Sự du nhập Nho giáo vào Giao Châu thiên niên kỷ đầu Công nguyên

Sự du nhập Nho giáo

vào Giao Châu thiên niên kỷ đầu Công nguyên

Vũ Duy Mền¹

¹Viện Sử học, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam.

Email: vuduymenhn@yahoo.com

Nhận ngày 20 tháng 9 năm 2018. Chấp nhận đăng ngày 30 tháng 10 năm 2018.

Tóm tắt: Trong thiên niên kỷ đầu Công nguyên, Nho nguyên thủy và Hán Nho từng bước được du

nhập vào Giao Châu (Việt Nam). Nội dung Nho giáo được du nhập chủ yếu được trình bày trong: Tứ

thư, Ngũ kinh; thể hiện ở tư tưởng “tam cương” và “ngũ thường”; nhằm đạt tới “tu, tề, trị, bình”. Ban

đầu, sự du nhập Nho giáo thời Lưỡng Hán đã vấp phải phản ứng của phong tục tập quán cổ truyền

dân tộc và phong trào đấu tranh chống Hán hóa lan rộng ở Giao Châu. Sau đó, do việc học chữ Hán,

học Nho quy củ hơn (nhờ công lao của Sĩ Nhiếp) nên nhận thức của người Việt đã thay đổi. Việc học

hành, thi cử đã gắn với đào tạo nhân tài, đã gắn với việc làm quan “cứu nước”. Nho giáo cùng với

Đạo giáo và Phật giáo đã tìm được chỗ đứng trong đời sống tinh thần dân tộc Việt.

Từ khóa: Giao Châu, Nho giáo, Khổng giáo, Tam giáo đồng nguyên.

Phân loại ngành: Sử học

Abstract: In the first millennium BC, under the influence of Chinese culture, original

Confucianism and Hán Nho (Confucianism of the Han dynasty) were gradually introduced into

Giao Chau (now Vietnam). The main contents of Confucianism then were presented in the “Four

Books” and the “Five Classics”, expressed in the “three cardinal guides” and “five constant

virtues”, for the achievement of “self-betterment, family management, establishment and

maintenance of order in society and realisation of the nation’s lasting peace”. Initially, the

introduction of Confucianism in the times of the Two Han Dynasties was faced with the reaction of

the Vietnamese traditional customs and struggle against Sinicisation in Giao Chau. Later, the study

of Chinese characters and Confucianism became better arranged thanks to Si Nhiep, and thus

changed the view of the Vietnamese. Studying and examinations were associated with training of

talents, becoming a mandarin and “saving the country”. Confucianism, together with Taoism and

Buddhism, found its place in the spiritual life of the Vietnamese people.

Key words: Giao Chau (Jiaozhou), Confucianism, three religions in harmony with one another.

Subject classification: History

35

Khoa học xã hội Việt Nam, số 1 - 2019

1. Mở đầu

Trải qua hơn hai thế kỷ, văn hóa Hán dần

du nhập vào làng xã người Việt (bằng con

đường di dân, bằng hình thức truyền bá chữ

Hán…). Việc sử dụng chữ Hán vừa nhằm

phục vụ cho nhu cầu hành chính - chính trị

của chính quyền đô hộ, vừa làm công cụ để

đưa Nho học vào Việt Nam. Việc truyền bá

chữ Hán gắn liền với sự xâm nhập của Nho

giáo. “Phong kiến Trung Quốc một mặt

truyền bá chữ Hán sang ta, mặt khác, qua đó,

truyền bá tư tưởng Nho giáo trong bộ phận

nhân dân ta, nhằm làm một phương tiện xâm

lược” [18, tr.368-369].

Thời kỳ này, những người theo học chữ

Hán chủ yếu là con em quan lại, địa chủ Hán

tộc và con em một số tầng lớp trên của Giao

Châu. Các sách kinh điển của Khổng giáo

(như Tứ thư, Ngũ kinh) là những tài liệu đầu

tiên dùng để giảng dạy. Số người học hành

đỗ đạt dù chưa nhiều nhưng cũng được

tuyển lựa vào bộ máy cai trị. Tuy nhiên,

chính sách giáo dục đô hộ hoàn toàn hạn chế

việc tuyển chọn nhân tài người Việt.

Nho giáo (hay còn gọi là đạo Nho, Khổng

giáo), do Khổng Tử (551 - 479 trước Công

nguyên (TCN), một nhà tư tưởng lớn của

Trung Quốc cổ đại, sáng lập. Sau Khổng

Tử, Mạnh Tử đã phát triển Nho giáo theo

hướng duy tâm, và Tuân Tử đã phát triển

theo hướng duy vật.

Nho giáo từ Khổng Tử đến Tuân Tử gọi

là Nho Tiên Tần hay Nho nguyên thủy, đặc

điểm của nó là chưa thần bí hóa, phù hợp với

xã hội quân chủ phân quyền thời Xuân Thu -

Chiến Quốc ở Trung Quốc. Đến thời Hán,

Đổng Trọng Thư, đại biểu tư tưởng của chế

độ quân chủ trung ương tập quyền chuyên

chế Hán đã phát triển Nho giáo của Khổng

Mạnh theo hướng duy tâm thần bí, gọi là

Hán Nho.

Nho giáo được du nhập vào Giao Châu

từ những năm đầu Bắc thuộc và từng là hệ

tư tưởng chính thống của chế độ quân chủ,

cho đến giữa thế kỷ XX. Nho giáo đã có vai

trò đặc biệt trong đời sống tinh thần của

người dân Việt Nam, trở thành một phần

quan trọng của nền văn hóa dân tộc.

Năm 111 TCN, sau khi đã thôn tính

nước Nam Việt của Triệu Đà, nhà Hán bắt

đầu quá trình đặt chính quyền cai trị và đô

hộ Việt Nam. Triều đình phương Bắc muốn

truyền bá chữ Hán, văn hóa Hán (đặc biệt là

Quan lại người Hán đưa Nho giáo vào

Việt Nam dưới nhiều hình thức như: truyền

bá điển lễ hôn nhân - gia đình (Thái thú Tích

Quang, Nhâm Diên); thiết lập pháp chế (Thái

thú Tô Định, Mã Viện); cổ động tín ngưỡng

(Thứ sử Đỗ Tuệ Độ, Tiết độ sứ Cao Biền);

mở trường dạy học (Thái thú Sĩ Nhiếp) [8, tr.

298]. Đã có nhiều công trình nghiên cứu về

các tư tưởng Nho giáo, Phật giáo, Đạo giáo) vấn đề du nhập của Nho giáo vào Giao Châu

vào đất Giao Châu để mở rộng ảnh hưởng thiên niên kỷ đầu Công nguyên. Nhưng vấn

của Trung Quốc xuống phương Nam, phục đề này còn nhiều ý kiến khác nhau, bài viết

vụ cho chính sách nô dịch và đồng hóa. Để

thực hiện được điều này, nhà Hán đã di

thực mô hình tổ chức chính trị và sinh hoạt

xã hội của Trung Hoa sang đất Việt, nhằm

tạo ra trên đất đô hộ một cơ cấu xã hội, thể

chế chính trị, phương thức sản xuất và

phong tục tập quán như ở Trung Hoa.

góp thêm ý kiến phân tích thêm về vấn đề đó.

2. Nội dung Nho giáo du nhập ở Giao Châu

Kinh điển của Nho giáo ở Giao Châu thời kỳ

Bắc thuộc chủ yếu là Tứ thư và Ngũ kinh.

36

Vũ Duy Mền

Nội dung của Tứ thư và Ngũ kinh là nội xem xét điều hay dở. Gần trong nhà thì biết

dung cơ bản của Nho giáo, quy định quan hệ thờ cha, xa ra ngoài thì biết cách thờ vua…

gia đình và các quan hệ xã hội. Tứ thư và

Kinh Thư viết về lịch sử thượng cổ

Ngũ kinh, được gọi chung là Kinh truyện. Trung Quốc. Kinh Thư chép những điển,

“Tứ thư” gồm Luận ngữ, Mạnh Tử, Đại học mô, huấn, cáo, thệ, mệnh của vua tôi dạy

và Trung dung.

bảo khuyên răn nhau từ thời Nghiêu, Thuấn

Luận ngữ là sách do các học trò của Khổng cho đến đời Đông Chu. Trong Kinh Thư, có

Tử biên chép lại lời giảng của thầy (về các vấn 4 nội dung chính: Ngu Thư, Hạ Thư,

đề chính trị, triết lý, luân lý, học thuật…). Bộ Thương Thư, Chu Thư. Bộ Kinh Thư là bộ

Luận ngữ lưu hành về sau là bộ sách do Chu sử thời thượng cổ Trung Quốc, được Nho

Tử tập chú, gồm 10 quyển 20 chương.

gia coi trọng và hướng dẫn làm tư liệu lịch

Mạnh Tử là sách do Mạnh Tử soạn, bàn về sử minh chứng cho Nho giáo.

đạo đức, nhân nghĩa, nhưng bàn ở phương

Kinh Lễ viết về tế lễ thời Chu. Có ba bộ

diện lớn (ví dụ như sách đó cho rằng con sách: Nghi lễ, Ký lễ và Chu lễ. Nghi lễ trình

người làm chính trị phải có nhân nghĩa mới bày cách bố trí một lễ rất chi tiết về ngày

mong tránh khỏi tai họa, biến loạn và chiến giờ, người hành lễ, vị trí các người tham gia

tranh, giúp người dân sống an bình thịnh trị).

lễ, các thầy cúng, thầy bói, thần linh… Nội

Đại học là sách của Tăng Tử diễn lại lời dung ghi rất đầy đủ để tổ chức một buổi lễ

của Khổng Tử, nhằm dạy đạo làm người quân hoàn chỉnh. Nghi lễ nói về lễ tiết đối với

tử. (Theo sách này, người quân tử phải hiểu vua, bạn, chào đón tiếp khách, yến tiệc,

cái lý của sự vật, cố đạt đến mức chí thiện để triều kiến, tang lễ, hiến sinh… Ký lễ ghi lại

thành người giúp ích cho xã hội). Nói cách nhiều tư liệu, trong đó dẫn lời của Khổng

khác, Đại học là cái học của đại nhân.

Tử giảng về các sự kiện về lễ. Chu lễ trình

Trung dung là sách thuật lại ý chí của bày hệ thống tổ chức quản lý nhà nước các

Khổng Tử. Sách dạy những tiêu chuẩn làm cấp trong ngoài triều đình không có lời của

người quân tử, bàn về trung dung, trung hòa, Khổng Tử.

bàn về chí thành. Xuất phát từ vũ trụ bản thể

luận, Trung dung bàn về tu dưỡng, đạo đức cát (tốt), hung (xấu). Lúc đầu người ta dùng

[21, tr.54]. 50 cọng cỏ thi, về sau dùng thanh tre nhỏ,

Kinh Dịch là sách bói toán xem sự việc

“Ngũ kinh” (gồm 5 bộ kinh điển của Nho đồng tiền… để bói, xác định quẻ. Trong

gia) là Kinh Thi, Kinh Thư, Kinh Lễ, Kinh Kinh Dịch, các tư tưởng âm dương ngũ

Dịch và Kinh Xuân Thu.

hành, thiên mệnh, phương vị học, địa lý

Kinh Thi là sưu tập các bài thơ dân gian học, toán học, thiên văn học, sử học… cùng

và cung đình, có ba bộ phận: Phong, Nhã, hội nhập thành Dịch học và mang tư tưởng

Tụng. Phong là thơ dân gian phản ánh phong Nho giáo.

tục tập quán nhân dân các nước chư hầu.

Kinh Xuân Thu viết về lịch sử nước Lỗ

Nhã là bài hát phản ánh các chế độ cung từ năm Lỗ Ân Công thứ nhất (722 TCN)

đình vương triều. Tụng là thơ ca tụng nền đến năm Lỗ Ai Công thứ 14 (481 TCN).

thịnh trị của vương quốc. Học Kinh Thi có Sách Xuân Thu có ba chủ đề chính: chính

thể di dưỡng tính tình và mở rộng tri thức danh tự (phải biết ý nghĩa và vị trí từng

của con người, có thể cảm phát ý chí, có thể chữ, ví dụ thiên tử chết phải viết là “băng”,

37

Khoa học xã hội Việt Nam, số 1 - 2019

vua chư hầu chết thì viết là “hoăng”…);

Sách Đại Việt sử ký toàn thư cho biết:

định danh phận (người nào có danh phận Tích Quang là Thái thú Giao Chỉ, người

không chính đáng, thì dẫu phẩm chức gì, quận Hán Trung. Năm Kiến Vũ thứ 5, khi ở

cũng chỉ chép có một tên tục mà thôi); ngụ Giao Chỉ, ông lấy lễ nghĩa dạy dân [11, t.1,

bao biếm (có khi chỉ vì một chữ chê mà tr.213], dạy dân làm ruộng bằng trâu bò,

mang tiếng xấu muôn đời, một chữ khen cày bừa như người Hán.

mà được tiếng thơm thiên cổ).

Nhâm Diên làm Thái thú quận Cửu Chân

Tư tưởng cơ bản của Nho giáo thể hiện năm 25 (sau CN). Ông tự là Trường Tồn, là

trong Tứ thư và Ngũ Kinh là tư tưởng tam người Uyển, mới 12 tuổi đã thông hiểu

cương, ngũ thường và tu, tề, trị, bình. Tam Kinh Thi, Kinh Dịch, Kinh Xuân Thu, nổi

cương là ba mối quan hệ của đạo đức tiếng trong trường Thái học, người ta gọi

phong kiến: vua-tôi, cha-con, chồng-vợ ông là Nhâm “thánh đồng” [19, tr.139].

(theo đó, thần dân đối vua phải trung; con

Nhâm Diên đã dạy dân Việt làm ruộng,

đối với cha mẹ phải hiếu nghĩa; vợ đối với dạy dân tổ chức nghi lễ hôn nhân. An Nam

chồng phải theo đạo tam tòng có tính chất chí lược chép: “Theo phong tục tập quán thì

tôn ti trật tự). Ngũ thường là các đức tính người Cửu Chân chỉ làm nghề đánh cá và

nhân, nghĩa, lễ, trí, tín; các đức tính đó có săn thú, chứ không biết cày cấy. Nhâm

vai trò duy trì quan hệ xã hội tốt đẹp. Tu, Diên dạy dân vỡ đất hoang trồng lúa, đất

tề, bình trị, là đường lối chính trị, theo đó mỗi năm mỗi mở rộng thêm, dân được no

trước tiên mỗi người phải tu dưỡng bản đủ giàu có. Còn hàng ngàn dân nghèo

thân (tu thân), phải xây dựng gia đình tốt không có tiền cưới vợ, thì Nhâm Diên bắt

đẹp (tề gia), rồi mới có thể cai trị đất nước quan Trưởng sử trở xuống phải chịu bớt

(trị quốc) và cuối cùng an định thiên hạ lương bổng để giúp dân nghèo. Vì vậy, số

(bình thiên hạ).

người cưới vợ trong một lúc tới 2.000

người. Năm ấy, mưa gió thuận hòa, các

giống lúa đều được mùa. Nhà nào sinh

được con cũng đặt tên là Nhâm. Nhâm Diên

cai trị ở Cửu Chân được 4 năm thì về Trung

3. Quá trình du nhập Nho giáo ở Giao Châu

3.1. Giai đoạn Bắc thuộc lần thứ nhất (111 Quốc, người Cửu Chân lập nhà sinh từ để

TCN - 40 SCN)

thờ” [19, tr.140].

Về tính chất, nho học thời kỳ Tích

Cuối đời Tây Hán, Tích Quang cai trị Giao Quang và Nhâm Diên du nhập vào Việt

Chỉ, Nhâm Diên cai trị Cửu Chân. Họ dựng Nam không phải là đạo Nho nguyên bản

nhà học hiệu, dạy dân noi theo nhân nghĩa thời Tiên Tần, mà là thứ đạo Nho pha trộn

[19, tr.218]. Đây là hai viên quan người Hán với thần học thời Lưỡng Hán (Tây Hán,

đầu tiên tích cực truyền bá chữ Hán và đạo Đông Hán), đạo Nho này nhằm phục vụ đắc

Nho vào Việt Nam. Nội dung của Nho giáo lực cho đường lối đối nội, đối ngoại của

được Tích Quang và Nhâm Diên truyền dạy nhà Hán. Về đại thể, nó gồm ba thành tố

cho người Việt lúc đó chủ yếu là nghi lễ hôn “tam cương, ngũ thường” của Khổng Mạnh

nhân kiểu Hán, phương thức canh tác, sản để đảm bảo kỷ cương, rường mối trong xã

xuất nông nghiệp…

hội quân chủ; “hình danh” của Hoàng Lão

38

Vũ Duy Mền

nhằm củng cố chính thể trung ương tập 3.2. Giai đoạn Bắc thuộc lần thứ hai (43

quyền; “vận mệnh luận” của các nhà Âm SCN - 544)

dương ngũ hành, lấy tư tưởng “tông pháp”

và “vương quyền thần thụ” làm nòng cốt Bắt đầu từ giai đoạn này trở về sau, cách

nhìn của người Giao Châu với văn hóa Hán

[17, tr.13].

Đạo Nho truyền bá những quan điểm có sự thay đổi. Sau cuộc khởi nghĩa của Hai

chính trị, đạo đức, phong tục, nghi lễ rất khác Bà Trưng thất bại, người Việt đã chuyển

với phong tục cổ truyền của người Việt. Vì

vậy, trong giai đoạn Bắc thuộc lần thứ nhất,

việc truyền bá chữ Hán và văn hóa Hán ở

Giao Châu đã gặp những trở lực nhất định.

Trở lực thứ nhất là sức mạnh của nền

văn hóa bản địa - nền văn hóa văn minh

Văn Lang - Âu Lạc (văn hóa Đông Sơn)

được tạo dựng từ trước khi tiếp xúc với văn

hóa Hán. Văn hóa bản địa, một mặt, cản trở

sự ảnh hưởng của văn hóa Hán, mặt khác,

còn làm Việt hóa những người Hán tới sinh

cơ lập nghiệp tại đây. Cụ thể như trường

hợp Triệu Đà. Khi Lục Giả mang ấn đến thì

thấy Triệu Đà “búi tó, ngồi xổm” mà tiếp

khách. Đây là những cử chỉ văn hóa sinh

hoạt của người Việt, hoàn toàn bị mất đi

tính Hoa Hạ. Chi tiết này cho thấy tuy chữ

Hán đã du nhập vào đất Lĩnh Nam, nhưng

đạo Nho, tức là cái lễ nghĩa kiểu Hán trong

ứng xử vẫn chưa thể được tiếp nhận trên đất

nước họ Triệu [26, tr. 87].

Sách Hán thư chép rằng: “Mã Viện chia

thành từng điều khoản tâu lên rằng luật

người Việt và luật người Hán khác nhau hơn

mười việc” [26, tr. 87]. Đó là sự khác nhau

trong phong tục người Việt và người Hán

mà Nho giáo chưa thể đóng vai trò dung hợp

hay giúp người Việt tiếp nhận những tư

tưởng mới mà Nho giáo mang tới.

Trở lực thứ hai đối với việc truyền bá

chữ Hán và văn hóa Hán là phong trào đấu

tranh ngày một lan rộng trên đất Giao Châu,

mà đỉnh cao là cuộc khởi nghĩa của Hai Bà

Trưng. Đây cũng là trở lực xuyên suốt thời

kỳ Bắc thuộc lần thứ nhất.

sang tự lập tự cường, nuôi chí đợi thời. Họ

dần hiểu ra chữ Hán chỉ là công cụ để ghi

chép, không nên đánh đồng chữ Hán với kẻ

đô hộ; rằng có thể dùng chữ Hán, văn hóa

Hán để học tập, phát triển nhân tài, xây dựng

nền văn hóa thành văn, phục vụ cho sự

nghiệp giải phóng đất nước.

Việc truyền bá Nho giáo trong thời kỳ

này gắn liền công lao và tên tuổi của Thái

thú Sĩ Nhiếp. Tuy không phải là người đầu

tiên truyền bá Nho giáo vào Việt Nam,

nhưng Sĩ Nhiếp là người đầu tiên tổ chức

việc học hành - giáo dục theo tư tưởng Nho

giáo một cách chặt chẽ và có hệ thống. Đây

là đóng góp đáng kể của ông trong thời gian

cai trị nước ta.

Sĩ Nhiếp (137 - 226) tự là Ngạn Uy,

người huyện Quảng Tín, quận Thương Ngô.

Tổ tiên ông là người Vấn Dương, nước Lỗ,

lúc loạn Vương Mãng ở Bắc triều (Trung

Quốc), tránh sang đất Giao Châu, đến Sĩ

Nhiếp là đời thứ 6. Cha của Sĩ Nhiếp là Sĩ

Tứ, thời Hán Hoàn đế (năm trị vì 147 - 167)

làm Thái thú quận Nhật Nam. Năm 187,

vua Hán cử Sĩ Nhiếp đang làm Huyện lệnh

ở Vu Dương, làm Thái thú quận Giao Chỉ.

Sĩ Nhiếp nắm quyền hành ở Giao Chỉ như

một chính quyền cát cứ, đóng trụ sở ở Luy

Lâu, xây dựng Luy Lâu trở thành trung tâm

chính trị, kinh tế, văn hóa. Sự nghiệp của Sĩ

Nhiếp bắt đầu từ đây, gắn bó với vùng đất

Giao Chỉ hơn 40 năm, nhân dân tạm được

yên ổn [19, tr.145].

Trước khi tiếp thu Nho giáo, người Việt

đã có một nền giáo dục dân gian. Đặc điểm

39

Khoa học xã hội Việt Nam, số 1 - 2019

của nền giáo dục này là truyền miệng

Trong hơn 40 năm, Sĩ Nhiếp đã trọng

những nội dung chính như răn dạy về cách đãi, tập hợp đông đảo tầng lớp trí thức

ứng xử trong quan hệ gia đình, giao tiếp xã Trung Quốc chạy loạn, lánh nạn tại Giao

hội và kinh nghiệm lao động sản xuất. Thầy Châu. Chính họ đã trở thành hạt nhân tích

giáo là ông bà, cha mẹ, là những người lớn cực giúp Sĩ Nhiếp trong việc truyền bá Nho

tuổi trong gia tộc, trong cộng đồng [10, học. Có thể kể một số người như: Hoàn

tr.24-25]. Phải đến khi du nhập Nho giáo, Việt, Hứa Tĩnh, Trình Bỉnh, Lưu Hy, Đổng

người Việt mới bắt đầu có giáo dục nhà Phụng [19, tr.177-179]… Đây vừa là đội

trường, có thầy giáo, có học trò, và có sách ngũ quan lại, vừa là những người dạy học

vở với những nội dung chứa đựng nhiều và truyền bá Nho học vào Giao Châu, mà

kiến thức, được ghi chép lại thành văn tự. trước hết ở Luy Lâu (nay thuộc Thuận

Người có công lao đầu tiên xây dựng nền Thành, tỉnh Bắc Ninh).

tảng học thuật ấy là Sĩ Nhiếp.

Về tính chất, Nho học do Sĩ Nhiếp

Hiện tại, nguồn tài liệu ghi chép về các truyền bá là thứ đạo Nho nguyên bản lồng

học trò và trường lớp thời kỳ này rất hiếm ghép với tư tưởng đạo Phật và đạo Lão.

hoi. Có chăng, chỉ còn lại những địa danh, Đạo Nho lúc bấy giờ tuy vẫn ở ngôi chính

di tích ít ỏi có nhắc đến công việc giáo thống, nhưng không còn được độc tôn như

dục, đào tạo của Sĩ Nhiếp. Một trong số giai đoạn trước, mà phải thường xuyên đấu

đó là đền thờ Sĩ Nhiếp ở trong thành Luy tranh với đạo Lão và đạo Phật để tồn tại và

Lâu. Tương truyền đây là cố trạch của Sĩ phát triển. Đạo Nho thời kỳ này dùng triết

Nhiếp, đồng thời là nơi ông dạy học. Bến lý Lão Trang để luận chứng cho sự hợp lý

sông Dâu trước cửa thành mang tên Bến của “cương thường danh giáo” đồng thời

Gạo, là nơi cha mẹ học sinh thường chở tiếp thu thuyết “vô ngã, vô thường”, “tu

gạo đến cho con em ăn học. Chùa Bình là nhân, tích đức” của đạo Phật.

nơi học trò bình văn, và chùa Định là nơi

Sĩ Nhiếp tuy theo đạo Nho nhưng vẫn

định tài văn chương để chọn người tài ra học hỏi những tinh túy trong tư tưởng đạo

làm quan. Đặc biệt là nghề làm bút mực Phật, đạo Lão để tập hợp, đoàn kết những

truyền thống ở làng Tư Thế, một làng ở quan lại trí thức theo nhiều khuynh hướng

phía Tây Bắc thành Luy Lâu, cũng được học thuật khác nhau ở Giao Châu thời bấy

truyền là có từ thời Sĩ Nhiếp, nhằm mục giờ. Ông chú ý phát triển Phật giáo,

đích giúp cho các sĩ tử đến Luy Lâu ăn khuyến khích việc xây dựng chùa chiền,

học, thi cử. Thần tích làng Lũng Khê cho tạc tượng Phật… Ông biết dựa vào Phật

biết rằng, Sĩ Nhiếp dựng trường, dạy dân giáo để dạy chữ Hán, để tạo nền cho sự

học chữ Hán, có rất đông học trň. Ngay phát triển Nho học. Do vậy, nhà chùa đã

tại các lŕng ấy đều có đền thờ. Những di trở thành trường học dạy chữ Hán và nhà

tích này chứa đựng nhiều nội dung truyền sư không chỉ là những người truyền bá tư

thuyết và huyền thoại. Nhưng chắt lọc từ tưởng đạo Phật, mà cũng trở thành người

truyền thuyết, huyền thoại đó chúng ta sẽ truyền bá Nho học. Họ là tầng lớp trí thức

thấy được phần nào quy mô, hoạt động có vai trò lớn trong bộ máy chính quyền và

giáo dục thời ấy [5, tr.57].

xã hội sau này.

40

Vũ Duy Mền

Sĩ Nhiếp là một trong những người đầu

tiên thuộc “lớp người Hán-Việt”, tuy là

người “gốc Hán” nhưng có “chất Việt đậm

đà”. Vì thế, Sĩ Nhiếp rất am hiểu sinh hoạt

văn hóa và tín ngưỡng dân gian của người

Việt. Ông đã dung hòa được tinh thần của

đạo Nho, đạo Phật với tín ngưỡng bản địa.

Điều này khiến Sĩ Nhiếp thành công hơn

những người tiền nhiệm trong việc đưa Nho

giáo thâm nhập vào đời sống Giao Châu, hạn

chế được sự chống đối của nhân dân với giai

cấp thống trị. Có thể thấy, ở Giao Châu thời

bấy giờ, Nho - Phật - Lão bắt đầu quyện vào

nhau dưới sự chỉ huy của Thái thú Sĩ Nhiếp,

người mà các nhà Nho Việt Nam đời sau gọi

là “Nam Giao học tổ”, tức ông tổ của Nho

học phương Nam, khác với Nho học phương

Bắc [17, tr.14].

Đánh giá về Sĩ Nhiếp, các sử gia ở từng

triều đại quân chủ Việt Nam có nhiều cách

nhìn nhận khác nhau. Sĩ Nhiếp được nhiều

người coi là một “vị anh hùng” của đất

nước, được phong là “Đại vương”, được gọi

là “bậc trí” và cho rằng Việt Nam “là một

nước văn hiến bắt đầu từ Sĩ Vương”.

Giai đoạn Bắc thuộc lần thứ hai cũng đã

diễn ra một số cuộc tranh luận giữa đạo Nho

và đạo Phật để tranh giành vị thế độc tôn.

Vào khoảng thế kỷ II - III diễn ra cuộc

tranh luận về sự phân minh giữa Phật giáo

và Nho giáo, biểu hiện qua Lý hoặc luận và

bản thân Mâu Tử. Cũng chính từ đây, xuất

hiện quan điểm Nho - Phật - Lão hay là

quan điểm về “Tam giáo đồng nguyên”

trong văn hóa xã hội cũng như trong lịch sử

tư tưởng Việt Nam.

câu hỏi và đáp, trong đó chỉ có 5 câu đầu

nói về Phật và Phật giáo, 7 câu sau cùng nói

về Lão Tử và Lão giáo, 25 câu còn lại là

những câu Nho gia hỏi Phật giáo và Mâu

Tử trả lời. Kết cấu cuốn Lý hoặc luận cho

thấy rằng thời bấy giờ Phật giáo là đối

tượng công kích chính của Nho giáo, và

Nho giáo cũng là đối tượng phản bác chính

của Phật giáo. Nói chung, cái sai trong thái

độ phê phán của các nhà Nho đối với Phật

giáo là ở chỗ, họ bao giờ cũng lấy Nho giáo

làm chuẩn mực của chân lý, tuy rằng Phật

giáo không công nhận chuẩn mực đó. Cho

nên khi trả lời, Mâu Tử đã ví Phật giáo như

mặt trời ở giữa, Nho giáo như đuốc sáng,

Phật giáo như núi Thái Sơn, như sông

Trường Giang, còn Nho giáo thì gò đống,

như ngòi lạch.

Sau này, vào đầu thế kỷ V, có thêm cuộc

tranh luận diễn ra tại Giao Chỉ, dưới hình

thức trao đổi thư từ giữa hai bên, một bên là

Sứ quân Lý Miễu (người Trung Quốc) và

một bên là hai nhà sư Giao - Châu Thích

Đạo Cao và Thích Pháp Minh. Họ tranh

luận về việc “thấy hay không thấy chân

hình của Phật”. Trong 6 lá thư trao đổi, nổi

lên 3 vấn đề: lý do tồn tại của Phật giáo trên

đất Hán là gì? Lý thuyết Chu - Khổng

(Nho) có phải là mẫu mực cho việc giải

quyết sự việc đời nay hay không. Nói về

kiếp sau thì lý thuyết của Phật giáo khác gì

Nho giáo không?

Trong lá thư thứ nhất, Lý Miễu đặt câu

hỏi: tại sao không thấy được hình ảnh thật

của Phật ở đời? Trong thư trả lời, Thích

Đạo Cao đã nói: không thấy được hình ảnh

thật của Phật, cũng như lúc bấy giờ không

thể không tin. Trong là thư thứ hai, Lý

Miễu hỏi: việc Phật ngày nay ở đâu? Thích

Đạo Cao đã trả lời rằng: chỗ nào cũng là

Mâu Tử là người quận Thương Ngô,

Trung Quốc. Vào những năm 195 - 198,

Mâu Tử viết sách Lý hoặc luận, nhằm lý

giải những điều mê lầm của một số người

không hiểu đạo Phật. Tác phẩm gồm có 37

41

Khoa học xã hội Việt Nam, số 1 - 2019

để làm quan dưới triều Đường, một loại

khác là để tiếp thu những tiến bộ của văn

minh Trung Hoa, từ đó suy tư về vận mệnh

quốc gia, tìm cách chống lại ách đô hộ.

Trong một lãnh thổ luôn có sự nổi dậy

chống lại ách thống trị ngoại bang như Giao

Chỉ, số người theo học Nho ở đây theo kiểu

thứ hai không phải là ít.

việc của Phật, không thể quy hết vào vai trò

của Nho.

Việc Đạo Cao, Pháp Minh mượn Phật để

chống Nho thực ra chỉ là một biểu hiện của

cuộc đấu tranh gay go, phức tạp, nhiều mặt

của người Việt Nam nhằm bảo vệ nền văn

hóa cổ truyền cùng sự sống còn của dân tộc

trước âm mưu nô dịch và đồng hóa của

ngoại bang dưới thời Bắc thuộc.

Từ đời Đường trở đi, chế độ khoa cử trở

nên khá phổ biến. Triều Đường theo định

kỳ đã tổ chức các khoa thi Tiến sĩ ở kinh

Các cuộc tranh luận trên cho thấy, cả

người theo Nho giáo và người theo Phật

giáo đều ra sức chứng minh tính đúng đắn đô. Những người đỗ Tiến sĩ được bổ quan

và sự cần thiết của mình trong xã hội. Lẽ chức, tham gia vào bộ máy chính quyền của

của mỗi bên, cho thấy Nho giáo không thể

tự mình giải thích hết cuộc sống, cần phải

có Phật giáo bổ sung; Phật giáo cũng không

thể thỏa mãn hết yêu cầu của con người,

cần có Nho giáo thêm, để giải thích thấu

đáo mọi đòi hỏi của cuộc sống xã hội.

Nhà nước quân chủ. Thời kỳ này, Nho sĩ ở

Giao Chỉ khá đông đảo. Họ đòi hỏi được

học tập, được đi thi ngày càng nhiều, và

những người đỗ đạt, làm quan cũng rất

đông. Điều này không phải là ý đồ của triều

đình nhà Đường, nên Thiên triều đã tìm

cách hạn chế. Thời Đường Vũ Tông, niên

hiệu Hội Xương thứ 5 (năm 845), quy định:

“con em của các bậc công khanh và trăm

3.3. Giai đoạn Bắc thuộc lần thứ ba (603 - 906)

Trong giai đoạn này, việc truyền bá đạo quan cùng với kẻ sĩ trong kinh kỳ và sĩ

Nho gắn với việc học hành thi cử, đào tạo

và bồi dưỡng nhân tài cho một thiết chế nhà

nước quân chủ. Nhiều dấu hiệu chứng tỏ

rằng, trong tầm ảnh hưởng của nhà Đường,

trường học đã được đưa đến tận một số thôn

xã; sách kinh điển của Nho giáo cũng được

nghiên cứu và thảo luận trong phạm vi rộng

rãi. Việt điện u linh có nhắc đến chuyện

Triệu Xương lập hương hiệu (trường làng)

tại Đường An. Việt Nam tập lược cho biết:

“Đời Đường, Vương Phúc Thời làm quan

Lệnh ở Giao Chỉ, rộng mở văn giáo, sĩ dân

cho là người có đức, đến nay vẫn còn thờ”,

và việc “viên Đô úy An Nam là Mã Tổng

giảng dạy Nho học cho người địa phương,

ai nấy đều phục” [17, tr.123-124]. Tuy

nhiên, động cơ học Nho học của người

Giao Chỉ lúc bấy giờ có hai loại, một loại

nhân ngoài châu phủ mà theo đòi học Minh

kinh và Tiến sĩ, đã ghi tên vào nhà Giám và

nhà Quan học, đều phải khảo thí. Con số ở

các đạo đưa về kinh đô… Tiến sĩ không

được quá 8 người, Minh kinh không được

quá 10 người” [26, tr.99].

Tuy nhiên, nhà Đường cũng muốn lợi

dụng việc học hành thi cử để nắm lấy kiểm

soát các Nho sĩ Trung nguyên cũng như ở

các Đô hộ phủ với tham vọng độc chiếm

nhân tài trong thiên hạ, phục vụ cho lợi ích

của vương triều. Vì vậy, có một số con em

người Việt sang học và thi đỗ ở kinh đô

Trường An (Trung Quốc) đã bị giữ lại làm

quan cho chính quyền nhà Đường. Chẳng

hạn, Phùng Đái Trí (cuối thế kỷ VII đầu thế

kỷ VIII), từng du học đất Bắc và được

Đường Cao Tổ ngợi ca tài thơ của ông.

42

Vũ Duy Mền

Khương Công Phụ (thế kỷ VIII), người trí thức Nho - Phật đã phát triển hơn cả về

huyện Cửu Chân, đất Ái Châu (nay thuộc xã số lượng và chất lượng, tự họ nhận thấy tiếp

Định Thành, huyện Yên Định, tỉnh Thanh thu Nho học là một nhu cầu tất yếu để

Hóa), và cha của ông (là Đĩnh) từng làm giành độc lập, tự chủ. Vì thế, họ đã chủ

chức Huyện lệnh. Do học giỏi và nhờ gia động học và phát triển mở rộng tới các tầng

đình có quyền thế, nên Khương Công Phụ lớp trong xã hội. Hiện tượng này ở cuối thời

được sang Trường An thi Tiến sĩ và đỗ đầu, kỳ Bắc thuộc đã biểu hiện rõ rệt.

dưới đời Đường Đức Tông (780 - 804). Sau

đó ông được bổ làm quan trong triều đình

phương Bắc tới chức Gián nghị đại phu,

được vua Đường rất quý trọng. Khương

Công Phục, là em của Khương Công Phụ,

thi đỗ Tiến sĩ và cũng được giữ lại làm quan

ở Trung Quốc, chức Tỷ bộ lang trung. Liêu

Hữu Phương (cuối thế kỷ VIII đầu thế kỷ

IX), người Giao Châu, năm 815 sang Trung

Quốc thi Tiến sĩ, nhưng không đỗ; sau đó thi

lại và đỗ, đổi tên là Du Khanh, được bổ chức

Hiệu thư lang. Ông rất nổi tiếng về thơ văn,

từng được Liễu Tông Nguyên (773- 819)

ngợi khen [16, tr.135].

Đạo Nho bên cạnh đạo Phật, đạo Lão

hình thành nên hiện tượng “Tam giáo đồng

nguyên”, tồn tại trong đời sống tinh thần, tư

tưởng ở Giao Châu suốt thời kỳ Bắc thuộc.

Giữa ba dòng tư tưởng này đã diễn ra cuộc

đấu tranh tôn giáo âm thầm, sâu sắc, để tạo

nên sự cân bằng trong đời sống tinh thần

của người Việt trong suốt thiên niên kỷ đầu

Công nguyên. Các tôn giáo dung hòa và bổ

sung lẫn nhau, thỏa mãn các yêu cầu của

đời sống xã hội. Nho giáo chi phối con người

về mặt lý tính và nghĩa vụ xã hội; Phật giáo chi

phối con người về mặt tình cảm, tư tưởng và

ước mơ nhân đạo; Đạo giáo chi phối con

người về mặt ý chí khắc phục khó khăn trần

thế bằng phương thuật bí ẩn.

4. Kết luận

Quá trình tiếp nhận chữ Hán và Nho giáo

bước đầu hình thành một nền giáo dục mới

được tổ chức chặt chẽ và có hệ thống: nền

giáo dục Nho học. Đặc biệt từ đời Đường trở

đi, việc truyền bá Nho giáo ở An Nam gắn

liền với việc học hành, thi cử… Có người

Việt đã đỗ đạt cao tại những cuộc thi ở

Trường An (kinh đô nhà Đường), được giữ

lại làm quan trong bộ máy chính quyền nhà

Đường. Ngoài việc học tập quan phương,

việc học hành bình dân vẫn tiếp tục phát

triển tại ở một số chùa chiền; ở đó, các nhà

sư đồng thời là thày dạy học và các học trò

được học cả về Phật học và Nho học. Tuy

vậy, đại bộ phận nhân dân, tầng lớp chưa

được tiếp cận với hệ thống giáo dục của triều

đình, vẫn lưu giữ nền giáo dục dân gian từ

Cũng như Phật giáo, Nho giáo được du

nhập vào Giao Châu từ thời Bắc thuộc,

khoảng những thế kỷ đầu Công nguyên.

Vào thời kỳ này, Nho giáo chỉ mới được

tiếp nhận trong một bộ phận của tầng lớp

cầm quyền, còn phần lớn người Việt vẫn

sống theo phong tục tập quán truyền thống

có từ trước.

Quá trình du nhập Nho giáo vào Giao

Châu đi từ thụ động đến chủ động. Từ chỗ

xa lạ, người Giao Châu đã dần làm quen với

Nho giáo, rồi có sự thay đổi trong nhận

thức, trong thái độ từ phản ứng chống đối

đến tiếp thu, từ công cụ đồng hóa của kẻ cai

trị trở thành công cụ giáo dục của nhân dân.

Khi ý thức dân tộc được nâng cao, tầng lớp

43

Khoa học xã hội Việt Nam, số 1 - 2019

Tài liệu tham khảo

bao đời, phát triển song song bên cạnh xu

hướng giáo dục mới hình thành.

Sự du nhập của Nho giáo ở Giao Châu

thời Bắc thuộc góp phần hình thành một

tầng lớp trí thức mới: trí thức Nho giáo và

trí thức Nho - Phật. Đặc biệt, tầng lớp trí

thức Nho - Phật sau này có vai trò rất lớn

trong công cuộc khôi phục và phát triển đất

nước thời Ngô, Đinh, Tiền Lê, Lý- Trần.

Trí thức Giao Châu thời Bắc thuộc là

những người được đào tạo qua sách vở

bằng chữ Hán. Ngoài giới Nho sĩ giỏi về

Hán học, một lớp thiền sư nhà chùa cũng

rất am tường chữ Hán, vì đây đã là thứ chữ

của người Việt dùng để thâu hóa và phiên

dịch văn học Ấn Độ, nhất là về tôn giáo

như Bà La Môn và Phật giáo. Nhờ giỏi chữ

Hán mà trí thức Phật giáo đã đi sâu tìm hiểu

giáo lý nhà Phật; đọc được kinh, kệ, dịch ra

Hán văn; và qua chữ Hán, họ học chữ Phạn

để hiểu được Phật giáo từ gốc rễ của nó. Từ

thế kỷ VII, đã xuất hiện một số cao tăng

người Việt tinh thông chữ Phạn, chữ Hán.

Họ tiêu biểu cho một tầng lớp trí thức Phật

giáo bắt đầu hình thành. Từ đó về sau, tầng

lớp trí thức Phật giáo này chuyển dần sang

tầng lớp trí thức dân tộc tham gia giành độc

lập. Những hoạt động của các Thiền sư

Định Không, Khuông Việt, Pháp Thuận…

đã minh chứng cho vị trí xã hội của các trí

thức Phật giáo Đại Việt.

[1] Phan Đại Doãn (1999), Một số vấn đề Nho giáo

Việt Nam, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội.

[2] Phan Đại Doãn (1999), Nho giáo và sự phát triển

ở Việt Nam, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội.

[3] Lê Anh Dũng (1994), Con đường tam giáo ở

Việt Nam từ khởi nghiệp đến thế kỷ XIX, Nxb

Thành phố Hồ Chí Minh, Tp. Hồ Chí Minh.

[4] Quang Đạm (1994), Nho giáo Xưa và Nay,

Nxb Văn hóa, Hà Nội.

[5] Ngô Vũ Hải Hằng (2003), “Vai trò của Sĩ Nhiếp

trong việc xây dựng nền móng Nho học ở Luy

Lâu”, Tạp chí Nghiên cứu Lịch sử, số 5 (330).

[6] Nguyễn Hùng Hậu (2003), Đại cương triết học

Phật giáo Việt Nam, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội.

[7] Vũ Khiêu (Chủ biên) (1990), Nho giáo Xưa và

Nay, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội.

[8] Lê Văn Lan (1994), “Nền văn minh sông

Hồng và số phận của sự xâm nhập Nho giáo

vào cấu trúc cổ truyền của nó”, Nho giáo tại

Việt Nam, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội.

[9] Nguyễn Lang (2008), Việt Nam Phật giáo sử

luận, t.1, t.2, t.3, Nxb Văn học, Hà Nội.

[10] Phan Ngọc Liên (2006), Giáo dục và thi cử

Việt Nam trước Cách mạng Tháng Tám 1945,

Nxb Từ điển bách khoa, Hà Nội.

[11] Ngô Sĩ Liên và các sử thần triều Lê (1967),

Đại Việt sử ký toàn thư, t.1, t.2, Nxb Khoa học

xã hội, Hà Nội.

[12] Nhà sử học Trần Văn Giáp, Nxb Khoa học xã

hội, Hà Nội, 1996.

Trải qua thiên niên kỷ đầu Công nguyên,

với nhiều bước thăng trầm, sự du nhập của

Nho giáo đã có những ảnh hưởng nhất định

trong đời sống xã hội Giao Châu. Tuy

nhiên, sự kết hợp kỳ diệu của hiện tượng

“Tam giáo đồng nguyên” (Nho-Phật-Đạo)

cùng với tín ngưỡng dân gian của người

Việt đã khiến Nho giáo ngày một khẳng

định vững chắc hơn vị thế trong xã hội.

[13] Nho giáo ở Việt Nam, Nxb Khoa học xã hội,

Hà Nội, 2006.

[14] Trần Nghĩa (1991), “Lý hoặc luận, bông hoa

đầu mùa của Phật giáo Luy Lâu”, Tạp chí Hán

Nôm, số 1 (10).

[15] Trần Nghĩa (1995), “Sáu bức thư hay cuộc tranh

luận sôi nổi giữa Đạo Cao, Pháp Minh với Lý

44

Vũ Duy Mền

[21] Đinh Khắc Thuân (2009), Giáo dục và khoa cử

Nho học thời Lê ở Việt Nam qua tài liệu Hán

Nôm, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội.

Miễu về việc không thấy chân hình của Phật”,

Tạp chí Hán Nôm, số 2 (35).

[16] Trần Nghĩa (2000), Sưu tầm và khảo luận tác

phẩm chữ Hán của người Việt trước thế kỷ X,

Nxb Thế giới, Hà Nội.

[22] Nguyễn Đăng Thục (1967), Lịch sử tư tưởng

Việt Nam, t.1, Bộ Văn hóa, Sài Gòn.

[23] Nguyễn Tài Thư (1997), Nho học và Nho học

ở Việt Nam - Một số vấn đề lý luận và thực

tiễn, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội.

[17] Trần Nghĩa (2005), “Thử bàn về thời điểm du

nhập cùng tính chất, vai trò của Nho học Việt Nam

thời Bắc thuộc”, Tạp chí Hán Nôm, số 1 (68).

[18] Bùi Văn Nguyên (1994), “Vài nét về tinh thần

chống ý thức hệ Nho giáo trong văn học dân

gian Việt Nam”, Nho giáo tại Việt Nam, Nxb

Khoa học xã hội, Hà Nội.

[24] Thích Thanh Từ (1973), Thiền sư Việt Nam,

Tu viện Chơn Không, Sài Gòn.

[25] Viện Nghiên cứu Hán Nôm (1992), Văn khắc

Hán Nôm Việt Nam: Tuyển chọn và lược thuật,

Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội.

[26] Viện Triết học (1994), Nho giáo tại Việt Nam,

Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội.

[19] Lê Tắc (1961), An Nam chí lược, Viện Đại học

Huế, Huế.

[27] Viện Triết học (2002), Lịch sử tư tưởng Việt

Nam - Văn tuyển: tư tưởng Việt Nam từ đầu

Công nguyên đến cuối thời Lý, Nxb Chính trị

quốc gia, Hà Nội.

[20] Hà Văn Tấn (Chủ biên) (2002), Khảo cổ học

Việt Nam: Khảo cổ học lịch sử Việt Nam, t.3,

Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội.

45