Phát huy giá trị di sản văn hóa Huế - Nhìn từ cổ vật

Download

ꢀꢁꢂꢃꢄꢅꢁꢂꢃꢁꢄꢆ ꢇꢈꢄꢀꢁꢉꢊꢄꢁꢋꢌꢄꢍꢇꢉꢄꢊꢎꢏꢄ ꢇꢄꢐ ꢃꢄꢑꢒꢃꢄꢁꢓꢂꢄꢆꢋꢔꢕꢕꢕ

PHÁT HUY GIÁ TRỊ DI SẢN VĂN HÓA HUẾ -

NHÌN TỪ CỔ VẬT

ꢀꢁꢂꢃꢄꢅꢁꢂꢃꢁꢄꢁꢆ ꢇ

TÓM TẮT

Là một trung tâm giao thoa các dòng văn hóa, Huế trở thành nơi hội tụ nhiều cổ vật quý hiếm. Tuy nhiên,

kể từ cuối thế kỷ XVIII đến nay (đặc biệt dưới thời Pháp thuộc), cổ vật Huế bị “chảy máu” do nhiều nguyên nhân

khác nhau. Thực tế trên đã và đang đặt ra yêu cầu cấp thiết - cần những kế hoạch dài hạn và giải pháp cụ thể

để không những bảo vệ vẹn toàn mà còn từng bước quy tụ lại những cổ vật vốn ra đi từ xứ Huế.

Từ khóa: cổ vật; sưu tập; ấn tín; ngự dụng; quản lý.

ABSTRACT

As a centre of cultural crossroad, Huế became the centre of many precious antiquity items. However, after

18th century to present (especially during French colony period), Huế antiquity is “blooding” due to many rea-

sons. The situation has been putting urgent demand - both long term and speciﬁc solution – to gather Huế’s an-

tiquity items.

Key words: Antiquity; collection; seal; royal utensil; management.

ần đây, sau một số vụ mất cắp cổ vật tại

khu di tích Huế, dư luận đã rộ lên lời bàn

tán về chuyện còn mất của cổ vật xứ Huế,

Từ năm 1306 - 1945, người Việt đã xây dựng vùng

đất Huế trở thành một trung tâm mới của đất nước

ở phía Nam, đặc biệt, từ năm 1636 - 1945, Huế đã trở

thành thủ phủ của đàng Trong, rồi kinh đô của nước

Việt Nam dưới các triều đại của chúa Nguyễn, Tây

Sơn và vua Nguyễn. Vùng đất này trở thành điểm hội

tụ của nhân tài, vật lực của cả nước. Chính vì vậy, đây

cũng là nơi tập trung nhiều nguồn của cải, báu vật

của quốc gia. Ngay từ thế kỷ XVIII, giới quý tộc Huế

đã có thú sưu tầm đồ cổ và mua sắm các vật dụng

quý giá làm của riêng. Trong tác phẩm Phủ biên tạp

lục, Lê Quý Đôn đã ghi chép về đời sống xa hoa và

sự giàu có của quý tộc Huế như sau:

“Thuận Hóa được bình yên đã lâu, công tư đều

dồi dào, mặc dùng tươi đẹp, lại trải qua thời Nguyễn

Phúc Khoát hào phóng bắt chước nhau, làm thành

thói quen, quan viên lớn, nhỏ không ai không dùng

nhà cửa chạm gọt, tường vách gạch đá, the màn

trướng đoạn, đồ đạc đồng thau, bàn ghế gỗ đàn,

gỗ trắc, chén mâm đồ sứ, đồ hoa, yên cương vàng

bạc, y phục gấm vóc, chiếu đệm mây hoa, đua nhau

khoe đẹp”¹.

thậm chí có người còn cho rằng, Cố đô sẽ mất

sạch cổ vật và du khách sẽ không còn muốn đến

đây nữa... Vậy, thực hư chuyện còn mất của cổ vật

Huế là như thế nào?

Bài viết này chia sẻ một vài thông tin để độc giả

hiểu thêm đôi chút về lịch sử và thực trạng còn mất

của cổ vật xứ Huế.

1. Quá trình hình thành và những sưu tập cổ

vật chính

Huế vốn là vùng đất của sự giao thoa văn hóa

(văn hóa Đông Sơn ở phía Bắc - văn hóa Sa Huỳnh

ở phía Nam; nhìn xa hơn là văn hóa Ấn Độ từ phía

Nam - văn hóa Trung Hoa ở phía Bắc...), nên từ xa

xưa, tại đây đã có vô số sự trao đổi, hòa hợp văn hóa

in dấu trong các hiện vật do con người làm ra (công

cụ lao động, vũ khí, đồ trang sức...). Tiếp đó, trong

hơn 10 thế kỷ tồn tại trên mảnh đất này (cuối thế

kỷ II đến đầu thế kỷ XIV), nền văn minh Chămpa đã

để lại vô số di tích thành trì, đền tháp cùng số lượng

hiện vật phong phú.

Đến khi trở thành kinh đô của cả nước, Huế là

nơi tập trung của các báu vật. Ngoài các loại vàng

* Giám đốc Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế

ꢖꢗꢄꢘꢄꢙꢚꢛ ꢄ!ꢄ"#ꢘ$ꢄ!ꢄ%ꢇꢄꢐ ꢃꢄꢑꢒꢃꢄꢁꢓꢂꢄꢑ&ꢊꢄꢊꢁ'

8ꢃꢄꢜꢆ1.ꢃꢍꢄꢞꢔꢄꢊꢠꢃꢄꢊꢁ)ꢃ/ꢄꢙꢊꢎꢇ:ꢋꢄ;ꢍꢋꢌ<ꢃ ꢄ!ꢄ

ꢟꢃꢁꢈꢄꢅꢉ-ꢄꢍꢇ ꢄ-ꢋꢃꢍꢄ-67

qua, những lễ nghi và phong tục của người Việt và

đời sống cung đình của vương triều Nguyễn ở Huế”.

Nhờ nỗ lực của họ, đến năm 1923, sau 10 năm hoạt

động, bộ sưu tập cổ vật này (bao gồm cả cổ vật

cung đình) đã có xấp xỉ 10 nghìn. Đây chính là cơ

sở ra đời của Bảo tàng Khải Định (Musée Khải Định)

vào ngày 24/8/1923. Từ đó đến nay, dù trải qua rất

nhiều biến động và nhiều lần đổi tên (Tàng Cổ viện:

1945 - 1958; Viện Bảo tàng Huế: 1958 - 1979; Bảo

tàng Cổ vật Huế: 1979 - 1995; Bảo tàng Mỹ thuật

Cung đình Huế: 1995 - 2007 và Bảo tàng Cổ vật

Cung đình Huế: năm 2007 đến nay), nhưng bảo

tàng này luôn là trung tâm lưu trữ các cổ vật tiêu

biểu cho văn hóa vùng đất Huế, nhất là văn hóa

cung đình.

Sau năm 1975, tại Huế còn có Bảo tàng Tổng

hợp tỉnh (nay là Bảo tàng Lịch sử và Cách mạng

Thừa Thiên Huế), Bảo tàng Văn hóa Huế (thuộc

thành phố Huế), Bảo tàng Dân tộc học (thuộc khoa

Lịch sử, Trường Đại học Khoa học Huế) cũng có

hoạt động sưu tầm các cổ vật liên quan đến lĩnh

vực của mình và đến nay, đều có những sưu tập cổ

vật khá phong phú. Ngoài ra, Huế còn có hàng chục

bộ sưu tập tư nhân có giá trị cao, tiêu biểu như: sưu

tập tiền cổ của hai nhà nghiên cứu Nguyễn Văn

Cường - Nguyễn Anh Huy; sưu tập đồ gốm của nhà

()ꢌꢄꢜ+ꢉꢄꢃꢍꢝ-ꢄ-.ꢃꢁꢄꢑ.ꢃꢍ/ꢄꢙ0 1ꢄꢊ.ꢃꢍꢄ(2ꢄꢑ&ꢊꢄ(ꢋꢃꢍꢄꢞ4ꢃꢁ

ꢆꢋꢔ ꢄ!ꢄꢟꢃꢁꢈꢄꢅꢉ-ꢄꢍꢇ ꢄ-ꢋꢃꢍꢄ-67

bạc, ngọc ngà trong kho tàng hoàng gia, còn có rất

nhiều thứ quý giá thuộc về giới quý tộc, quan lại,

thương nhân... sống tại kinh đô. Tuy nhiên, cho đến

nay, chưa có công trình nào nghiên cứu một cách

toàn diện về vấn đề này nên cũng không ai rõ, Huế

đã từng giàu có ra sao?

Công việc sưu tầm cổ vật vốn có từ xưa, nhưng

thực hiện một cách có tổ chức thì có lẽ bắt đầu từ

thế kỷ XX, với hoạt động của các nhà nghiên cứu

thuộc Hội Đô thành hiếu cổ (Assosion des Amis du

Vieux Hué - AAVH, thành lập ngày 16/11/1913, đặt

trụ sở ở điện Long An, tức Tân Thơ viện của Trường

Quốc Tử Giám). Trước tình hình nhiều tác phẩm

nghệ thuật của Việt Nam bị săn lùng, chiếm hữu,

hoặc bị đưa ra nước ngoài, bày bán trong các gian

hàng đồ cổ và trong các cuộc đấu giá tác phẩm

nghệ thuật, làm giàu cho các bộ sưu tập tư nhân và

các bảo tàng ở châu Âu, Hội Đô thành hiếu cổ đã

cố gắng sưu tầm và “bảo tồn những tác phẩm nghệ

thuật vô giá bằng cách tập hợp ở Tân Thơ viện tất

cả những gì gợi nhớ đến quá khứ huy hoàng đã nghiên cứu Hồ Tấn Phan; sưu tập đồ sứ men lam

ꢀꢁꢂꢃꢄꢅꢁꢂꢃꢁꢄꢆ ꢇꢈꢄꢀꢁꢉꢊꢄꢁꢋꢌꢄꢍꢇꢉꢄꢊꢎꢏꢄ ꢇꢄꢐ ꢃꢄꢑꢒꢃꢄꢁꢓꢂꢄꢆꢋꢔꢕꢕꢕ

của nhà nghiên cứu Nguyễn Xuân Hoa, sưu tập phi để trả nợ. Vì lí do này, phần lớn cổ vật chế tác

tổng hợp của các nhà sưu tầm cổ vật Mai Bá Thiện, bằng vàng, bạc của Huế trở nên khan hiếm, thậm

Nguyễn Hữu Hoàng, Lê Gia, Nguyễn Thanh Đôn, chí cả lá ngọc cành vàng trong cung điện, lăng tẩm,

Nguyễn Văn Tuyên Minh, Nguyễn Hữu Định... Và, miếu đền của triều Nguyễn cũng đã bị thay bằng

một số tổ chức phi chính phủ, tổ chức tôn giáo (nhà loại lá ngọc cành gỗ (nhũ vàng).

thờ Công giáo, chùa Phật giáo...) cũng tham gia sưu

tầm cổ vật và các tư liệu lịch sử, văn hóa.

2. Huế đã mất cổ vật như thế nào?

Đúng là nước mất nhà tan thì của cải làm sao

còn được!

Nhưng, vụ mất mát lớn nhất của Huế trong lịch

Có lẽ đây là vấn đề được rất nhiều người quan sử lại gắn liền với sự kiện thất thủ kinh đô! Ngày

tâm. Huế đã từng là trung tâm hội tụ cổ vật, báu vật 5/7/1885 (23 tháng Năm năm Ất Dậu), khi tấn công

của đất nước, nhưng đến nay thì nhiều, rất nhiều vào kinh đô Huế, quân đội Pháp đã cướp bóc, đốt

trong số ấy đã bị tản mát đi khắp nơi trên thế giới, phá và giết hại người dân vô cùng dã man. Trong sự

được biết chính thức trong các sưu tập lớn của các kiện đẫm máu này, không chỉ hàng vạn người bị

tổ chức chính phủ, tư nhân ở trong và ngoài nước, giết hại, Huế còn bị cướp đi phần lớn những gì quý

hoặc đã “bặt vô âm tín” không ai hay.

báu nhất. Linh mục Père Siefert, người chứng kiến

Căn cứ vào các tư liệu lịch sử, có thể biết sự sự kiện thảm khốc này đã ghi lại:

mất mát cổ vật của Huế đã từng xảy ra không ít

“Kho tàng trong hoàng cung đã mất đi gần 24

lần, tiêu biểu là vào các năm 1775, 1862, 1885, triệu quan vàng và bạc… Cuộc cướp cạn ấy kéo dài

1945, 1947, 1972...

Năm 1775, quân đội Lê - Trịnh do Việp Quận cung điện Mùa Hè của Thanh đế ở Bắc Kinh”³.

công Hoàng Ngũ Phúc thống lĩnh tấn công và Cũng theo Père Siefert, khi đối chiếu với bảng

trong 2 tháng còn gây tai tiếng hơn cuộc cướp phá

chiếm giữ Thuận Hóa - Đô thành của chúa kiểm kê tài sản của hoàng gia lập trước ngày

Nguyễn. Sau khi chiếm đóng, đội quân này đã mặc 5/7/1885 với những gì đã mất, thì quân Pháp đã

sức vơ vét của cải trong kho tàng hoàng gia và gia cướp: “228 viên kim cương, 266 món nữ trang có

đình quý tộc, quan lại thuộc triều đình chúa nạm kim cương, hạt trai, hạt ngọc, 271 đồ bằng

Nguyễn. Không những thế, họ đã hủy hoại rất vàng trong cung của bà Từ Dũ… Tại những tôn

nhiều đỉnh, vạc đồng, súng đồng, vốn được trưng miếu thờ các vua: Gia Long, Minh Mạng và Thiệu

bày rất nhiều trong cung điện Huế. Theo Lê Quý Trị, hầu hết các thứ có thể mang đi như mũ miện,

Đôn, riêng trong năm Bính Thân (1776), quân đai áo, thảm đệm, triều phục, long sàng và bàn

Trịnh đã thu gom hầu hết đỉnh to, vạc to, thùng xoay có chạm trổ, các giá treo vũ khí, hộp đựng trầu

lớn bằng đồng, rộng từ 7, 8 thước, cao 3, 4 thước, để thờ, ống nhổ, chậu quán tẩy bằng vàng; hỏa lò,

nặng từ 700, 800 cân trở xuống để đúc thành tiền. mùng và màn thêu hoa, đỉnh trầm, ấm trà và khay

Riêng số này đã được 799 tạ, sau khi trừ hư hao, chén, tăm xỉa răng... đều bị cướp”⁴.

đúc được 23.962 quan tiền².

Ngay bản thân tướng De Courcy, người chỉ huy

Đây là một lý do mà hiện tại Huế không còn cuộc tấn công kinh đô Huế, vào ngày 24/7/1885

nhiều cổ vật bằng đồng chế tác thời chúa Nguyễn. (tức 20 ngày sau khi khởi đầu cuộc tấn công), đã gửi

Năm 1862, sau khi để mất 3 tỉnh miền Đông cho Chính phủ Pháp một bức điện với nội dung sau:

Nam Bộ vào tay thực dân Pháp và phải ký Hòa ước

“Trị giá phỏng chừng các quý vật bằng vàng hay

Nhâm Tuất, triều Nguyễn phải huy động rất nhiều bằng bạc giấu kỹ trong các hầm kín là 9 triệu quan.

vàng bạc và cổ vật trong kho tàng của hoàng gia Đã khám phá thêm nhiều ấn tín và kim sách đáng

để đền/trả số chiến phí mà Pháp đòi là 4 triệu pias- giá bạc triệu. Xúc tiến rất khó khăn việc tập trung

tre (quy đổi thành 2.880.000 lạng bạc). Nhiều tư liệu những kho tàng mỹ thuật. Cần cử sang đây một

cho biết, nhà vua đã phải lấy rất nhiều đồ vật quý chiếc tàu cùng nhiều nhân viên thành thạo để

giá chế tác bằng vàng ngọc, thậm chí tận thu mang về mọi thứ cùng với kho tàng”⁵.

những kim ấn, kim sách của hoàng tử, công chúa,

Như vậy, phần lớn của cải trong hoàng cung

thân vương; các tư trang bằng vàng, bạc của cung Nguyễn và cả trong giới quý tộc Huế đã bị người

ꢖꢗꢄꢘꢄꢙꢚꢛ ꢄ!ꢄ"#ꢘ$ꢄ!ꢄ%ꢇꢄꢐ ꢃꢄꢑꢒꢃꢄꢁꢓꢂꢄꢑ&ꢊꢄꢊꢁ'

Pháp cướp bóc, đưa về “chính quốc”, một phần tổ chức một buổi lễ “trang trọng” tại Đà Lạt để trao

khác (có lẽ cũng không nhỏ) đã được phe chủ lại ấn kiếm cho Quốc trưởng Bảo Đại. Bộ ấn kiếm này

chiến, đứng đầu là Tôn Thất Thuyết cho đem ra về sau được hoàng hậu Nam Phương đem qua Pháp

chiến khu Tân Sở - Quảng Trị để chuẩn bị cho cuộc và gửi tại ngân hàng châu Âu.

kháng chiến lâu dài. Số vàng bạc, ngân lượng này,

về sau cũng thất tán hoàn toàn.

Năm 2007, Ngân hàng Nhà nước Việt Nam đã

bàn giao toàn bộ số hiện vật quý giá của triều

Sau khi được đặt lên ngai vàng để thay thế vua Nguyễn cho Bảo tàng Lịch sử Việt Nam (nay là Bảo

Hàm Nghi, vua Đồng Khánh cũng nỗ lực đòi lại một tàng Lịch sử quốc gia), trong đó có cả 85 chiếc kim

số báu vật bị quân Pháp cướp mất trước đó. Triều bảo, ngọc tỷ, được chế tác dưới thời chúa Nguyễn

Nguyễn đã phải tốn không ít sức lực và tiền bạc để và thời vua Nguyễn. Sau khi chỉnh lý, tháng

lấy lại được phần lớn ấn tín quan trọng nhất và 9 10/2010, một sưu tập bao gồm 17 hiện vật vàng

khẩu đại bác bằng đồng, vốn tượng trưng cho sức ngọc đã được đem trưng bày, nhân kỷ niệm Đại lễ

mạnh triều đại (bộ Cửu vị Thần công). Cũng để xoa 1000 năm Thăng Long - Hà Nội. Sưu tập này đã

dịu sự phản ứng của triều đình Huế và nhân dân, nhận được sự quan tâm đặc biệt của công chúng.

người Pháp còn tặng cho vua Đồng Khánh một số

Cũng sau năm 1945, ngoài số tài sản đã bàn

đồ vật quý của Pháp (chủ yếu là bát, đĩa bằng gốm giao cho chính quyền cách mạng, số cổ vật còn lại

sứ) và chiếc ấn “Triều đình lập tín” đúc bằng vàng và của triều Nguyễn trở thành tài sản riêng của gia

bạc (năm 1887)⁶.

đình cựu hoàng Bảo Đại và một số gia đình thân

Thời vua Khải Định (1916 - 1925) và Bảo Đại vương, quý tộc khác. Năm 1972, bà Từ Cung (thân

(1925 - 1945), triều Nguyễn còn có thêm khá nhiều mẫu cựu hoàng) đã bán đi mấy chục món đồ có giá

tặng vật ngoại giao, chủ yếu là của Chính phủ Pháp. trị nhất trong tài sản riêng của mình, để lấy tiền

Trong khoảng từ thời Đồng Khánh (1885 - 1888) dựng lại tòa Thái Tổ miếu, công trình vốn bị thiêu

đến năm 1945, triều Nguyễn đã cho đúc thêm khá hủy vào tháng 2/1947.

nhiều ấn tín bằng vàng, bạc. Cụ thể là: thời Đồng

Về những cổ vật được bảo quản, trưng bày tại

Khánh đúc 5 chiếc; thời Thành Thái (1889 - 1907) Tàng Cổ viện (sau năm 1958 là Bảo tàng Huế) cũng

đúc 10 chiếc; thời Khải Định đúc 12 chiếc; và thời bị thất thoát ít nhiều trong thời gian từ năm 1945 -

Bảo Đại đúc thêm 8 chiếc.

1975. Có những cổ vật rất quý, như chiếc nghiên

Tuy bị mất mát phần lớn báu vật và của cải do mực Tức Mạc Hầu của vua Tự Đức đã bị lấy làm tài

họa ngoại xâm, nhưng triều Nguyễn vẫn giữ lại sản riêng của Ngô Đình Diệm, rồi không cánh mà

được một phần báu vật rất có giá trị. Hầu hết các bay, sau khi chính quyền Diệm bị lật đổ⁷. Nhưng Bảo

báu vật này là kim bảo, ngọc tỷ gắn với các đời tàng Huế cũng được bổ sung một số lượng đáng kể

hoàng đế, hoàng hậu, ngoài ra là những đồ “ngự hiện vật từ nguồn tịch thu tài sản riêng của Ngô Đình

dụng” vốn gắn liền với cuộc sống của họ, sau được Cẩn sau sự kiện này⁸.

dùng như những vật thờ tự.

Cần phải nói thêm rằng, có không ít cổ vật quý

Tháng 8 năm 1945, sau khi vị hoàng đế cuối cùng hiếm của Huế đã được đưa đi nơi khác, do chủ nhân

thoái vị, triều Nguyễn đã bàn giao hầu hết báu vật của chúng (đa số là các gia đình quý tộc cũ) di

còn lại của vương triều cho Chính phủ Cách mạng chuyển nơi ở hoặc bán đi do hoàn cảnh khó khăn.

lâm thời, trong đó có cả bộ ấn kiếm tượng trưng cho Nhiều nhà sưu tầm cổ vật tại miền Nam lúc bấy giờ

quyền lực của hoàng đế. Toàn bộ số của cải này gần đã có được một số cổ vật có giá trị từ Huế.

3.000 món, được đem ra Hà Nội và được bảo quản

Sau năm 1975, đặc biệt là trong thập niên 80

đặc biệt qua hai cuộc kháng chiến của dân tộc. Duy của thế kỷ XX, tại thành phố Huế và vùng phụ cận,

chỉ có điều đáng tiếc, là bộ ấn kiếm tượng trưng cho hàng loạt cổ vật quý lại bị đánh cắp do kẻ gian bất

quyền lực của hoàng đế (kim ấn Hoàng đế chi bảo, chấp luân thường đạo lý đào phá hàng chục lăng

nặng gần 10,5kg và chiếc kiếm chuôi vàng nạm mộ của ông hoàng, bà chúa để hôi của. Lăng Kiên

ngọc), do sơ xuất trong việc bảo vệ nên chúng ta lại Thái vương (thân sinh của 3 vị hoàng đế Đồng

để lọt vào tay người Pháp. Năm 1952, người Pháp đã Khánh, Hàm Nghi và Kiến Phúc), lăng thái hậu Từ

ꢀꢁꢂꢃꢄꢅꢁꢂꢃꢁꢄꢆ ꢇꢈꢄꢀꢁꢉꢊꢄꢁꢋꢌꢄꢍꢇꢉꢄꢊꢎꢏꢄ ꢇꢄꢐ ꢃꢄꢑꢒꢃꢄꢁꢓꢂꢄꢆꢋꢔꢕꢕꢕ

Dũ (thân mẫu vua Tự Đức) và hầu hết các lăng chúa tỉnh Thừa Thiên Huế đã cấp đất để xây dựng một

Nguyễn đều bị kẻ gian đào bới, lấy đi rất nhiều đồ cơ sở mới cho Bảo tàng ở chân núi Ngự Bình, nhưng

tùy táng có giá trị. Mặc dù lực lượng công an và đơn việc xây dựng hầu như chưa được khởi động bởi

vị quản lý di tích có bắt được một số vụ (vụ trộm ở nhiều lí do.

lăng bà Từ Dũ, lăng Kiên Thái vương), nhưng các

Bảo tàng Hồ Chí Minh tại Huế là bảo tàng có cơ

hiện vật thu được đều phải giao cho Ngân hàng sở được xây dựng hiện đại và phù hợp nhất, khai

Nhà nước hoặc đem bán hóa giá! Đây cũng là một trương ngày 19/5/2000. Hiện nay, Bảo tàng quản lý

tổn thất đau lòng đối với Huế!

trên 10.000 hiện vật, tư liệu gắn liền với cuộc đời

Một dạng thất thoát đáng nói nữa, là những cổ hoạt động của lãnh tụ Hồ Chí Minh. Ngoài cơ sở

vật do người dân tình cờ phát hiện, nhưng không chính (số 6, Lê Lợi), Bảo tàng còn quản lý các nhà

báo với chính quyền, mà bán cho những người trưng bày ở số 112, đường Mai Thúc Loan, làng

buôn bán phế liệu hoặc buôn bán cổ vật. Hầu hết Dương Nỗ...

những cổ vật dạng này đều “lặng lẽ” ra đi khỏi Huế,

Còn Bảo tàng Văn hóa Huế, dù đã được thành

số ít khác thì “ở lại” nhưng là trong các sưu tập tư lập từ năm 1989 và hiện có hơn 5.000 hiện vật sưu

nhân, chứ rất hiếm khi vào các bảo tàng Nhà nước. tầm được, nhưng trong một thời gian rất dài, bảo

3. Hiện trạng quản lý, trưng bày cổ vật Huế

tàng này không có trụ sở chính thức. Thỉnh thoảng,

Như trên đã đề cập, hiện nay tại Huế, hệ thống nhân các sự kiện quan trọng của tỉnh, thành phố

cổ vật chủ yếu tập trung tại các bảo tàng do Nhà hay trong dịp tổ chức Festival Nghề truyền thống

nước trực tiếp quản lý, tiêu biểu là: Bảo tàng Cổ vật (vào các năm lẻ), Bảo tàng Văn hóa Huế mới tổ chức

cung đình Huế, Bảo tàng Lịch sử và Cách mạng trưng bày một vài bộ sưu tập tại “không gian

Thừa Thiên Huế, Bảo tàng Hồ Chí Minh tại Huế, Bảo mượn” ở trụ sở Phòng Văn hóa Thông tin thành

tàng Văn hóa Huế… Cổ vật thuộc về tư nhân thì phố Huế (số 4, Hoàng Hoa Thám)! Từ năm 2012, Bảo

không thể thống kê được, ngoài một số sưu tập tư tàng Văn hóa Huế đã có trụ sở mới là tòa cũ của Ủy

nhân tiêu biểu.

ban nhân dân thành phố Huế, tuy nhiên, đây cũng

Bảo tàng Cổ vật Cung đình Huế hiện quản lý không phải là một bảo tàng đúng nghĩa và các hoạt

hơn 11.500 hiện vật, trong đó có 8.800 hiện vật, động trưng bày tại đây vẫn còn rất hạn chế.

được bảo quản trong kho và trưng bày tại một số

Ngoài các bảo tàng chính nói trên, bộ sưu tập

điểm (cung An Định, tả vu của điện Cần Chánh, hiện vật tại Bảo tàng Dân tộc học, thuộc Khoa Lịch

Thiên Định cung thuộc lăng Khải Định…) và sử, trường Đại học Khoa học Huế cũng là một sưu

khoảng hơn 2.760 hiện vật được bảo quản, trưng tập rất đáng chú ý, trong đó có một số cổ vật

bày tại các khu lăng tẩm và di tích khác. Vấn đề lớn Chămpa, vốn được đưa về từ tháp Linh Thái, bên

nhất hiện nay là không gian trưng bày và sự an toàn cạnh cửa Tư Hiền.

cho các cổ vật⁹. Chính vì vậy, Trung tâm Bảo tồn Di

Cổ vật trong các sưu tập tư nhân tại Huế và

tích Cố đô Huế đang đề nghị sớm được tiếp quản vùng phụ cận cũng rất phong phú. Có rất nhiều cổ

khu vực Quốc Tử Giám và xây dựng một bảo tàng vật có nguồn gốc cung đình, do chủ nhân của

đúng nghĩa để hoàn thiện và mở rộng không gian chúng đã may mắn hoặc dày công sưu tầm mà có

trưng bày, nhằm tăng thêm sự phong phú, hấp dẫn được. Sưu tập gồm hơn 30 bộ trang phục cung đình

cho di sản văn hóa Huế.

của ông Nguyễn Hữu Hoàng, trong đó có cả long

Bảo tàng Lịch sử và Cách mạng Thừa Thiên Huế bào của hoàng đế, thuộc loại hiếm có ở Việt Nam

hiện quản lý trên 22.000 hiện vật, trong đó, có hiện nay. Sưu tập gốm Chămpa của nhà nghiên cứu

không ít cổ vật độc đáo và có giá trị rất cao. Tuy Hồ Tấn Phan cũng thuộc loại đặc biệt phong phú

nhiên, do giới hạn của không gian trưng bày và cả và rất hấp hẫn đối với nhiều người. Sưu tập tiền cổ

sự an toàn (chỉ bó hẹp trong tòa Di Luân đường và của hai nhà nghiên cứu Nguyễn Văn Cường -

2 dãy nhà ngang vốn là phòng học của trường Nguyễn Anh Huy thì được đánh giá là một trong

Quốc Tử Giám) nên bảo tàng này cũng không thể những bộ sưu tập có giá trị nhất của Việt Nam hiện

trưng bày hết những sưu tập tiêu biểu. Hiện nay, nay và thuộc loại lớn trên thế giới…

ꢖꢗꢄꢘꢄꢙꢚꢛ ꢄ!ꢄ"#ꢘ$ꢄ!ꢄ%ꢇꢄꢐ ꢃꢄꢑꢒꢃꢄꢁꢓꢂꢄꢑ&ꢊꢄꢊꢁ'

Tuy nhiên, như đã nói, vấn đề không gian bảo quản, gìn giữ và tôn vinh giá trị của những cổ

trưng bày và đảm bảo an toàn cho các cổ vật là vật đó nếu chúng được đưa về. Trong ít năm trở lại

vấn đề đang được đặt ra cấp thiết hiện nay. Để đây, Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế đã từng

tăng thêm sức hấp dẫn cho các di tích, Trung tâm tiếp nhận một số cổ vật hiến tặng đưa từ Pháp về¹⁰

Bảo tồn Di tích Cố đô Huế đã chỉ đạo Bảo tàng Cổ và hàng trăm cổ vật khác do các nguồn hiến tặng

vật Cung đình Huế nghiên cứu và mở rộng không trong nước. Đặc biệt, tháng 6/2014, Trung tâm đã

gian trưng bày tại các điểm di tích (ngoài điện tham gia cuộc đấu giá cổ vật tại Pháp và thành công

Long An). Tuy nhiên, do không gian các di tích rất trong việc đưa chiếc xe kéo của hoàng thái hậu Từ

rộng, trải dài ở nhiều vùng khác nhau, lực lượng Minh về Huế¹¹. Những cổ vật này hiện đang được

bảo vệ mỏng, hệ thống camera và các thiết bị an trưng bày và phát huy giá trị tại Bảo tàng Cổ vật

ninh chưa được lắp đặt đầy đủ, nên việc bảo quản Cung đình Huế hay các điểm di tích thuộc quần thể

cổ vật rất khó khăn. Mặt khác, hiện nay, du khách di tích kiến trúc Cố đô Huế. Đó là những kinh nghiệm

đến tham quan các điểm di tích ngày càng đông quý báu trong lĩnh vực này.

hơn (các năm gần đây, mỗi năm đều có trên dưới

Ở một khía cạnh khác, Nhà nước cũng cần có

2 triệu lượt khách đến các điểm di tích), nên việc chính sách phù hợp để “điều tiết” một phần cổ vật

bảo vệ, giữ gìn cổ vật càng thêm khó khăn. Trong của Huế nay đang thuộc về Bảo tàng Lịch sử quốc

các năm 2010, 2013, kẻ gian đã đột nhập đánh gia tại Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh “trở về”

cắp cổ vật tại điện Khải Thành - lăng Khải Định, với Cố đô, bởi Huế vốn là chủ sở hữu của các cổ vật

điện Hòa Khiêm - lăng vua Tự Đức, lấy đi một số này. Trong năm 2014, Trung tâm đã chủ động ký

cổ vật có giá trị. Vào tháng 3/2010, kẻ gian cũng kết hợp tác với Bảo tàng Lịch sử quốc gia để từng

đã bẻ khóa đột nhập nhà trưng bày của Bảo tàng bước đưa các sưu tập cổ vật quý về trưng bày tại

Lịch sử và Cách mạng Thừa Thiên Huế, lấy đi một Huế¹². Bởi với hầu hết du khách, thật khó chấp nhận

số hiện vật thời kháng chiến…Những mất mát với cảm giác, đến Huế nhưng lại không được nhìn

trên đã ảnh hưởng rất lớn tới uy tín của các đơn vị thấy những cổ vật quý nhất của Huế! Cần phải

quản lý, gây bức xúc trong dư luận và đặt ra khẳng định rằng, hiện nay, Thừa Thiên Huế đang

những vấn đề cấp thiết cho tình hình an ninh, trật được Nhà nước đầu tư để xây dựng thành một

tự ở các khu di sản.

trong những trung tâm văn hóa lớn của khu vực, vì

thế, cần phải trả lại những gì mà nó vốn có, đặc biệt

4. Giải pháp nào cho cổ vật Huế

Như vậy, đối với cổ vật Huế hiện nay, cần phải là các di sản văn hóa!

có những kế hoạch dài hạn và những giải pháp cụ

Đối với mục tiêu thứ hai, cần hơn nữa sự đầu

thể để nhằm: 1. Cố gắng đưa về Huế những gì có tư kịp thời để hoàn thiện các thiết chế văn hóa

thể, nhất là các cổ vật cung đình, vốn gắn bó với liên quan, như bảo tàng, phòng trưng bày triển

các công trình kiến trúc cung điện, đền miếu, lăng lãm... tại Huế. Trong thời gian trước mắt, cần gấp

tẩm... ; 2. Mở rộng không gian trưng bày tại các khu rút khởi công xây dựng Bảo tàng Lịch sử và Cách

bảo tàng, di tích và đưa cổ vật Huế đi trưng bày ở mạng Thừa Thiên Huế tại vị trí phù hợp; đầu tư

bên ngoài theo các chương trình triển lãm, giao thêm để hoàn thiện Bảo tàng Văn hóa Huế; trùng

lưu; 3. Đảm bảo an toàn cho các cổ vật.

tu hoàn thiện toàn bộ khu vực Quốc Tử Giám -

Để thực hiện được những mục tiêu này, đòi hỏi điện Long An và giao cho Bảo tàng Cổ vật Cung

phải có sự đầu tư rất lớn của Nhà nước, sự phối hợp đình Huế quản lý, tổ chức trưng bày; đặc biệt, cần

của các ban, ngành liên quan và đặc biệt là sự xây dựng một Bảo tàng Cổ vật Cung đình đúng

hưởng ứng của cộng đồng.

nghĩa trong khu vực này, để có thể đủ điều kiện

Đối với mục tiêu thứ nhất, rõ ràng là đòi hỏi phải đưa các cổ vật quý nhất ra trưng bày; đồng thời,

có sự đầu tư lớn của Chính phủ và chính quyền địa cần đầu tư cho các không gian trưng bày trong

phương để tìm kiếm và đưa về Huế những cổ vật vốn các di tích, gắn liền với việc trùng tu công trình

ra đi từ đây. Nhưng bên cạnh đó, Huế cần chứng kiến trúc. Bên cạnh đó, cần tăng cường việc giao

minh được vị thế và khả năng của mình trong việc lưu, quảng bá và trao đổi văn hóa thông qua các

ꢀꢁꢂꢃꢄꢅꢁꢂꢃꢁꢄꢆ ꢇꢈꢄꢀꢁꢉꢊꢄꢁꢋꢌꢄꢍꢇꢉꢄꢊꢎꢏꢄ ꢇꢄꢐ ꢃꢄꢑꢒꢃꢄꢁꢓꢂꢄꢆꢋꢔꢕꢕꢕ

Chú thích:

hoạt động triển lãm cổ vật ở bên ngoài Thừa

Thiên Huế. Từ năm 2003 đến nay, Bảo tàng Cổ vật

Cung đình Huế đã tổ chức được một số triển lãm

cổ vật rất thành công tại Áo và Bỉ (9/2003-

10/2004), Nhật Bản (9/2005), Hà Nội (11/2008),

Hoa Kỳ (8/2009 - 5/2010), Hàn Quốc (11/2010 -

5/2011)... Những hoạt động triển lãm này là cơ hội

rất tốt để quảng bá hình ảnh văn hóa Huế, góp

phần quan trọng vào việc nâng cao vị thế của

vùng đất Huế và thu hút khách du lịch, các nhà

nghiên cứu đến với vùng đất Cố đô. Đây là những

thành công rất đáng ghi nhận và cần tích cực

phát huy trong thời gian tới.

Việc mở rộng không gian trưng bày trong

tương lai cũng cần hướng đến việc tạo ra sự gắn

kết giữa hệ thống bảo tàng Nhà nước với các bảo

tàng, chủ sở hữu của các bộ sưu tập cổ vật thuộc

về tư nhân và các tổ chức khác (bao gồm cả nhà

thờ Thiên chúa giáo, chùa chiền...). Điều này sẽ

góp phần làm cho di sản văn hóa Huế thêm phong

phú, hấp dẫn. Nhà nước cần có những cơ chế phù

hợp để thúc đẩy việc xây dựng mạng lưới này, đó

cũng là hoạt động thiết thực để xã hội hóa công

tác bảo tàng.

1- Lê Quý Đôn toàn tập, tập 1, Phủ biên tạp lục, bản dịch

của Viện Sử học, Nxb. Khoa học xã hội, H, 1977, tr. 335.

2- Lê Quý Đôn toàn tập, sđd, tr. 223.

3- J. Chesneaux, Contribution à l’histoire de la nation viet-

namienne, Paris, Éditions Sociales, 1955, p. 135.

4- J. Chesneaux, Contribution à l’histoire de la nation viet-

namienne, sđd, p. 134.

5- Dẫn theo Phan Thuận An (1987), “Một lần Huế mất của

xưa”, Tạp chí Văn hóa Bình Trị Thiên.

6- Triều đình lập tín dùng để đóng trên các văn bản trao đổi

giữa hai nước. Trên mặt ấn có khắc cả dòng chữ “Le Governe-

ment de la Republique Francaise A S. Dong Khanh Roi D’ Annam”

(Chính phủ Pháp tặng ngài Đồng Khánh, vua nước An Nam).

7- Theo cụ Nguyễn Hữu Nghị, cựu nhân viên của Viện

Văn hóa Trung Kỳ (1947 - 1954). Xem thêm bài viết “Huyền

thoại về Tức Mạc Hầu hay những câu chuyện về chiếc nghiên

mực quốc bảo thời Tự Đức” của Phan Thanh Hải, Tạp chí

Nghiên cứu và Phát triển.

8- Số này bao gồm 1.243 hiện vật. Xem thêm Trần Đức Anh

Sơn, “Tổng quan về Bảo tàng Mỹ thuật Cung đình Huế”, in

trong Bảo tàng Mỹ thuật Cung đình Huế, tập 3, Trung tâm Bảo

tồn Di tích Cố đô Huế xuất bản, Huế , 2003, tr. 40.

9- Điện Long An (điểm trưng bày chính của Bảo tàng từ

Đối với mục tiêu thứ ba, ngoài việc tăng cường năm 1923), có giai đoạn đóng cửa trùng tu, nên các sưu tập

công tác an ninh cho các bảo tàng, các điểm di tích tạm thời được đưa qua cung An Định, nhưng do sự hạn chế về

(tăng cường lực lượng bảo vệ, hoàn thiện việc lắp không gian, nên tại đây, chỉ có thể trưng bày hiện vật tại nhà

đặt hệ thống camera an ninh, hệ thống báo chống ngang bên trái (nhà phụ A) 142 hiện vật và 103 hiện vật tại tầng

trộm...), thì việc tuyên truyền giác ngộ và xây dựng

một hệ thống an ninh trong quần chúng nhân dân

là điều hết sức quan trọng và có tính bền vững cao.

Bởi lực lượng bảo vệ tại các bảo tàng, di tích dẫu có

được tăng cường bao nhiêu chăng nữa, cũng khó

mà gìn giữ toàn vẹn các di tích và cổ vật. Cũng cần

có những chính sách thiết thực nhằm động viên kịp

thời cho những cá nhân, tổ chức có công phát hiện,

trình báo hay bảo vệ cổ vật trước tình trạng trộm

cắp đang xảy ra ngày càng phức tạp như hiện nay.

Rõ ràng, việc để mất một số cổ vật vừa qua tại Huế

là bài học sâu sắc cho các nhà quản lý, nhưng nếu

không có những chính sách phù hợp, không có sự

phối hợp chặt chẽ giữa các ban ngành, mà đặc biệt

là sự ủng hộ của nhân dân, thì rất khó giữ được sự

an toàn cho các cổ vật nói riêng và các di sản văn

hóa ở Huế nói chung./.

1 của tòa Khải Tường lâu. Sau khi điện Long An trùng tu xong

và tổ chức tái trưng bày, Bảo tàng Cổ vật Huế cũng chỉ có thể

trưng bày một số rất nhỏ hiện vật vốn có (khoảng 500 hiện vật).

10- Đó là một số cổ vật gồm 1 cặp ngà voi, một chiếc bàn

gỗ sơn son, mặt sứ và một chiếc đầu hồ gỗ, khảm xà cừ, một

cuốn sách quý, in trên giấy dó đầu thế kỷ XX...

11- Chiếc xe kéo được đấu giá thành công với giá 55.800 Euro

(kể cả thuế), nhưng chiếc long sàng bằng gỗ trắc của vua Thành

Thái thì do một Việt kiều tại Pháp (ông Tạ Văn Quang) mua được

với giá 124.000 Euro. Bà con Việt kiều tại châu Âu đã đóng góp

9500 Euro để hỗ trợ cho việc mua xe kéo. Đây là một sự kiện văn

hóa thu hút sự quan tâm của đông đảo cộng đồng và dư luận.

12- Từ tháng 4 - 6/2014, Trung tâm đã phối hợp với Bảo

tàng Lịch sử quốc gia tổ chức trưng bày sưu tập “Trang sức Việt

Nam qua các thời đại”, với hơn 100 cổ vật quý hiếm tại Bảo tàng

Cổ vật Cung đình Huế.

(Ngày nhận bài: 11/10/2015; Ngày phản biện đánh giá:

12/12/2015; Ngày duyệt đăng bài: 09/01/2016).

ꢀꢈꢅꢈꢁ

7 trang Mãnh Khiết 12/01/2024 16120 Free

Download

Bạn đang xem tài liệu "Phát huy giá trị di sản văn hóa Huế - Nhìn từ cổ vật", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên

File đính kèm:

phat_huy_gia_tri_di_san_van_hoa_hue_nhin_tu_co_vat.pdf