Sử dụng mô hình, bảng biểu trong dạy học ngữ pháp Tiếng Việt cho học sinh Trung học cơ sở

TẠP CHÍ KHOA HỌC, TRƢỜNG ĐẠI HỌC HỒNG ĐỨC - SỐ 17. 2014

SỬ DỤNG MÔ HÌNH, BẢNG BIỂU TRONG DẠY HỌC NGỮ PHÁP

TIẾNG VIỆT CHO HỌC SINH TRUNG HỌC CƠ SỞ

TS. Phạm Thị Anh¹

TÓM TẮT

Để hình thành tri thức về ngữ pháp cho học sinh phổ thông, cần lưu ý sử dụng

các mô hình, bảng biểu. Như bảng về các thành phần của câu, bảng về cấu tạo ngữ

pháp của câu, mô hình câu đơn, mô hình về các loại câu ghép. Những loại bảng, mô

hình này như những giáo cụ trực quan sinh động, dễ thiết kế, dễ sử dụng nhưng lại có

hiệu quả trong việc dạy học ngữ pháp.

Từ khóa: ngữ pháp, mô hình, bảng biểu

1. ĐẶT VẤN ĐỀ

Phƣơng tiện dạy học và sử dụng phƣơng tiện dạy học (PTDH) cho học sinh (HS)

luôn là vấn đề đƣợc đặt ra cho giáo viên (GV) trong mọi cấp học, góp phần đổi mới

phƣơng pháp dạy học. Tuy nhiên, do đặc trƣng của từng môn học, việc sử dụng PTDH

lại có những yêu cầu riêng. Bên cạnh đó cũng phải tính đến điều kiện vật chất của cơ sở

đào tạo cũng nhƣ khả năng sử dụng PTDH của từng GV. Đối với việc dạy học phần ngữ

pháp tiếng Việt trong nhà trƣờng phổ thông, việc sử dụng PTDH lại càng có ý nghĩa

quan trọng, trong đó đặc biệt là mô hình, sơ đồ, bảng biểu… Những PTDH này tƣơng

đối đơn giản, phù hợp với mọi điều kiện vật chất, sử dụng thuận lợi trong mọi tình

huống. Trong phạm vi của bài viết này, chúng tôi sẽ đề cập đến nội dung trên, cụ thể là:

những tri thức Ngữ pháp (phần câu phân loại theo cấu tạo ngữ pháp) trong chương

trình (CT), sách giáo khoa (SGK) Ngữ văn trung học cơ sở (THCS) và xây dựng, sử

dụng các mô hình về câu đơn, câu ghép.

2. NỘI DUNG

2.1. Khái quát những tri thức ngữ pháp về phần Phân loại câu theo cấu tạo ngữ

pháp trong SGK Ngữ văn THCS

Câu và những vấn đề liên quan đến câu tiếng Việt đã đƣợc bàn đến khá nhiều

trong chƣơng trình, SGK Ngữ văn THCS. Trƣớc khi bàn về nội dung chính của bài viết,

chúng tôi sẽ khái quát những nội dung cơ bản về câu, cách phân loại câu theo quan đểm

của SGK Ngữ văn hiện nay, thuận lợi cho việc sử dụng mô hình, biểu, bảng… trong dạy

học Phân loại câu theo cấu tạo ngữ pháp.

2.1.1. Quan niệm về câu

Đứng ở góc độ giao tiếp, “câu không phải là đơn vị có sẵn, không phải là một thứ

vật liệu mà là sản phẩm đƣợc tạo ra mỗi khi con ngƣời dùng ngôn ngữ để giao tiếp” [3,

¹TS. Khoa Khoa học Xã hội, Trường Đại học Hồng Đức

78

TẠP CHÍ KHOA HỌC, TRƢỜNG ĐẠI HỌC HỒNG ĐỨC - SỐ 17. 2014

tr.140]. Nhƣ vậy, chức năng của câu là trao đổi nhận thức, tƣ tƣởng, tình cảm giữa

ngƣời với ngƣời. SGK Ngữ văn THCS không đƣa ra một khái niệm cụ thể về câu nhƣng

nhìn chung, một định nghĩa về câu phải đáp ứng đầy đủ các yếu tố sau:

- Yếu tố hình thức: Câu có cấu tạo ngữ pháp bên trong và bên ngoài, có tính tự

lập và có một ngữ điệu kết thúc.

- Yếu tố nội dung: Câu có nội dung là một tƣ tƣởng tƣơng đối trọn vẹn và có thể

kèm theo thái độ của ngƣời nói hoặc nội dung là tình cảm, thái độ của ngƣời nói.

- Yếu tố chức năng: Câu có chức năng hình thành và biểu hiện, truyền đạt tƣ

tƣởng, tình cảm. Nó là đơn vị thông báo nhỏ nhất.

- Lĩnh vực nghiên cứu: Câu là đơn vị nghiên cứu của ngôn ngữ.

2.1.2. Cách phân loại câu theo cấu tạo ngữ pháp

SGK Ngữ văn THCS phân loại câu theo cấu tạo ngữ pháp thành 2 loại: câu đơn

và câu ghép. Sự phân loại này dựa vào sự xuất hiện của các kết cấu C – V trong câu.

Câu đơn lại đƣợc phân thành 2 kiểu: câu đơn bình thƣờng và câu đơn đặc biệt.

(Lƣu ý: câu rút gọn là kết quả của việc lƣợc bỏ một thành phần chính trong câu đơn

bình thƣờng). Câu đơn là câu có một kết cấu C- V.

Ví dụ: Lan / đang học bài.

Những tri thức về câu đơn đƣợc dạy ở lớp 6, lớp 7.

Bên cạnh câu đơn, CT, SGK Ngữ văn THCS còn chú ý hình thành cho HS khái niệm

câu ghép. “Câu ghép là những câu do hai hoặc nhiều cụm C - V không bao chứa tạo thành.

Mỗi cụm C - V này đƣợc gọi là một vế câu” [6, tr.112]. Câu ghép đƣợc phân thành hai kiểu:

kiểu câu ghép có từ nối và câu ghép không có từ nối các vế câu. Kiểu câu ghép có từ nối

thƣờng dùng các từ có tác dụng nối: một quan hệ từ, một cặp quan hệ từ; một cặp phó từ,

đại từ hay chỉ từ thƣờng đi đôi với nhau (cặp hô ứng). Còn trƣờng hợp không có từ nối, các

vế trong câu ghép thƣờng dùng dấu phẩy, dấu chấm phẩy hoặc dấu hai chấm.

Nhƣ vậy, cách phân loại câu theo cấu tạo ngữ pháp trong CT, SGK Ngữ văn

THCS theo hƣớng trên đã khắc phục đƣợc sự phức tạp so với cách phân loại theo CT,

SGK Tiếng Việt trƣớc đây. Loại câu phức có vế câu làm thành phần, theo quan điểm

hiện nay, chỉ là một dạng của câu đơn (mở rộng trạng ngữ, bổ ngữ, định ngữ, chủ ngữ,

vị ngữ cho câu). Điều này tạo điều kiện thuận lợi cho sự tiếp thu của HS THCS, đặc biệt

là đối với HS lớp 6, lớp 7.

2.2. Sử dụng mô hình, bảng biểu trong dạy học nội dung Phân loại câu theo cấu

tạo ngữ pháp

2.2.1. Đặc điểm của tri thức ngữ pháp

Tri thức ngữ pháp, đặc biệt là những quy tắc ngữ pháp thƣờng trừu tƣợng. Vì thế,

sự tiếp nhận những tri thức này đối với HS THCS có nhiều khó khăn, khi mà tƣ duy khái

79

TẠP CHÍ KHOA HỌC, TRƢỜNG ĐẠI HỌC HỒNG ĐỨC - SỐ 17. 2014

quát của các em chƣa thực sự phát triển. Trong khi đó, dạy học ngữ pháp lại cần phải

hƣớng đến mục tiêu: “nắm vững đƣợc những tri thức về mô hình cấu tạo ngữ pháp của

câu, về sự hiện thực hóa nó thành các phát ngôn trong hoạt động giao tiếp” [1, tr.125].

Xuất phát từ đặc điểm của CT, đặc điểm tâm lý tiếp nhận của đối tƣợng, việc dạy

học tri thức ngữ pháp nói chung, dạy học phần phân loại câu theo cấu tạo ngữ pháp nói

riêng ở THCS cần chú trọng tới việc sử dụng các phƣơng pháp, biện pháp sao cho phù

hợp với nội dung tri thức, đồng thời cũng phát huy đƣợc năng lực tƣ duy, nhận thức của

HS. Mặt khác, cũng cần phải lƣu ý đặc biệt tới các nguyên tắc dạy học ngữ pháp, cụ thể

là: hƣớng vào hoạt động giao tiếp; gắn lý thuyết với thực hành; trực quan; phát triển tƣ

duy và phát triển ngôn ngữ…

2.2.2. Sử dụng các loại bảng biểu

Khi dạy học nội dung về phân loại câu theo cấu tạo ngữ pháp, sử dụng các loại

bảng sẽ phù hợp với phần luyện tập, củng cố tri thức. Sử dụng một số bảng có tác dụng

khắc sâu tri thức, giúp HS phân biệt đƣợc sự khác nhau giữa câu đơn và câu ghép nhanh

hơn, tiết kiệm thời gian hơn.

Ví dụ:

Bảng 1: Các thành phần ngữ pháp trong câu

Các loại

thành phần

Các thành phần

NP trong câu

TT

Các ví dụ

Chủ ngữ

Vị ngữ

Chúng tôi đang học giờ tiếng Việt

Hôm nay, tôi đi học

Các thành phần

1

chính

Trạng ngữ

Khởi ngữ

Con đường này, tôi đã đi học rất

nhiều lần

Các thành phần

phụ

2

3

Bổ ngữ

Tôi thấy hai bạn đang lắng nghe rất

chăm chú

Định ngữ

Các em học sinh lớp 6 đang tập thể

dục .

Thành

phụ chú

phần

Lan - người mặc áo màu đỏ, học rất

giỏi

Thành phần gọi

đáp

Mai ơi, bọn mình đi học đi!

Các thành phần

biệt lập

Thành

phần

Có lẽ, tôi sẽ không đến buổi hẹn

tình thái

đƣợc.

Thành

phần

Ôi chao! Trăng mới đẹp làm sao!

cảm thán

80

TẠP CHÍ KHOA HỌC, TRƢỜNG ĐẠI HỌC HỒNG ĐỨC - SỐ 17. 2014

Bảng 2: Các kiểu cấu tạo ngữ pháp của câu

Các loại

Các kiểu cấu tạo

Ví dụ

TT

câu

ngữ pháp của câu

Câu đơn bình

thƣờng

Câu đơn đặc biệt

Chúng tôi / đi học.

1

Câu đơn

1. Tháng giêng.

2. Mƣa.

1. Nối bằng một quan hệ từ:

Tôi nói, còn nó thì lắng nghe

2. Nối bằng cặp quan hệ từ

Nếu quê anh có nhiều dừa thì quê tôi có

nhiều mía.

Câu ghép sử

dụng quan hệ từ

để nối các vế câu

Câu

ghép

3. Nối bằng từ hô ứng

2

Tôi càng dỗ thì nó lại càng khóc to hơn

1. Câu ghép dùng dấu phẩy:

Trời mƣa nhƣ trút nƣớc, sấm chớp ầm ầm.

2. Câu ghép dùng dấu hai chấm:

Cô giáo nói: ngày mai chúng ta sẽ đi cắm

trại.

Câu ghép không

dùng từ nối

2.2.3. Xây dựng và sử dụng mô hình về câu đơn, câu ghép

- Mô hình, theo Từ điển Tiếng Việt, là “hình thức diễn đạt hết sức gọn theo một

ngôn ngữ nào đó các đặc trƣng chủ yếu của một đối tƣợng nào đó để nghiên cứu đối

tƣợng ấy” [4, tr. 638]. Việc sử dụng mô hình chỉ nên áp dụng đối với những tiết học có

kiến thức phức tạp, với sự phân cấp của nhiều mục, nhiều phần, nhiều cấp độ. Lúc này,

việc xây dựng mô hình sẽ giúp HS lĩnh hội kiến thức nhanh hơn, có hiệu quả hơn.

- Có thể hình dung qua một số mô hình tiêu biểu sau:

a. Mô hình câu đơn bình thường:

C – V

Ví dụ:

Đến bây giờ, tôi / mới nhận ra mẹ tôi.

TN

(Nguyên Hồng)

C

V

Nhìn vào mô hình trên, chúng ta có thể hiểu: đây là loại câu có cấu tạo bằng một

kết cấu chủ vị (cụm chủ vị).

b. Mô hình chung của câu ghép:

- Trong khi đó, mô hình câu ghép tƣơng đối phức tạp hơn. Nhìn chung, có thể hình

dung mô hình câu ghép là:

81

TẠP CHÍ KHOA HỌC, TRƢỜNG ĐẠI HỌC HỒNG ĐỨC - SỐ 17. 2014

C1 – V1

C2 – V2

Ví dụ: Tôi học bài, còn anh ấy đi đá bóng.

- Tuy nhiên, ở cấp THCS, câu ghép đƣợc phân thành hai loại chính: câu ghép

không có quan hệ từ và câu ghép sử dụng quan hệ từ. Sự phân loại này tạo điều kiện

thuận lợi cho GV trong quá trình hình thành các mô hình câu ghép có sử dụng quan hệ

từ để nối các vế câu. Chƣơng trình, SGK THCS khi dạy học về Câu ghép cũng chỉ dành

một tiết dạy về cách nối các vế câu trong câu ghép. Vì vậy, GV cũng không nên phức

tạp hoá kiến thức về câu ghép và chỉ hình thành một số mô hình tiêu biểu khi sử dụng

các quan hệ từ, các phụ từ, các đại từ để nối các vế trong câu ghép.

Chẳng hạn:

+ Giữa các vế trong câu ghép dùng các từ ngữ chỉ mục đích (câu ghép có quan hệ

sự kiện - mục đích):

Mô hình cấu tạo chung:

C1 – V1 để

Để C1 – V1

C2 – V2

Hoặc:

Ví dụ:

(1) Các em phải cố gắng học tập để thầy mẹ được vui lòng và để thầy, cô giáo dạy

các em được vui sướng.

[4, tr, 154)

(2) Sách văn học đưa ta vào thế giới của những tâm hồn người đủ các thời đại để

ta thông cảm với những cuộc đời, chia sẻ những niềm vui, nỗi đau của dân tộc và nhân

loại,

[4, tr.154]

+ Giữa các vế trong câu ghép dùng các từ chỉ quan hệ so sánh:

Quan hệ so sánh giống nhau:

Mô hình chung:

C1 – V1

C2 – V2

như

82

TẠP CHÍ KHOA HỌC, TRƢỜNG ĐẠI HỌC HỒNG ĐỨC - SỐ 17. 2014

Ví dụ:

(1) Anh yêu em như anh yêu đất nước. (Nguyễn Đình Thi)

(2) Anh nói thế khác nào anh chửi vào mặt tôi.

Quan hệ so sánh hơn kém, dùng từ nối: hơn, còn hơn.

Mô hình chung:

C1 – V1 hơn (còn hơn)

C2 – V2

Thà C1 – V1 hơn (còn hơn)

C2 – V2

Ví dụ:

(1) Làm thợ giỏi còn hơn làm thầy dốt.

(2) Chết vinh còn hơn sống nhục.

3. KẾT LUẬN

Nhƣ vậy, bảng biểu, sơ đồ… đƣợc hiểu nhƣ những giáo cụ trực quan sinh động có

tác dụng hình thành và củng cố tri thức và kỹ năng về ngữ pháp cho HS. Những loại

bảng, mô hình… này dễ sử dụng. GV có thể xây dựng nội dung này trên mỗi Slide của

MS PowerPoint; sau đó chiếu lên bảng để HS dễ quan sát.... Cũng có thể dùng bảng phụ

để thể hiện các mô hình, bảng... trong từng đơn vị kiến thức của bài dạy. Từ mô hình,

bảng, GV có thể yêu cầu HS đặt câu theo mẫu... Vì thế, có thể xem các loại bảng, sơ đồ,

mô hình... là những PTDH có ý nghĩa thiết thực trong dạy học tiếng Việt nói chung,

phân loại câu theo cấu tạo ngữ pháp nói riêng.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. Lê A - Nguyễn Quang Ninh - Bùi Minh Toán (2001), Phương pháp dạy học tiếng

Việt, Nxb Giáo dục, Hà Nội.

2. Nguyễn Bá Kim (chủ biên) - Bùi Huy Ngọc (2006), Phương pháp dạy học đại

cương môn Toán, Nhà xb Đại học Sƣ phạm.

3. Bùi Minh Toán (2010), Tiếng Việt ở Trung học phổ thông, Nhà xb Đại học Sƣ

phạm.

4. Hoàng Phê (chủ biên)… (1994), Từ điển tiếng Việt, Trung tâm từ điển học Nxb

Giáo dục, Hà Nội.

83

TẠP CHÍ KHOA HỌC, TRƢỜNG ĐẠI HỌC HỒNG ĐỨC - SỐ 17. 2014

5. Nguyễn Khắc Phi (tổng chủ biên), Nguyễn Đình Chú, Nguyễn Minh Thuyết, Trần

Đình Sử… (2002), Ngữ văn 6, SGV, tập 1, Nxb Giáo dục, Hà Nội

6. Nguyễn Khắc Phi (tổng chủ biên), Nguyễn Hoành Khung, Nguyễn Minh Thuyết,

Trần Đình Sử… (2004), Ngữ văn 8, tập 1, Nxb Giáo dục, Hà Nội.

USING PATTERNS, TABLES IN TEACHING GRAMMAR FOR

SECONDARY SCHOOL STUDENTS

Pham Thi Anh

ABSTRACT

In order to form the knowledge about grammar for high school students it is

necessary to use patterns, tables while teachings suchas, tables of the sentence

components, the tables of grammatical structure of sentences, simple sentence patterns,

compound sentence patterns. These tables, patterns can be seen as visual aids which

are vivid, and easy to design, easy to use but effective in teaching grammar.

Keywords: grammar, patterns, tables.

Ngƣời phản biện: GS. TS. Nguyễn Thanh Hùng; Ngày nhận bài: 28/12/2012;

Ngày thông qua phản biện: 16/01/2013; Ngày duyệt đăng: 26/12/2013

84