Thuyết Việt Nam (Giai đoạn 1986-2010) viết về Lịch sử và chiến tranh - Một cái nhìn khái quát
TẠP CHÍ KHOA HỌC - ĐẠI HỌC ĐỒNG NAI, SỐ 01 - 2016
ISSN 2354-1482
THUYẾT VIỆT NAM (GIAI ĐOẠN 1986-2010) VIẾT VỀ LỊCH SỬ
VÀ CHIẾN TRANH - MỘT CÁI NHÌN KHÁI QUÁT
ThS. Dương Minh Hiếu1
TÓM TẮT
Bài viết tập trung làm rõ các đặc điểm riêng, nổi bật của hai nhóm tiểu
thuyết Việt Nam (giai đoạn 1986-2010) viết về chiến tranh và viết về lịch sử.
Cùng lấy cảm hứng từ cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ,
song tiểu thuyết sử thi và phi sử thi (thuộc nhóm viết về chiến tranh) lại có rất
nhiều khác biệt ở tư duy nghệ thuật. Tương tự, cũng viết về lịch sử trung đại Việt
Nam song tiểu thuyết thuật sử và giải lịch sử (thuộc nhóm viết về lịch sử) không
hề tương đồng về thi pháp. Tất cả đều góp phần quan trọng đa dạng hóa thể tài
nói riêng, thúc đẩy quá trình vận động và phát triển của văn học Việt Nam nói
chung.
Từ khóa: sử thi, phi sử thi, thuật sử, giải lịch sử.
1.Đặt vấn đề
2. Tiểu thuyết viết về chiến
tranh
Có nhiều cách nhận diện tiểu
thuyết Việt Nam giai đoạn từ 1986 đến
2010. Một số nhà nghiên cứu như Phan
Cự Đệ [1], Nguyễn Thị Bình [2],
Nguyễn Văn Long [3] đã phân chia tiểu
thuyết thời gian này theo những đề tài
hoặc phong cách, khuynh hướng khác
nhau. Trong bài viết này, căn cứ trên
phương diện đề tài, chúng tôi sẽ tiến
hành khảo sát hai nhóm: tiểu thuyết viết
về chiến tranh và tiểu thuyết viết về lịch
sử. Ở các bài tiếp theo, chúng tôi sẽ
trình bày các nghiên cứu về hai nhóm
còn lại; tiểu thuyết viết về thế sự và tiểu
thuyết viết về nông thôn. Mục đích của
chúng tôi là nhằm cố gắng xác định và
phân loại các nhóm đề tài lớn, chính
yếu, đồng thời chỉ ra những đặc điểm,
khuynh hướng, phong cách trong từng
nhóm và khái quát về sự vận động, phát
triển chung của tiểu thuyết Việt Nam kể
từ Đổi mới đến thời điểm 2010.
Từ 1975 đến 1986, nhiều nhà văn
mà đa phần vốn mặc áo lính vẫn tiếp
tục cầm bút cùng nguồn cảm hứng từ
cuộc chiến tranh chống Mỹ cứu nước.
Như Ngô Vĩnh Bình từng nhận xét:
“mảng văn học về đề tài chiến tranh,
đội ngũ những người viết văn trong
quân đội giữ một vị trí rất quan trọng
cả về số lượng và chất lượng” [4,
tr.96]. Các tác phẩm tiêu biểu là: Mở
rừng (1976) của Lê Lựu, Miền cháy
(1977), Lửa từ những ngôi nhà (1977)
của Nguyễn Minh Châu, Nắng đồng
bằng (1977) của Chu Lai, Năm 1975
họ đã sống như thế (1978) của
Nguyễn Trí Huân, Thung lũng thử
thách (1978), Họ cùng thời với ai
(1980) của Thái Bá Lợi, Trong cơn
gió lốc (1979) của Khuất Quang Thụy,
Đất trắng (tập 1-1979, tập 2-1984)
của Nguyễn Trọng Oánh, Cửa gió
(1981) của Xuân Đức, Biển gọi (1982)
1Trường Đại học Đồng Nai
117
TẠP CHÍ KHOA HỌC - ĐẠI HỌC ĐỒNG NAI, SỐ 01 - 2016
ISSN 2354-1482
của Hồ Phương, Thời gian của người
(1983) của Nguyễn Khải, Những
người báo bão (1983) của Vân Thảo,
Đất miền Đông (1984) của Nam Hà,
Sao đổi ngôi (1985) của Chu Văn,
Người lính mặc thường phục (1986)
của Mai Ngữ,…
lượng lớn, thể hiện những đề tài lịch
sử - dân tộc. Những tác phẩm này vừa
là tiểu thuyết, đồng thời có nhiều
thuộc tính gần gũi với thể loại sử thi
cổ đại hoặc trung đại (tầm bao quát,
tính hoành tráng của những sự kiện có
tầm thời đại, cảm hứng dân tộc hoặc
lịch sử, mô tả các sự kiện hoặc xung
đột có tính chất bước ngoặt như chiến
tranh cách mạng,…” [5, tr.230].
Từ Đổi mới (1986), đề tài chiến
tranh được khai thác ở những góc nhìn
đa dạng hơn, giàu chất tiểu thuyết
hơn. Bên cạnh các sáng tác còn đậm
phong cách sử thi, một số tác phẩm
của Nguyễn Trí Huân, Khuất Quang
Thụy, Lê Lựu, Chu Lai, Bảo Ninh,…
đã thể hiện sự chuyển mình, sự đột
phá quan trọng về tư duy nghệ thuật
của người cầm bút. Niềm say mê hình
tượng những con người chiến thắng
được thay thế bằng cái nhìn của ký ức,
hoài nghi, đa chiều rất rõ. Nhà văn kể
về quá khứ “một thời đạn bom” chủ
yếu bằng điểm nhìn bên trong, bằng
bao tâm tư, tình cảm rất riêng. “Chất
tiểu thuyết” - nói theo các nhà lý luận
- nhờ đó, đậm đặc hơn.
Theo chúng tôi, tiểu thuyết sử thi
là những tác phẩm viết về chiến tranh
với nội dung đi sâu vào các vấn đề lớn
lao của dân tộc trong cuộc chiến
chống giặc ngoại xâm, như: độc lập
dân tộc, sự tự do và quyền làm chủ đất
nước, vấn đề trách nhiệm công dân và
lý tưởng thời đại,... Sứ mệnh, mục tiêu
vì “một nền văn học tiên phong chống
đế quốc” được đặt lên hàng đầu, có ý
nghĩa quyết định đến ý thức của chủ
thể sáng tạo. Hình tượng nhân vật
trung tâm là người lính hiện thân cho
ý chí, niềm tin, tinh thần dũng cảm,
ngoan cường, mưu trí, lòng yêu nước
của con người Việt Nam. Lời văn hào
hùng, cảm hứng ngợi ca, nghệ thuật
trần thuật bao quát, chú trọng hành
động và lý trí “lý tưởng” nhiều hơn
tình cảm riêng tư.
Như đã trình bày, lấy tiêu chí cảm
hứng chủ đạo và phong cách chính
trong các tiểu thuyết nổi bật viết về
chiến tranh, chúng tôi tạm chia tiểu
thuyết viết về chiến tranh làm hai
dạng: tiểu thuyết sử thi và tiểu thuyết
phi sử thi.
Nếu từ 1954 đến 1975, ở miền
Bắc xã hội chủ nghĩa đã có đến 173
tập tiểu thuyết viết về đề tài chiến
tranh đã được xuất bản (theo Đặng
Quốc Nhật) thì từ 1986 đến 2004, tiểu
thuyết sử thi Việt Nam giảm hẳn về số
lượng và không gây được nhiều tiếng
vang. Ông cố vấn - Hồ sơ một điệp
viên (1987) của Hữu Mai, Tư Thiên
2.1.Tiểu thuyết sử thi
Tiểu thuyết sử thi, theo Từ điển
thuật ngữ văn học, là: “Tên gọi ước lệ
(ghép tên gọi thể loại “sử thi” - époée
với tên gọi thể loại tiểu thuyết” -
roman) để chỉ những sáng tác tiểu
thuyết (từ thế kỉ XIX - XX) có dung
118
TẠP CHÍ KHOA HỌC - ĐẠI HỌC ĐỒNG NAI, SỐ 01 - 2016
ISSN 2354-1482
(1994) của Xuân Thiều, Một ngày và
một đời (1997) của Lê Văn Thảo,
Trong vùng Tam giác sắt (1995) của
Nam Hà, Người cùng quê (ba tập đã
lần lượt được xuất bản vào các năm
1985, 1995 và 1997) của Phan Tứ là
những tác phẩm đáng chú ý nhất.
yếu, tác giả phải tôn trọng nguyên tắc
này, nhân vật được hư cấu theo
nguyên mẫu, có khi là người thực.
Người viết hoàn toàn có thể khám phá
những bí ẩn giấu sau những sự kiện
lịch sử, sự kiện chiến tranh với sự
trung thực và khách quan. Mối quan
hệ giữa sự kiện lịch sử, sự kiện chiến
tranh với nhân vật là mối quan hệ hữu
cơ, tác động và chi phối lẫn nhau,
trong đó nhân vật giữ vai trò quyết
định. Liên bộ tiểu thuyết sử thi của tôi
về mười năm chiến tranh (1965 -
1975) được viết theo tinh thần ấy” [6].
Ông cố vấn - Hồ sơ một điệp
viên, kể về cuộc đời hoạt động cách
mạng với nhiệm vụ làm tình báo trong
lòng địch của Vũ Ngọc Nhạ (từ tháng
12/1959 đến ngày Miền Nam hoàn
toàn giải phóng). Từng làm cố vấn
cho cả Ngô Đình Nhu và Nguyễn Văn
Thiệu, Hai Long (Vũ Ngọc Nhạ) đã có
nhiều đóng góp quan trọng cho sự
nghiệp đấu tranh cách mạng thống
nhất đất nước. Tiểu thuyết Tư Thiên
miêu tả trận chiến ác liệt 23 ngày đêm
của trung đoàn 7 tại thành phố Huế
trong chiến dịch Mậu Thân 1968. Các
anh đã chiến đấu dũng cảm, ngoan
cường, gây tổn thất lớn cho địch và
hoàn thành mục tiêu, kế hoạch đã đề
ra. Một ngày và một đời thì thông qua
nhiều người kể chuyện ở ngôi thứ ba,
tác giả thuật lại cuộc đời, con đường
đến với các mạng và cuộc chiến đấu
ngoan cường của một nữ biệt động Sài
Gòn hi sinh trong trận đánh Mậu Thân
năm 1968,...
Nhìn chung, có thể mượn lời Trần
Việt Dũng để đánh giá về những tác
phẩm nói trên cũng như hầu hết những
tiểu thuyết viết về đề tài chiến tranh
được xuất bản giai đoạn 1975 - 1986:
“Các tác phẩm viết về chiến trường
thực ra chỉ phô bày sự hiểu biết về
chiến trường, kể chuyện chiến trường
hơn là thể hiện một thái độ rất tôi của
tác giả. Không có cá tính, đúng hơn là
chối bỏ cá tính, chối bỏ quan niệm
riêng của mình trước hiện thực là một
trong những nguyên nhân tạo nên tình
trạng yếu kém của các tác phẩm văn
học của ta” [7, tr.129].
Trước sự thưa vắng của tiểu
thuyết sử thi, Bộ Quốc phòng mà trực
tiếp là Tổng cục Chính trị đã tổ chức
cuộc vận động nhắm khuyến khích
các sáng tác tiểu thuyết sử thi về đề tài
chiến tranh cách mạng và người lính
nhân dịp 60 năm thành lập Quân đội
Nhân dân Việt Nam. Cuộc vận động
khá thành công, đã thu hút gần 100
nhà văn từ khắp mọi miền đất nước
Còn về các tác phẩm đậm chất sử
thi của mình thì chính nhà văn Nam
Hà đã chia sẻ: “Tiểu thuyết sử thi
khác với tiểu thuyết thông thường là
những sự kiện lịch sử, sự kiện chiến
tranh và những con người chủ yếu
tham gia trực tiếp vào cuộc chiến
tranh có một vị trí quan trọng và chủ
119
TẠP CHÍ KHOA HỌC - ĐẠI HỌC ĐỒNG NAI, SỐ 01 - 2016
ISSN 2354-1482
tham gia. Đến năm 2010 đã có 70 tác
phẩm (gồm nhiều thể loại) được
nghiệm thu, cho xuất bản. Về tiểu
thuyết có các tác phẩm tiêu biểu:
Những bức tường lửa (Khuất Quang
Thuỵ), Đất không đổi màu (Nguyễn
Quốc Trung), Thượng Đức (Nguyễn
Bảo Trường Giang), Tiếng khóc của
Nàng Út (Nguyễn Chí Trung), Sóng
chìm (Đình Kính), Xuân Lộc (Hoàng
Đình Quang), Mùa hè giá buốt (Văn
Lê), Phòng tuyến Sông Bồ (Đỗ Kim
Cuông), Ngày rất dài (Nam Hà), Màu
rừng ruộng (Đỗ Tiến Thụy), Biến
xanh màu lá (Nguyễn Xuân
Thủy), Cõi đời hư thực (Bùi Thanh
Minh), Bên dòng Sầu Diện (Nguyễn
Đình Tú), Không phải huyền thoại
(Hữu Mai), Những cánh rừng lá
đỏ (Hồ Phương), Kinh thành rực lửa
(Nguyễn Quang Hà), Sóng Hàm
Luông (Thanh Giang), Dòng sông bụi
đỏ (Nguyễn Đình Chính), Khúc bi
tráng cuối cùng (Chu Lai), Đường
thời đại (Đặng Đình Loan),…
bút tô đậm. Giọng văn cơ bản vẫn rất
hào hùng, khí thế; yếu tố sự kiện được
chú ý hơn diễn biến tâm lý, đời sống
nội tâm. Những khoảng khắc riêng tư
như dằn vặt, day dứt, khát khao, dao
động,… tuy đã được ít nhiều khai thác
song đáng tiếc còn rất mờ nhạt. Cả
nhân vật lẫn nhà văn đều hướng đến
một mục đích chung nên cái riêng lẻ,
cái cá thể trong tính cách - hành vi
nhân vật và trong cả ý thức sáng tạo
của người nghệ sĩ vẫn hầu như bị triệt
tiêu.
Chẳng hạn, nhân vật Trần Củng
trong Cõi đời hư thực của Bùi Thanh
Minh luôn vững vàng: “Lịch sử và tổ
tiên giao cho thế hệ anh phải hi sinh,
phải chịu thiệt thòi để cho mầm xanh
dân tộc hồi sinh. Anh không có gì phải
ân hận hay so đo tính toán”. Khi trải
nghiệm những tàn khốc, ác liệt, mất
mát, đau thương, Trần Củng cũng chỉ
kết luận: “Chiến tranh là một sự ép
buộc, nhưng người ta phải tung chăn,
xông ra giữa đêm đông để đánh bọm
trộm cướp”. Rõ ràng, nhân vật đã nhìn
cuộc chiến bằng đôi mắt của trách
nhiệm lịch sử, của tinh thần thời đại
và của ý thức dân tộc. Cái cá tính, cái
tôi riêng như đã hoàn toàn bị chìm
khuất.
Ở những tác phẩm vừa nêu, các
nhà văn đã cố gắng thể nghiệm, tìm
tòi một số phương thức biểu đạt nghệ
thuật mới hơn trong việc khai thác đề
tài chiến tranh nhưng về phong cách
và dòng mạch chính vẫn còn theo
hướng sử thi. Nhân vật trung tâm
thường là những người anh hùng với
bao phẩm chất cao đẹp như anh dũng,
kiên trung, sẵn sàng hi sinh vì sự
nghiệp cách mạng,... Ý chí, nhân cách,
lý tưởng của họ đều là những tấm
gương và là niềm tự hào của con
người Việt Nam. Vận mệnh dân tộc,
trách nhiệm công dân được người cầm
Không thể phủ nhận tâm huyết
của nhà văn nơi các tác phẩm “sử thi
hiện đại” này. Giá trị giáo dục, tiếng
nói trân trọng và bồi đắp tình yêu quê
hương đất nước, niềm tự hào về
truyền thống anh hùng và lịch sử vẻ
vang của dân tộc,… ở đó là rất đáng
quý. Dù vậy, cũng cần thừa nhận sự
120
TẠP CHÍ KHOA HỌC - ĐẠI HỌC ĐỒNG NAI, SỐ 01 - 2016
ISSN 2354-1482
đánh giá hết sức khách quan của Phạm
Tiến Duật như sau: “Cuộc chiến tranh
giờ đây đang được nhìn ở ba góc:
trong cuộc, chứng kiến và hình dung.
Tất nhiên, bằng cả ba góc phản ánh
đó, chúng ta đều hiểu quyển sách hay
nhất, đúng với tầm cỡ cuộc chiến
tranh nhất vẫn chưa ra đời” [8, tr.12-
13].
Có thể xem các tiểu thuyết Học
phí trả bằng máu (1985) của Nguyễn
Khắc Phục, Chim én bay (1987) của
Nguyễn Trí Huân và Nước mắt đỏ
(1988) của Trần Huy Quang là những
tác phẩm đóng vai trò dấu mốc mở
đầu cho tiểu thuyết phi sử thi. Trong
các trang viết của Nguyễn Khắc Phục,
không khó để tìm thấy những lời kể
đầy trăn trở, đau đớn đến mụ mị như:
“Bao nhiêu nấm mộ vô danh mọc lên.
Bao nhiêu người chết bờ, chết bụi,
chết đau đớn quằn quại trong những
trại giam trá hình. Bao nhiêu người
lên xanh. Bao nhiêu người vượt tuyến
ra Bắc. Không biết, rối bời, mờ mịt
như những lớp sương mù đục trắng,
giăng giăng dưới chân núi Bồ”. Nhân
vật trung tâm trong Chim én bay và
Nước mắt đỏ là những người phụ nữ
đã đi qua chiến tranh như bao anh
hùng, song tính chất hùng anh ấy mờ
nhạt hẳn đi nếu so với cuộc sống cứ
hoài rỉ máu và bi kịch cô đơn sau bao
tháng ngày bom đạn. Các nhà văn đã
không ngần ngại đi sâu khai thác,
miêu tả những vấn đề về nhân tính,
nhân tình, sự mất mát, hi sinh và nhất
là về cảm thức của con người cá nhân
(chúng tôi nhấn mạnh) từng tham gia
chiến trận. Con người tư duy, trăn trở
dần thay thế cho kiểu con người hành
động, con người của lý trí. Ví dụ như
nhân vật Quy (Chim én bay) đã từng
quan niệm: “Sao lại hối hận, anh! Nếu
phải làm lại em cũng sẽ không làm
khác vì cách mạng khi đó đòi hỏi em
phải làm như vậy”. Có lúc khẳng khái
thế, song nhiều hơn thì Quy đã phải
sống với bao dằn vặt, trăn trở, thổn
2.2.Tiểu thuyết phi sử thi
Khác với tiểu thuyết sử thi, tiểu
thuyết phi sử thi tuy cũng lấy đề tài và
dựa trên cảm hứng từ cuộc chiến tranh
giải phóng, thống nhất đất nước nhưng
không tập trung đi sâu ca ngợi và bảo
vệ các giá trị “đại tự sự”. Vấn đề đời
tư, số phận cá nhân, hình tượng con
người “trải nghiệm” trở thành nội
dung chính; tính “dân chủ” và “tổng
hợp” đặc trưng của tiểu thuyết được
đặc biệt chú trọng. Cụ thể hơn, số
phận con người cá nhân được khai
thác ở nhiều góc độ và trở thành cảm
hứng chủ đạo, chiến tranh chỉ được
miêu tả như một tác nhân gây ra bao
hệ lụy, mất mát, hi sinh,… Tiểu thuyết
phi sử thi không chỉ góp phần đem lại
đa dạng những góc nhìn về chiến
tranh mà còn thể hiện những đổi mới
quan trọng về nghệ thuật, góp phần
thúc đẩy sự phát triển chung của văn
học Việt Nam. Đó là sự đổi mới theo
hướng hiện đại hóa về hình thức,
hướng đến “cái hiện đại” về nội dung
- một “cái hiện đại” đúng như O.Paz
từng chỉ ra là: “Cái hiện đại phá vỡ
quá khứ tức thời chỉ là để giữ lại cái
quá khứ ngàn năm” [9].
121
TẠP CHÍ KHOA HỌC - ĐẠI HỌC ĐỒNG NAI, SỐ 01 - 2016
ISSN 2354-1482
thức không yên. Cái chết của Dũng,
mùi máu tanh lợm xộc lên sau một
trận diệt ác, đôi mắt trẻ thơ của một
đứa bé,… cứ ám ảnh, cứ cứa vào
những nỗi đau của chị, gây ra vô vàn
những nhức buốt ghê gớm hơn mọi
vết thương trên thịt da. Nhân vật này
sống giữa chập chờn hiện tại và quá
khứ: hiện tại khơi gợi quá khứ nhưng
không hoàn toàn nhường bước cho
quá khứ; quá khứ chỉ bật dậy ở từng
dấu ấn kỷ niệm đậm nét và day dứt
nhất. Rõ ràng, những trăn trở, suy
nghiệm về vị trí, vai trò, trách nhiệm
của con người với tư cách cá nhân đã
được chú ý đề cập và khai thác nhiều
hơn.
sự” của người lính khi xuất ngũ. Từ
chuyện mưu sinh, tìm một chỗ đứng
trong xã hội đến các vấn đề về vị thế,
nhân phẩm, sự hòa nhập, tình đồng
đội… Trung Trung Đỉnh trong Lạc
rừng (1999) không chỉ nói đến việc
chiến sĩ Bình vẫn tiếp tục cùng đánh
giặc lúc bị lạc vào một tộc người Ba-
na mà còn khai thác tấn thảm kịch của
anh khi đánh mất chính mình giữa một
nền văn hóa xa lạ. Thông qua Thời
của những tiên tri giả (1999), Nguyễn
Viện đưa ra những triết lý, quan điểm
về cuộc chiến, về các vết thương còn
lại hay di chứng chiến tranh bằng đôi
mắt nhìn nhiều khác biệt so với truyền
thống. Còn ở Đất trắng, Nguyễn
Trọng Oánh đã kể về một phó chính
ủy trung đoàn chiêu hồi, hèn nhát, cơ
hội và vô lương tâm. Giữa những hình
tượng về anh bộ đội Cụ Hồ dũng cảm,
kiên cường đã xuất hiện cả những kẻ
yếu hèn, phản bội được khắc họa khá
sâu sắc, cụ thể - điều này không dễ
tìm thấy trong tiểu thuyết sử thi trước
1986.
Ở một số tác phẩm khác, mỗi
nghệ sĩ có thể chọn cho mình cách
thức riêng với rất ít sự ca tụng và rất
nhiều tính chất đời tư (chúng tôi nhấn
mạnh) để viết về “thời đạn lửa” đầy
khốc liệt. Khuất Quang Thụy trong
Không phải trò đùa (1988) đã tập
trung vào những triết lý, trăn trở, trải
nghiệm hết sức sâu sắc từ điểm nhìn
người trong cuộc - một người đã thừa
nhận “ký ức về những ngày tháng gian
khổ và máu lửa này sẽ mãi mãi đè
nặng lên tâm hồn tôi”. Đại tá không
biết đùa (1989) của Lê Lựu thì tập
trung lột tả hậu quả của bệnh giáo
điều, cứng nhắc, chủ quan, duy ý chí
thời chiến tranh và cả những hổ lốn,
bát nháo thời hậu chiến. Các tác phẩm
của Chu Lai viết sau 1986 như Vòng
tròn bội bạc (1987), Ăn mày dĩ vãng
(1991), Sông xa (1986), Ba lần và một
lần (1999) vừa tái hiện các trận đánh,
vừa xoáy sâu vào những vấn đề “thời
Nói đến tiểu thuyết phi sử thi
không thể không nhắc đến Nỗi buồn
chiến tranh (1990) của Bảo Ninh. Đến
với tác phẩm, không khó để nhận
thấy: thay cho cuộc chiến chung của
dân tộc là cuộc chiến như của riêng
Kiên; thay cho sự tỉnh táo là tâm trạng
“rối bời bấn loạn” của người kể
chuyện; thay sự minh mẫn là sự nghi
hoặc đầy bối rối “tôi không biết, “tôi
không hiểu gì cả”; thay cho niềm tin
vững chãi là sự “trống rỗng” và tâm
thế “như mấp mé bờ vực”; thay cho
những đồng đội “đêm rét chung chăn
122
TẠP CHÍ KHOA HỌC - ĐẠI HỌC ĐỒNG NAI, SỐ 01 - 2016
ISSN 2354-1482
thành đôi tri kỉ” là những con người bị
cuộc chiến hủy hoại cả thể xác lẫn
tinh thần; thay cho nhân vật trung tâm
(phải là) người anh hùng chiến trận là
một cựu chiến binh sống cùng men
rượu, cùng ký ức đau buồn về thời lửa
đạn; thay cho hình tượng người lính
sau khi “vững tay súng” vẫn “chắc tay
cày”, lại hăng say, lại cống hiến cho
cuộc sống mới là một người không thể
hòa nhập, bộn bề dang dở từ chuyện
tình yêu đến cả những trang viết; thay
cho lối kể chuyện ngợi ca, có “bi” thì
cũng phải “tráng” là những trải
nghiệm, tâm sự, trăn trở, ám ảnh còn
hơn cả nỗi đau; thay cho logic trật tự
thời gian là lối trần thuật “tùy tiện”
như những mảng ký ức bấn loạn được
lắp ghép ngẫu nhiên,… Cảm xúc chủ
quan của con người từng nếm trải một
cuộc chiến tàn khốc ở Nỗi buồn chiến
tranh rất đậm đặc, sắc nét, nổi bật.
Nhà văn đã từ bỏ kiểu người kể
chuyện cũng là nhà chiến lược, chiến
thuật, người chỉ huy, người tổ chức,
người lính trong tiểu thuyết sử thi để
thay vào đó bằng kiểu người kể
chuyện hạn định với điểm nhìn bên
trong. Giữa rất nhiều những trang viết
khai thác đề tài chiến tranh, tác phẩm
kể trên của Bảo Ninh là một trong
những thành tựu hàng đầu của nền
tiểu thuyết Việt Nam sau 1986.
ngoài thịt da và trong tâm hồn, trong
cuộc chiến và sau chiến tranh; ký ức
về những mất mát của tình người và
của thời đại, của đạo đức và của cả lý
tưởng, niềm tin. Nhờ đó, nếu như tiểu
thuyết sử thi có vai trò cổ động, giáo
dục, khơi gợi lòng yêu nước và niềm
tự hào dân tộc thì tiểu thuyết phi sử thi
lại là tiếng nói phản chiến quyết liệt
nhân danh các giá trị nhân văn trường
tồn; nếu tiểu thuyết sử thi như bị
“đông cứng” ở hình thức và tư duy
nghệ thuật thì tiểu thuyết phi sử thi đã
góp phần quan trọng đưa văn học Việt
Nam trở lại với “quỹ đạo” hiện đại
hóa cùng những cách tân, sáng tạo
xứng đáng được đề cao.
Có thể thấy, tiểu thuyết Việt Nam
viết về chiến tranh sau Đổi mới vẫn
còn những tác phẩm thể hiện tính chất
sử thi với nguồn cảm hứng lãng mạn
cách mạng tích cực. Nhưng dường
như tiểu thuyết sử thi đã kết thúc vai
trò lịch sử của nó. Những giải thưởng
và các cuộc phát động khó lòng làm
giảm đi không ít sự nhàm lặp, hạn
chế, thậm chí gượng gạo, sáo mòn. Và
khi nhà văn có những thay đổi lớn về
điểm nhìn, thi pháp,… thì cũng là lúc
tiểu thuyết phi sử thi ra đời. Nhờ cung
cấp được nhiều cách nhìn mới mẻ, đa
chiều, trung thực, tránh lý tưởng hóa
về chiến tranh, về số phận con người
và những vấn đề của một thời loạn lạc
- binh đao, tiểu thuyết phi sử thi đã
được đông đảo bạn đọc quan tâm, đón
nhận. Đó chắc chắn cũng sẽ là xu
hướng chiếm ưu thế, thậm chí là ưu
thế tuyệt đối của tiểu thuyết viết về
chiến tranh trong những chặng đường
Một số nhà nghiên cứu đã chỉ ra
xu hướng “nhận thức lại” của văn học
Việt Nam nói chung trước những đề
tài, câu chuyện thời quá khứ. Riêng
tiểu thuyết phi sử thi thì đó là sự nhìn
lại bằng ký ức cá nhân: ký ức về
những vết thương rát buốt ghê gớm
123
TẠP CHÍ KHOA HỌC - ĐẠI HỌC ĐỒNG NAI, SỐ 01 - 2016
ISSN 2354-1482
phát triển tiếp theo của nền tiểu thuyết
Việt Nam.
Là những tác phẩm tiểu thuyết lấy
các sự kiện, nhân vật lịch sử trung đại
Việt Nam làm đối tượng miêu tả bằng
cái nhìn trân trọng, bằng ngôn từ ngợi
ca và thái độ tôn trọng lịch sử khách
quan ở mức cao nhất có thể. Mọi hư
cấu, sáng tạo về nhân vật, chi tiết đều
phải dựa trên những sử liệu chính
thống. Mục tiêu giáo huấn hay tư
tưởng - thái độ, tình cảm riêng của
người cầm bút được lồng ghép khéo
léo và không trở thành “trọng âm”
(chữ dùng của R. Jakobson), không
làm thành nội dung chủ đạo. Nhà văn
“vừa là nghệ sĩ, vừa là nhà nghiên
cứu, có vốn sống và hiểu biết phong
phú, có quan điểm lịch sử đúng đắn và
tiến bộ” [10, tr.205].
3. Tiểu thuyết viết về lịch sử
Tiếp bước Ngô Gia văn phái
(Hoàng Lê nhất thống chí), Nguyễn
Huy Tưởng (Lá cờ thêu sáu chữ vàng,
Đêm hội Long Trì, An Tư công chúa),
Nguyễn Triệu Luật (Bà Chúa Chè,
Loạn kiêu binh), Phan Bội Châu
(Trùng Quang tâm sử), Nguyễn Tử
Siêu (Tiếng sấm đêm đông, Đinh Tiên
Hoàng, Vua Bố Cái), Đào Trinh Nhất
(Phan Đình Phùng), Hà Ân (Quận He
khởi nghĩa, Tổ quốc kêu gọi), Chu
Thiên (Bóng nước Hồ Gươm),… các
nhà văn Việt Nam sau 1986 vẫn tiếp
tục khai thác đề tài lịch sử bằng cách
mở rộng, tìm mới đối tượng - sự kiện
hoặc đổi mới về bút pháp, cách thức
tiếp cận lịch sử, biến những câu
chuyện lịch sử thành những câu
chuyện tiểu thuyết,… Các sáng tác
của Ngô Văn Phú, Lê Đình Danh,
Hoàng Quốc Hải, Nguyễn Xuân
Khánh, Nguyễn Quang Thân, Nguyễn
Mộng Giác, Võ Thị Hảo, Hoàng Lại
Giang, Trần Thu Hằng, Lưu Văn Khê,
Kiều Thanh Tùng,… đã góp phần
quan trọng thúc đẩy sự vận động, phát
triển không ngừng của tiểu thuyết Việt
Nam bằng những thành tựu cần được
trân trọng ở nhiều phương diện.
Những cây bút biên sử bằng tiểu
thuyết tiêu biểu của Việt Nam từ 1986
đến 2010 có: Ngô Văn Phú với Gươm
thần Vạn Kiếp (1991), Ấn kiếm trời
ban (1998), Cờ lau dựng nước (1999),
Uy Viễn tướng công (2004), Lý Công
Uẩn (2006); Lê Đình Danh với Tây
Sơn bi hùng truyện (2 tập - 2006);
Hoàng Quốc Hải với bộ Bão táp triều
Trần (xuất bản từ 1987 đến 2010, gồm
sáu quyển: Huyền Trân công chúa,
Bão táp cung đình, Thăng Long nổi
giận, Vương triều sụp đổ, Đuổi quân
Mông – Thát, Huyết chiến Bạch
Đằng), Tám triều vua Lý (2010),…
Ở đây, cũng căn cứ vào cảm
hứng, phong cách của nhà văn, chúng
tôi tạm chia tiểu thuyết viết về lịch sử
thành hai loại chính: tiểu thuyết thuật
sử và tiểu thuyết giải lịch sử.
Cần khẳng định ngay rằng, ở các
sáng tác kể trên, sự thật lịch sử vẫn là
ánh sao Khuê đẹp đẽ, đáng tự hào,
không bị lu mờ, bị làm chuyển sắc.
Hình tượng các anh hùng dân tộc
được khắc họa với những nét phẩm
3.1. Tiểu thuyết thuật sử
124
TẠP CHÍ KHOA HỌC - ĐẠI HỌC ĐỒNG NAI, SỐ 01 - 2016
ISSN 2354-1482
chất, tính cách rất mực cao cả; những
sự kiện bám khá sát với chính sử,
được trần thuật tỉ mỉ bằng bút pháp
ngưỡng vọng và hảo sảng. Các sáng
tác của Ngô Văn Phú và Lê Đình
Danh còn mang đậm diện mạo tiểu
thuyết chương hồi ở hình thức tổ chức
tác phẩm (xem thêm [11]). Hai bộ Bão
táp triều trần và Tám triều vua Lý đã
dành trọn gần 6.500 trang viết để
dựng lên một bức tranh toàn cảnh về
lịch sử huy hoàng của dân tộc ta thời
Lý - Trần. Tác giả Hoàng Quốc Hải
tuy có gửi gắm mục tiêu giáo huấn (về
nhân tình, thế thái và vai trò của lịch
sử dân tộc) nhiều hơn, cố gắng làm
cho các hình tượng nhân vật lịch sử
đời thường hơn, tạo thêm nhiều điểm
nhìn cả về nhân vật lẫn sự kiện,…
song chủ yếu vẫn tôn trọng - trân
trọng lịch sử hoặc khách quan hóa tối
đa trong trần thuật.
Không có Trần Thủ Độ thì Đoàn
Thượng, Nguyễn Nộn vốn bất bình
với vua Lý mà đã hùng cứ một
phương cũng sẽ “đánh vào cửa
khuyết”. Với nhà Trần, Thủ Độ là
người dựng nghiệp; với dân, với nước
công lao của ông lại càng to lớn. Khi
giành vương nghiệp cho nhà Trần,
ông không gây tai họa cho muôn dân.
Khi nhà Trần có sự nghiệp, ông đã ổn
định thời cuộc, thu giang sơn vào một
mối, làm cho dân giàu nước mạnh, tạo
cơ sở vững chắc về kinh tế và quân sự
cho công cuộc chống ngoại xâm lâu
dài sau này. Có thể thấy thái độ công
bằng, không thiên kiến, luận rõ công,
bàn rõ tội của Hoàng Quốc Hải về một
con người mà chính sử đã vừa ngợi
ca, suy tôn, vừa phê phán, đôi khi lên
án.
Hay như ở các sáng tác của Ngô
Văn Phú thì Gươm thần Vạn Kiếp tập
trung kể về cuộc kháng chiến chống
quân Nguyên - Mông của vua tôi nhà
Trần; Ấn kiếm trời ban nói đến khởi
nghĩa Lam Sơn lẫy lừng của Lê Lợi;
Cờ lau dựng nước thuật truyện Ngô
Quyền băng hà, đất nước phải chịu
họa binh đao, Đinh Bộ Lĩnh phất cờ
dẹp loạn 12 sứ quân; Lý Công Uẩn ca
ngợi vị vua anh minh, tài ba đã dời đô
từ Hoa Lư về Thăng Long để làm nên
“đế đô muôn đời”... Tựu chung là thay
cho những trang sử có phần quá cô
đọng, khô khan, trong những tác phẩm
kể trên, nhà văn đã thêm thắt, bồi đắp
những chi tiết, những đối thoại, những
miêu tả tuy nhiều và khá sinh động
song thực chất chỉ đóng vai trò là
“đường riềm” cho những bức chân
Như khi nói về Trần Thủ Độ (Bão
táp triều Trần), nhà văn Hoàng Quốc
Hải miêu nhân vật lịch sử còn nhiều
tranh cãi này có cả bảy đức tốt song
song với bảy điều bất thiện. Nghệ sĩ
đánh giá: “Đành rằng trong việc đánh
bại đối thủ Thái sư cũng có nhiều
hành vi tàn bạo.... Song le Thái sư bị
đẩy vào một tình thế bất khả kháng.
Nếu lúc ấy Thái sư cứ khư khư giữ lấy
điều thiện nhỏ, chắc chắn ông sẽ phạm
vào tội ác lớn… Thành thử cái sự giết
người kia lại là có công chứ không
phải là có tội, nếu ta xét nó trong hoàn
cảnh đất nước năm bè, bảy mối”. Để
phân định rõ ràng hơn công và tội của
thái sư, người cầm bút đã làm rõ: việc
nhà Lý suy sụp là không thể cứu vãn.
125
TẠP CHÍ KHOA HỌC - ĐẠI HỌC ĐỒNG NAI, SỐ 01 - 2016
ISSN 2354-1482
dung lịch sử đã được mặc định (chúng
tôi nhấn mạnh).
hay khơi gợi niềm tự hào dân tộc mà
là những đối thoại hướng đến các vấn
đề, những ước vọng của con người cá
nhân thì hiện tại; hình tượng trung tâm
không chỉ cao cả, trí dũng, hùng
cường mà còn được miêu tả ở nhiều
những nét, những vẻ đẹp hết sức đời
thường. Ở loại này, tư liệu lịch sử đã
được chuyển hóa thành tư liệu tiểu
thuyết, nhân vật lịch sử trở thành nhân
vật tiểu thuyết, thành sản phẩm nghệ
thuật hư cấu của người nghệ sĩ. Nhân
vật chỉ còn cái tên là của lịch sử; “cái
tên” ấy đã được đặt vào một không -
thời gian mới mẻ, sống động và hết
sức gần gũi với đời sống thực; “cái
tên” ấy - thông qua những hành vi,
ngôn ngữ, dòng ý thức của mình đã
thể hiện những vấn đề triết lý về nhân
sinh, thời cuộc một cách sâu xa với
giọng điệu đặc trưng của tiểu thuyết.
Tóm lại, ở tiểu thuyết thuật sử,
những câu chuyện, sự kiện và hình
tượng danh nhân, người anh hùng dân
tộc “vang bóng một thời” được nhà
văn xem như những “tượng đài”, đền
thiêng” (Chữ dùng của Nguyễn Thị
Bình) bất khả xâm phạm. Nhà văn,
bằng khả năng tưởng tượng của mình,
chỉ cố gắng làm cho các nhân vật và
sự kiện lịch sử đã hoàn kết trở nên
sống động và giàu tính thuyết phục
hơn. Các tác phẩm như là những diễn
ngôn với mục đích tô đậm bài học lịch
sử, tôn vinh danh nhân của đất nước;
chú trọng đề cao, giáo dục lòng yêu tổ
quốc, niềm tự hào con Lạc, cháu Hồng
và nhắc nhớ cho các thế hệ sau về
truyền thống vẻ vang của cha ông ta.
3.2. Tiểu thuyết giải lịch sử
Nổi bật trong tiểu thuyết giải lịch
sử có: Hồ Quý Ly của Nguyễn Xuân
Khánh, Hội thề của Nguyễn Quang
Thân, Sông Côn mùa lũ của Nguyễn
Mộng Giác, Giàn thiêu của Võ Thị
Hảo,...
Là những bộ tiểu thuyết xem lịch
sử chỉ như “cái cớ” hay phần nền hoặc
đối tượng khách quan để từ đó nhà
văn bày tỏ thái độ, quan điểm của
mình. Những đánh giá, cảm nhận chủ
quan đó của người cầm bút đã trở
thành nội dung - mạch cảm hứng đóng
vai trò chính yếu trong toàn bộ tác
phẩm. Nói cách khác, các hình tượng
và sự kiện lịch sử được ghi nhận, đánh
giá từ nhiều góc nhìn hay thậm chí bị
thay đổi, làm đảo lộn,… để thông qua
đó đi sâu khai thác, tập trung vào
những vấn đề mang đậm tính chất cá
nhân, giàu tính nhân văn như khát
vọng tự do, khát vọng tình yêu, giá trị
cuộc sống,… Mục đích chính của
người nghệ sĩ không chỉ là ngợi ca
Trong Hồ Quý Ly (2000), Nguyễn
Xuân Khánh đem đến cho người đọc
một hình tượng hào kiệt luôn cháy
bỏng ước vọng tự do, một đời ôm ấp
giấc mộng canh tân Đại Việt. Hồ Quý
Ly từng cảm khái: “Đất nước ta quá ư
hỗn loạn, cần có một sự thay đổi, cần
có một sự đảo lộn”. Con người ấy tuy
ngất trời cái chí mộng dời non lấp bể
song vẫn chứa chan tình yêu với gia
đình mà cụ thể là với hiền thê và ái
nữ. Chi tiết ông ngồi hàng giờ để “hàn
126
TẠP CHÍ KHOA HỌC - ĐẠI HỌC ĐỒNG NAI, SỐ 01 - 2016
ISSN 2354-1482
huyên” hoặc nhìn vào khuôn mặt
tượng đá trắng của người vợ đã quá cố
thực cảm động, cho thấy một trái tim
thủy chung, son sắc,… Việc Hồ Quý
Ly soán ngôi cũng được tác giả đặt
dưới nhiều cách nhìn khen - chê, lên
án - ngợi ca khác nhau rồi trao quyền,
trao “thượng phương bảo kiếm” cho
người đọc tự định đoạt chứ không áp
đặt chính kiến riêng của mình. Tính
chất “luận đề” (chữ dùng theo Nguyễn
Xuân Khánh) bị tước bỏ nghĩa gốc
hay đúng hơn là chỉ luận đề về thời
thế, luận đề giải thế sự trong đó cho
phép mỗi người đọc một người đọc
đều có quyền luận bàn như ở Hội nghị
Diên Hồng hay Hội nghị Bình Than!
Ngôn ngữ giàu tính đối thoại với
người đọc, nghệ thuật miêu tả nội tâm
nhân vật được chú trọng, yếu tố huyền
thoại không còn huyễn hoặc siêu việt
mà mang tính chất đời thường khá rõ
nét.
cái gì chua xót về nhân tình - thế thái
cổ kim. Có nhiều đoạn, diện mạo bên
ngoài của nhân vật bị chìm hẳn đi sau
những dòng ý thức bộn bề và sâu sắc.
Tác phẩm có một kiểu lặp đi lặp lại
chủ đề khá độc đáo, hiếm thấy trong
tiểu thuyết lịch sử. Thời gian nghệ
thuật không theo tuyến tính mà đa
chiều, đảo lộn như thể đó là thời gian
của tâm tưởng, biểu trưng cho một
thời đại còn nhiều nhiễu nhương và
lòng người còn lắm gian - chuyên.
Ở Sông Côn mùa lũ (Tác phẩm
được xuất bản tại Hoa Kỳ từ những
năm 1990, 1991 và ở Việt Nam đến
nay đã được tái bản nhiều lần),
Nguyễn Mộng Giác đã “vô tình”
khiến hình tượng Nguyễn Huệ - dù oai
lẫm, anh hùng - song lại chìm hẳn đi
dưới số phận nổi nênh của An - người
con gái lọt vào mắt xanh vị anh hùng
áo vải từ thuở niên thiếu. Tác phẩm
thu hút, quyến rũ người đọc không
phải bởi đoàn binh thần tốc và bách
thắng của Tây Sơn mà bằng mối tình
tay ba đầy éo le giữa Nguyễn Huệ,
Ngọc Hân và An. Việc cưới con gái
vua Lê chỉ như là bổn phận quốc gia
hoặc sự lựa chọn chính trị, còn những
day dứt về mối tình đầu đẹp đẽ với An
lại là niềm đau không gì bù đắp được
khi con người cứ phải sống cho cái
“Ta”, cho những phận sự và địa vị chứ
không thể sống vì mình, cho mình. Sự
trớ trêu duyên phận và nỗi đau thổn
thức dai dẳng của Nguyễn Huệ cũng
là những bi kịch có tính muôn thuở
lúc lý trí không hòa hợp với tiếng nói
con tim. Tác phẩm đã khiến Nguyễn
Huệ như bị “hạ bệ” chỉ còn một nửa
Nguyễn Quang Thân trong Hội
thề (2009) lại tập trung vào những
hiềm khích rồi xung đột giữa một bên
là quyền lực giới võ biền (quan võ)
với tài năng, nhân cách, trí tuệ hơn
người của nhà văn hóa lớn Nguyễn
Trãi. Song song việc ca ngợi cái tâm,
cái tài của đại danh nhân Ức Trai, tác
giả không ngần ngại chỉ rõ sự xấu xa
của giới võ biền, vừa hữu dũng mà
cũng hiểm mưu; song song những câu
chuyện về một nhân vật vĩ đại của lịch
sử là khá nhiều những chi tiết - sự
kiện rất đỗi bình dị của một con người
cũng thịt cũng da; xen giữa giọng điệu
ngợi ca là những tiếng thở dài não
ruột; lồng ghép với cảm xúc tự hào là
127
TẠP CHÍ KHOA HỌC - ĐẠI HỌC ĐỒNG NAI, SỐ 01 - 2016
ISSN 2354-1482
trí dũng, nữa kia là những giới hạn rất
thường tình; đã kiến ngai vàng và
chiến công hiển hách của người anh
hùng rơi ra khỏi mạch cảm hứng mà
thay vào đó là tình cảm xót thương và
cơ man trăn trở về tình yêu, về thân
phận, về kiếp người vốn quá nhỏ bé,
bọt bèo, tội nghiệp.
yêu, lòng thù hận; về “Chữ tâm kia
mới bằng ba chữ tài”.
Ngoài các tác phẩm mà theo
chúng tôi là khá tiêu biểu nêu trên,
tiểu thuyết giải lịch sử Việt Nam cũng
cần ghi nhận những đóng góp đáng kể
của Hoàng Lại Giang với Trương
Vĩnh Ký, bi kịch muôn đời (2001),
Trần Thu Hằng với Đàn đáy (2005),
Lưu Văn Khê với Mạc Đăng Dung
(2007), Kiều Thanh Tùng với Sắc đẹp
khuynh thành (2008),… Tất cả đã có
những đóng góp quan trọng tạo sự đa
dạng và hấp dẫn cho tiểu thuyết viết
về lịch sử trung đại Việt Nam.
So với những tác phẩm vừa dẫn,
có lẽ Giàn thiêu (2005) của Võ Thị
Hảo là “giải lịch sử” quyết liệt, triệt để
hơn cả. Lịch sử thậm chí không còn cả
cái vị thế là chiếc áo khoác, là vỏ bọc
cho tiểu thuyết. Như Hoàng Lại Giang
đã nhận xét: “Các nhân vật lịch sử
không phải là chính họ mà chỉ là hóa
thân cho những điều tác giả muốn
nói” [12, tr.19]. Từ Lộ và kiếp sau của
ông là Thần Tông hầu như chỉ sống
giữa ngục tù của tăm tối hận thù, của
lòng tham quyền lực, của u mê sắc
dục và của cả một thứ định mệnh cơ
hồ là nghiệp chướng. Khi chối bỏ tình
yêu đích thực, cả Từ Lộ và Thần Tông
đều không có hạnh phúc, đều sống với
sự vô vị và đằng đẵng buồn đau.
Quyền lực và danh vọng, việc chiến
thắng của những mưu đồ hay dù thù
có được trả thì con người vẫn chẳng vì
thế mà hạnh phúc, viên mãn. Chỉ có
tình yêu chân thành, đích thực mới
sưởi ấm lòng người, tưới mát cây khô,
làm cho cuộc đời đơm hoa kết trái.
Ruồng rẫy tình yêu, chạy theo những
dục vọng và hận thù, con người tất
phải cái chịu kết cục khổ đau. Võ Thị
Hảo đã “kết nối” với W. Shakespeare
và Nguyễn Du từ quá khứ và với
chúng ta ở thời hiện tại bằng một
thông điệp rất nhiều ý nghĩa về tình
Peter Gay từng khẳng định:
“Hành động trần thuật về lịch sử mà
không có sự phân tích thì chỉ là một
điều hết sức tầm thường, sự phân tích
lịch sử mà không kèm theo hành động
trần thuật thì không hoàn thiện” (Dẫn
theo [13, tr.126]). Thật vậy, khi đã
trần thuật về lịch sử thì rất cần có
những phân tích, đánh giá. Vấn đề chỉ
là “sự phân tích” kia là khách quan,
mang đặc điểm sử thi hay thể hiện cá
tính, tư tưởng chủ quan rõ rệt của
người kể chuyện. Đó cũng là tiêu chí
quan trọng bậc nhất để phân biệt, để
ghi nhận về giá trị của tiểu thuyết
thuật sử và tiểu thuyết giải lịch sử.
Không thể chiếu xét một tác phẩm
thuộc nhóm này bằng các đặc điểm,
“tiêu chuẩn” riêng của nhóm khác và
ngược lại.
Nếu cần phải so sánh giữa hai
nhóm thì có thể thấy ngay rằng, tiểu
thuyết giải lịch sử mang đậm chất tiểu
thuyết hơn, vấn đề mà nó đặt ra
128
TẠP CHÍ KHOA HỌC - ĐẠI HỌC ĐỒNG NAI, SỐ 01 - 2016
ISSN 2354-1482
thường có tính “thời sự” nhiều hơn,
nhân vật trung tâm được nó khai thác
với nhiều tính chất đời tư hơn, những
“can dự” của người kể chuyện trong
nó rõ nét hơn,… Vì vậy, nhìn dưới
góc nhìn về quá trình vận động và
phát triển của văn học nước nhà, tiểu
thuyết giải lịch sử đang và sẽ còn
chiếm ưu thế lớn ở thì tương lai.
thuộc về số phận cá nhân, mang tính
chất đời tư-cụ thể.
Văn học Âu-Mỹ nói chung, tiểu
thuyết nói riêng đang tiếp tục dành sự
quan tâm chủ yếu cho các đề tài trinh
thám, phiêu lưu, tình yêu, tệ nạn xã
hội,…với phong cách hậu hiện đại,
với trào lưu văn học đô thị,… Văn học
Việt Nam đã và đang tiếp tục hội
nhập, “tiệm cận” sự phát triển chung
của nhân loại ở nhiều khía cạnh nhưng
không vì thế mà đánh mất đi các đặc
thù, bản sắc riêng (dù là ở đề tài). Một
đất nước giàu truyền thống văn hóa-
lịch sử; một dân tộc vừa bước qua hai
cuộc kháng chiến thần thánh mà đau
thương chống Thực dân, Đế quốc xâm
lược không thể “khép lại quá khứ” ở
nhiều phương diện, trong đó bao gồm
cả sáng tạo nghệ thuật. Có thể kể ra
rất nhiều chứng lý, luận điểm nhằm
minh chứng cho quan điểm trên, song
cũng có thể nói thật súc tích: có hiện
tại và tương lai nào lại không bắt đầu
từ quá khứ - một quá khứ chưa thể
đóng khung, “xếp gọn” (chữ dùng của
Phùng Quý Nhâm) mà còn cần những
khám phá, đánh giá ở rất nhiều chiều
kích khác nhau.
3.Kết luận
Tóm lại, trong dòng chảy của tiểu
thuyết Việt Nam đương đại, các tác
phẩm viết về chiến tranh và lịch sử
vẫn giữ một vị trí, vai trò hết sức quan
trọng. Từ những câu chuyện thuộc về
quá khứ, người cầm bút hướng đến hai
mục tiêu chính. Thứ nhất là nói theo
Lại Nguyên Ân: “chỉ bằng việc
thường xuyên nhắc nhớ, ôn lại, phân
tích nguồn cơn, tính đếm thiệt hại,
v.v… mới là phương cách tốt, chẳng
những làm nguôi chấn thương mà còn
đề phòng khả năng lặp lại những tai
họa tương tự cho cộng đồng” [14], tức
là vừa làm dịu bớt những mất mát, đau
thương vừa rút ra những bài học lịch
sử lớn. Thứ hai là lấy chuyện quá khứ
để chiếu rọi, để ngầm so sánh và đối
thoại với thời hiện đại về những vấn
đề hoặc mang “tầm vóc cao cả” hoặc
TÀI LIỆU THAM KHẢO
Phan Cự Đệ (2003), Tiểu thuyết Việt Nam hiện đại, Nxb.Giáo dục, Hà Nội.
Nguyễn Thị Bình (2006), Một số khuynh hướng tiểu thuyết ở nước ta từ thời
điểm đổi mới đến nay, Báo cáo tổng kết đề tài khoa học cấp Bộ, Nguồn:
Nguvan. hnue.edu.vn.
1.
2.
3.
Nguyễn Văn Long (2003), Văn học Việt Nam trong thời đại mới, Nxb.Giáo
dục, Hà Nội.
129
TẠP CHÍ KHOA HỌC - ĐẠI HỌC ĐỒNG NAI, SỐ 01 - 2016
ISSN 2354-1482
4.
5.
6.
7.
8.
9.
Ngô Vĩnh Bình (1998), “Lực lượng sáng tác văn học trẻ trong quân đội-Cái gạch
nối giữa hôm qua, hôm nay và mai sau”, Tạp chí Văn nghệ quân đội, (12).
Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn Khắc Phi (1992), Từ điển thuật ngữ văn
học, Nxb.Giáo dục, Hà Nội.
Trần Hoàng Thiên Kim (2012), “Nhà văn Nam Hà “sung sướng được làm
người con của đất nước””, Nguồn: sknc.qdnd.vn, (2/7).
Trần Việt Dũng (1987), “Chiến tranh khác nhau ở mỗi người”, Tạp chí Văn
nghệ quân đội, (6), tr.128-130.
P.V (2001), “Người lính và chiến tranh cách mạng-một đề tài vĩnh cửu”,
Tạp chí Văn nghệ quân đội, (1).
Octavio Paz (1994), “Đi tìm thời hiện đại”, Tạp chí Văn học, (5).
10. Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn Khắc Phi (1992), Sđd, Nxb.Giáo dục, Hà Nội.
11. Nguyễn Văn Dân (2012), “Tiểu thuyết Việt Nam đương đại-phác họa một
số xu hướng chủ yếu”, Nguồn: Tapchinhavan.vn, (27/9).
12. Hoàng Lại Giang (2001), Trương Vĩnh Ký, bi kịch muôn đời, Nxb.Văn hóa-
Thông tin, Hà Nội.
13. Trần Đình Sử (2008, chủ biên), Tự sự học, phần 2, Nxb. Đại học Sư phạm
Hà Nội.
14. Lại Nguyên Ân (2006), “Về tiểu thuyết Ba người khác, Nguồn:
Talawas.org, (25/12).
VIETNAMESE NOVELS (1986-2010) WRITTEN ABOUT
HISTORY AND WARS- AN OVERVIEW
ABSTRACT
This paper attempts to make clear the differences in distinctive and
outstanding characteristics of two groups of Vietnamese novel (1986-2010),
written about wars and history. Getting the inspiration from the patriotic wars
against the French Colonists and American imperialists, however, the epics and
non-epics (the group that writes about war) have significant differences in artistic
thoughts. Similarly, despite the fact that both historical narrative and historical
explanation with authors’ purposely distorted viewpoints (the group that wrote
about history) wrote about Vietnamese medieval history, they themselves
presented a great difference in prosody. Anyway, all aforementioned novels have
made enormous contributions to the diversity in the style of novel in particular as
well as to the promotion of the process of movement and development of
Vietnamese literature in general.
Key words: Epics, non-epics, historical narratives, historical explanation
with authors’ purposely distorted viewpoints.
130
14 trang
12/01/2024
22320
Free
Bạn đang xem tài liệu "Thuyết Việt Nam (Giai đoạn 1986-2010) viết về Lịch sử và chiến tranh - Một cái nhìn khái quát", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- thuyet_viet_nam_giai_doan_1986_2010_viet_ve_lich_su_va_chien.pdf
