuûa thô Nho gia vaø Thieàn
gia”, trong Vaên hoïc Vieät Nam theá kyû X-XIX: Nhöõng vaán ñeà lyù luaän vaø lòch söû, Nxb Giaùo duïc,
Haø Noäi, 2007.
17
Taïp chí Nghieân cöùu vaø Phaùt trieån, soá 9 (126) . 2015
28. Traàn Ñình Söû, Thi phaùp vaên hoïc trung ñaïi Vieät Nam, Nxb Ñaïi hoïc Quoác gia Haø Noäi, Haø
Noäi, 2005.
29. Buøi Duy Taân vaø cs. Vaên hoïc Vieät Nam: töø theá kyû X ñeán giöõa theá kyû XVIII, Nxb Giaùo duïc, Haø
Noäi, 1996, taùi baûn 2005, “Khaùi quaùt veà vaên hoïc trung ñaïi Vieät Nam”, trong Theo doøng khaûo
luaän vaên hoïc trung ñaïi Vieät Nam, Nxb Ñaïi hoïc Quoác gia Haø Noäi.
30. Haø Vaên Taán, “Vaán ñeà vaên baûn hoïc caùc taùc phaåm vaên hoïc Phaät giaùo Vieät Nam”, taïp chí Vaên
hoùa, soá 4, Haø Noäi, 1992.
31. Traàn Thò Baêng Thanh, “Thöû phaân tích hai maïch caûm höùng trong doøng vaên hoïc mang daáu aán
Phaät giaùo thôøi trung ñaïi”, taïp chí Vaên hoùa, soá 4, Haø Noäi, 1992.
32. Leâ Maïnh Thaùt, Toång taäp vaên hoïc Phaät giaùo Vieät Nam, Nxb TP Hoà Chí Minh, TP HCM, 2001.
33. Traàn Nho Thìn, Vaên hoïc trung ñaïi Vieät Nam döôùi goùc nhìn vaên hoùa, Nxb Giaùo duïc, Haø Noäi, 2007.
34. Ñaøm Anh Thö, Phuù Noâm thôøi trung ñaïi: haønh trình vaø ñoùng goùp, Luaän vaên Thaïc só, Tröôøng
Ñaïi hoïc Sö phaïm Thaønh phoá Hoà Chí Minh, 2009.
35. Ñoaøn Thò Thu Vaân, Khaûo saùt ñaëc tröng ngheä thuaät thô Thieàn Vieät Nam theá kyû X - theá kyû XIV,
Nxb Vaên hoïc, Haø Noäi, 1996.
36. Leâ Trí Vieãn (chuû bieân), Lòch söû vaên hoïc Vieät Nam, Nxb Giaùo duïc, Haø Noäi, 1978.
37. Phaïm Tuaán Vuõ, “Goùp phaàn tìm hieåu phuù Noâm”, taïp chí Vaên hoïc, 2000, tr. 56-62.
38. Traàn Ngoïc Vöông, “Giao thoa Ñoâng Taây vaø söï chuyeån ñoåi heä hình vaên hoïc”, trong Thöïc theå
Vieät nhìn töø caùc toïa ñoä chöõ, Nxb Tri thöùc, Haø Noäi, 2010, tr. 393-406.
39. Phaân Vieän Nghieân cöùu Phaät hoïc Vieät Nam, Toång taäp thô Noâm Truùc Laâm Yeân Töû, Traàn Troïng
Döông hieäu ñính, Nxb Thoâng tin vaø Truyeàn thoâng, Haø Noäi.
40. Nguyeãn Huøng Vyõ, Traàn Troïng Döông, “Töø nguyeân cuûa “khoaùng”- “khoaûng”- “quaõng”- “khoaûn”-
“khoang”- “khang”- “xoang”- “xang”- “xöông” qua moät soá ngöõ lieäu tieáng Vieät theá kyû XIII-XX”,
Kyû yeáu Hoäi thaûo kyû nieäm 40 naêm ngaønh Haùn Noâm, Nxb Ñaïi hoïc Quoác gia, 2013.
41. William A Darity Jr (editor in Chef), 2008, International Encyclopedia of the Social Sciences
(2nd Ed: Volume 6), Macmillan Reference USA - Course Technology Cengage Learning.
42. Zhu Zinan 朱子南, 1988.《 中國文體學辭典》。湖南教育出版社。湖南。
TOÙM TAÉT
Baøi vieát nghieân cöùu söï thay ñoåi heä hình vaên hoïc trung ñaïi Vieät Nam qua nhöõng kieåu böùng
troàng veà ngoân ngöõ ngheä thuaät, theå loaïi vaên hoïc, vaø chöùc naêng cuûa theå loaïi qua tröôøng hôïp phuù
Noâm Phaät giaùo. Tö lieäu khaûo saùt bao goàm boán baøi phuù Noâm cuûa Thieàn phaùi Truùc Laâm Yeân Töû töø
thôøi Traàn ñeán thôøi Leâ. Keát quaû nghieân cöùu cho thaáy tö töôûng nhaát quaùn cuûa yù nieäm ngheä thuaät
thieàn laø neàn taûng thoáng nhaát cho moïi söï thay ñoåi heä hình. Maët khaùc, söï böùng troàng theå loaïi, vaø quaù
trình nhaäp heä chöùc naêng theå loaïi, ngoân ngöõ bieåu ñaït, heä thoáng hình töôïng, myõ caûm ngheä thuaät
(qua caùc coâng aùn thieàn, ngoân ngöõ thieàn,...) laø nhöõng minh chöùng roõ reät cho quaù trình thay ñoåi heä
hình vaên hoïc.
ABSTRACT
PARADIGM SHIFT IN LITERATURE: THE CASE OF BUDDHISM “NOÂM” ODES
IN TRUÙC LAÂM YEÂN TÖÛ ZEN SECT
The article examines the paradigm shift of Vietnamese medieval literature through the
transplantation in art language, literary genres, and functions of genres based on Buddhist
Noâm (Chinese-transcribed Vietnamese) Odes. Documents for survey include four Noâm Odes of
Truùc Laâm Yeân Töû Zen sect from the Traàn Dynasty to the Leâ Dynasty. The results show that the
ideological consistency of the concept of Zen art is the basis for every paradigm shift. On the other
hand, the transplantation of genres and the import of functional system of genres, expressive
language, system of images, sense of beauty in art (through Zen koans, Zen language,...) are
specific proof of the process of paradigm shift in literature.
15 trang
15/01/2024
13420
Free
Bạn đang xem tài liệu "Sự thay đổi hệ hình văn học: Trường hợp phú nôm phật giáo dòng trúc lâm Yên Tử", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- su_thay_doi_he_hinh_van_hoc_truong_hop_phu_nom_phat_giao_don.pdf
