Đánh giá tài nguyên đất và nước xã Na Ư, huyện Điện Biên, tỉnh Điện Biên phục vụ xây dựng mô hình phát triển bền vững tích hợp 3E+1

Tạp chí Khoa học ĐHQGHN: Các Khoa học Trái đất và Môi trường, Tập 34, Số 3 (2018) 1-3

Đánh giá tài nguyên đất và nước xã Na Ư, huyện Điện Biên,

tỉnh Điện Biên phục vụ xây dựng mô hình phát triển bền vững

tích hợp 3E+1

Nguyễn Đức Hoài¹, Nguyễn Quốc Biên^1,2, Lê Thuỳ Linh², Nguyễn Thị Lý², Lương

Lê Huy³, Hà Tiên³, Nguyễn Tài Tuệ^1,2, Lưu Việt Dũng², Nguyễn Thị Hoàng Hà^1,2,

Nguyễn Thị Thu Hà^1,2, Mai Trọng Nhuận², Trần Đăng Quy^1,2,3

¹Khoa Địa chất - Trường Đại học Khoa học Tự nhiên, 334 Nguyễn Trãi, Hà Nội, Việt Nam

²Phòng thí nghiệm Trọng điểm Địa môi trường và Ứng phó biến đổi khí hậu,

Trường Đại học Khoa học Tự nhiên, ĐHQGHN, 334 Nguyễn Trãi, Hà Nội, Việt Nam

³Trung tâm Nghiên cứu Biển và Đảo, Trường Đại học Khoa học Tự nhiên, ĐHQGHN,

334 Nguyễn Trãi, Hà Nội, Việt Nam

Nhận ngày 14 tháng 7 năm 2018

Chỉnh sửa ngày 17 tháng 8 năm 2018; Chấp nhận đăng ngày 06 tháng 9 năm 2018

Tóm tắt: Na Ư là một xã biên giới Việt - Lào nằm ở phía tây của tỉnh Điện Biên. Việc xây dựng

mô hình phát triển bền vững tích hợp kinh tế, môi trường, hệ sinh thái và an ninh phi truyền thống

(3E+1) là nhu cầu cấp thiết nhằm thúc đẩy sự phát triển của cộng đồng địa phương, trong đó tài

nguyên đất và nước là những yếu tố đầu vào quan trọng. Mục tiêu của nghiên cứu này là đánh giá

tài nguyên đất và nước của xã Na Ư nhằm định hướng sử dụng bền vững phục vụ cho việc xây

dựng mô hình trên. Kết quả nghiên cứu cho thấy Na Ư có địa hình dốc, đất cho sản xuất nông

nghiệp hạn chế, tổng N từ nghèo đến trung bình, tổng P từ trung bình đến giàu, tổng K₂O từ khá

đến giàu và chất hữu cơ từ giàu đến rất giàu, các kim loại nặng (Pb, Cu, Zn, Cd, Mn, Fe, As) nằm

trong giới hạn cho phép. Tài nguyên nước tương đối dồi dào, có chất lượng tốt đáp ứng nhu cầu sinh

hoạt và sản xuất nông nghiệp. Nhằm hướng đến việc xây dựng mô hình phát triển bền vững tích hợp

3E+1 cần tăng cường sử dụng đất nông nghiệp bằng việc thâm canh tăng vụ, sử dụng phân bón hữu

cơ và vi lượng thích hợp đi đôi với các giải pháp thuỷ lợi cung cấp nguồn nước tưới cho sản xuất.

Từ khoá: phát triển bền vững, 3E+1, tài nguyên đất, tài nguyên nước, Na Ư.

1. Đặt vấn đề^

nước ngày càng cạn kiệt và dễ làm nảy sinh các

vấn đềan ninh phi truyền thống như nguồn

nước, lương thực, xung đột môi trường và văn

hoá. Vì vậy, các quốc gia luôn hướng đến mục

Trong bối cảnh biến động toàn cầu hiện

nay, các nguồn tài nguyên thiết yếu như đất,

tiêu tận dụng được lợi thế về điều kiện tự nhiên,

_______

Tác giả liên hệ. ĐT.: 84-967790715.

văn hoá, tài nguyên thiên nhiên phục vụ mục

tiêu phát triển bền vững (PTBV) thông qua các

mô hình cụ thể. Nhiều mô hình PTBV đã được



Email: [email protected]

https://doi.org/10.25073/2588-1094/vnuees.4268

1

N.Đ. Hoài và nnk. / Tạp chí Khoa học ĐHQGHN: Các Khoa học Trái đất và Môi trường, Tập 34, Số 3 (2018) 1-3

2

đề xuất như mô hình tam giác đều; mô hình

bào dân tộc thiểu số, trình độ dân trí thấp và

kinh tế kém phát triển. Tuy nhiên, các khu vực

này lại có vị thế địa chính trị quan trọng đối với

chủ quyền quốc gia nên đã có nhiều chính sách

của Chính phủ được thực hiện nhằm thúc đẩy

đầu tư và phát triển. Địa hình dốc nên trong khu

vực thường hay xảy ra thiên tai như lũ ống, lũ

quét, sạt lở đất, hạn hán và rét đậm, rét hại. Khu

vực biên giới cũng là địa bàn rất nhạy cảm về

quốc phòng, an ninh phi truyền thống như tội

phạm ma tuý, buôn người, buôn bán động vật

hoang dã, truyền đạo trái phép, di cư tự do. Tuy

tài nguyên đất rất phong phú nhưng đất bằng

phục vụ sản xuất nông nghiệp lại hạn chế. Một

khó khăn khác đối với khu vực miền núi là tiếp

cận nguồn nước để phục vụ sinh hoạt và sản

xuất. Vì vậy, việc nghiên cứu xây dựng mô

hình PTBV cho khu vực này là cần thiết để phát

triển kinh tế, xoá đói giảm nghèo, bảo vệ môi

trường, bảo tồn HST, giảm nhẹ thiên tai.

lăng kính thay thế; mô hình quả trứng [1]. Mô

hình PTBV phù hợp với Việt Nam cần tập trung

vào việc giải quyết các vấn đề về đói nghèo và

chậm phát triển, giảm thiểu các đe dọa từ môi

trường đến con người [2-3]. Quan điểm này đã

được Việt Nam quan tâm thể hiện qua Luật Bảo

vệ môi trường năm 2014, Chiến lược bảo vệ

môi trường Quốc gia đến năm 2010 và định

hướng đến năm 2020, định hướng chiến lược

PTBV ở Việt Nam. Cách tiếp cận “Nexus

Thinking” đã được Waughray đề xuất năm

2011 để thúc đấy các mối liên kết giữa sử dụng

tài nguyên thiên nhiên với an ninh lương thực,

nguồn nước và năng lượng [4]. Trên cơ sở đó,

các mô hình tích hợp được đề xuất và xác định

là hướng đi thích hợp để thúc đẩy việc sử dụng

và quản trị tài nguyên hiệu quả như mô hìnhSử

dụng đất - Nước - Năng lượng - Biến đổi khí

hậu[5];mô hình Đất - Nước - Năng lượng -

Lương thực [6]; mô hình Nước - Năng lượng -

Lương thực - Hệ sinh thái (HST)[7]. Mô hình

Satoyama được phát triển nhằm đảm bảo sự cân

bằng giữa con người với tự nhiên, duy trì tính

bền vững của các HST thiết yếu [8].

Từ thực tiễn trên, mô hình PTBV tích hợp

3E+1 được đề xuất với định hướng cốt lõi là

thúc đẩy mối liên kết của bốn hợp phần Kinh tế

(Economy - E1), Môi trường (Environment -

E2), Hệ sinh thái (Ecosystem - E3) và An ninh

phi truyền thống (+1) (Hình 1).

Các khu vực miền núi của Việt Nam có sự

phân dị mạnh về địa hình, có diện tích rộng,

dân cư thưa, thường là địa bàn cư trú của đồng

Hình 1. Mối quan hệ tương quan giữa các hợp phần Kinh tế - Môi trường - Hệ sinh thái và Di cư tự do.

N.Đ. Hoài và nnk. / Tạp chí Khoa học ĐHQGHN: Các Khoa học Trái đất và Môi trường, Tập 34, Số 3 (2018) 1-3

3

Trong mô hình này, ba trụ cột gồm E1, E2

và E3 có mối liên quan tích hợp, là các yếu tố

cơ bản để thực hiện mô hình PTBV. Mô hình

PTBV tích hợp 3E+1 cần hướng đến tìm ra các

nội dung và giải pháp để phát triển kinh tế bằng

các mô hình sinh kế bền vững, nâng cao thu

nhập và mức sống của đồng bào dân tộc thiểu

số trên cơ sở sử dụng bền vững nguồn tài

nguyên đất và nước, đảm bảo khả năng tiếp cận

tài nguyên nước và nâng cao khả năng thích

ứng, giảm nhẹ tác động của thiên tai, bảo tồn

HST tự nhiên. Khi HST suy giảm thì các sinh

kế cũng bị suy giảm hoặc mất dẫn đến sự suy

giảm kinh tế (E1), gia tăng tình trạng đói nghèo,

từ đó thúc đẩy xuất hiện các xung đột môi

trường, di cư tự do trong đồng bào dân tộc thiểu

số. Ở khía cạnh ngược lại, khi một cộng đồng di

cư đến vùng đất mới, nếu không có giải pháp

thúc đẩy phát triển kinh tế, bảo tồn HST, sử

dụng bền vững tài nguyên đất và nước thì môi

trường và HST dần dần cũng bị suy thoái

trước các tác động mới của con người. Vì

vậy, việc nghiên cứu xây dựng mô hình

PTBV tích hợp 3E+1 cho khu vực nông thôn

miền núi là cần thiết.

trạng môi trường nhưng cũng chỉ tập trung đánh

giá phần trung tâm của tỉnh mà còn bỏ ngỏ ở

vùng biên giới phía tây.

2. Tổng quan về xã Na Ư

Xã Na Ư nằm ở phía tây của huyện Điện

Biên, tỉnh Điện Biên (Hình 2) được lựa chọn

nghiên cứu vì có vị trí địa chính trị đặc thù,

tiếp giáp với nước Cộng hoà Dân chủ Nhân

dân Lào và thông thương qua cửa khẩu quốc

tế Tây Trang. Địa hình của xãchủ yếu là đồi

núi, diện tích rừng lớn, rất tiêu biểu cho vùng

sinh thái Tây Bắc. Xã nằm trong lưu vực sông

xuyên biên giới là sông Mê Công chảy qua

nước bạn Lào, sinh sống trên địa bàn xã là đồng

bào dân tộc H’mông đại diện cho các dân tộc

thiểu số đặc thù của vùng Tây Bắc. Một lý do

khác là do Na Ư ở vùng sâu, vùng xa, biên

giới nên các số liệu cơ bản về điều kiện tự

nhiên còn rất thiếu, chưa được quan tâm nên

nghiên cứu này cũng góp phần lấp đầy các

khoảng trống dữ liệu về tài nguyên đất và

nước của khu vực.

Xã Na Ư có địa hình đồi núi với sự phân cắt

ngang và phân cắt sâu lớn, vùng trung tâm

tương đối bằng phẳng là trung tâm hành chính,

đồng thời là diện tích quần cư và canh tác lúa

nước quan trọng của địa phương. Khí hậu tại

Na Ư có tính chất nhiệt đới gió mùa vùng núi

cao với nhiệt độ tương đối ôn hoà và lượng mưa

trung bình. Báo cáo của xã năm 2016 cho thấy

tổng dân số của xã là 1.540 người với 100% là

người dân tộc H’mông, chia thành 6 bản là Na

Ư, Ca Hâu, Con Cang, Hua Thanh, Púng Bửa

và Na Láy. Hoạt động kinh tế của xã chủ yếu là

nông - lâm nghiệp với cây trồng chủ lực là lúa

nước, lúa nương, cây công nghiệp ngắn ngày và

chăn nuôi đại gia súc. Việc canh tác lúa nước

chủ yếu được thực hiện tại cánh đồng Na Ư với

trình độ thâm canh và chăm sóc kĩ thuật còn

yếu do tập quán của đồng bào H’mông. Kinh tế

của xã còn chưa phát triển, tỉ lệ hộ nghèo lên tới

34,0%, bình quân lương thực đầu người đạt 636

kg/người.năm, thu nhập bình quân là 12 triệu

đồng/người.năm.

Quá trình xây dựng mô hình PTBV tích hợp

3E+1 trải qua 6 bước. Bước 1 làxác lập cơ sở

xây dựng mô hình, trong đó cơ sở thực tế là

điều kiện tự nhiên, tài nguyên, môi trường,

HST, kinh tế, xã hội. Bước 2 là xây dựng bộ chỉ

số, tiêu chí để đánh giá hiện trạng các hợp phần

của mô hình, tiêu chí tài nguyên nước và đất

đóng vai trò quan trọng đối với hợp phần môi

trường. Bước 3 làxác định tầm nhìn, mục tiêu

và nội dung của mô hình. Bước 4 lànghiên cứu

điều kiện và giải pháp thực hiện các mô hình.

Bước 5 làcải tiến mô hình. Bước 6 là thực hiện

và phát triển mô hình tại các vùng đã lựa chọn.

Với khu vực nông thôn miền núi, sinh kế của

người dân phụ thuộc rất nhiều vào tài nguyên

đất và nước. Việc đánh giá các nguồn tài

nguyên này được thực hiện ngay từ giai đoạn

bắt đầu, cung cấp cơ sở khoa học và thực tiễn

cho việc xây dựng và có tính chất quyết định tới

sự thành công của mô hình. Tuy nhiên, các

nghiên cứu về tài nguyên đất và nước ở khu vực

còn rất hạn chế, hàng năm chỉ có báo cáo hiện

N.Đ. Hoài và nnk. / Tạp chí Khoa học ĐHQGHN: Các Khoa học Trái đất và Môi trường, Tập 34, Số 3 (2018) 1-3

4

Hình 2. Sơ đồ vị trí xã Na Ư, huyện Điện Biên, tỉnh Điện Biên và các điểm lấy mẫu đất và nước.

Theo báo cáo kiểm kê của xã năm 2015 thì

nhà nước, nỗ lực trồng và tái sinh rừng tại xã

Na Ư đã bước đầu có những hiệu quả nhất định

khi độ che phủ rừng tăng từ 44,7% năm 2010

lên 77% vào năm 2015.

diện tích rừng của xã là 8.006,7 ha, chiếm 71%

diện tích toàn xã, trong đó rừng gỗ tự nhiên núi

đất lá rộng thường xanh phục hồi chiếm diện

tích lớn nhất và tiếp sau là rừng gỗ tự nhiên núi

đất lá rộng thường xanh trung bình, ít hơn là

rừng trồng gỗ núi đất và rừng hỗn giao tre nứa -

gỗ tự nhiên núi đất. Về chất lượng, báo cáo xây

dựng nông thôn mới của xã khẳng định phần

lớn diện tích rừng của xã có trữ lượng gỗ

nghèo, mức độ đa dạng sinh học ở mức nghèo

đến trung bình, chỉ các khu rừng ở độ cao từ

1.000 m trở lên thì trữ lượng gỗ và mức độ đa

dạng sinh học có khá hơn. Theo đánh giá của

xã, do sự thay đổi nhận thức và chính sách của

3. Phương pháp nghiên cứu

Công tác khảo sát thực địa và lấy mẫu ở xã

Na Ư được thực hiện vào tháng 10/2017. Trong

quá trình khảo sát, các tài liệu về điều kiện tự

nhiên, kinh tế, xã hội, tài nguyên, môi trường đã

được thu thập ở cấp huyện và cấp xã để phân

tích, đánh giá về các yếu tố ảnh hưởng cũng

như phương thức sử dụng tài nguyên đất và

N.Đ. Hoài và nnk. / Tạp chí Khoa học ĐHQGHN: Các Khoa học Trái đất và Môi trường, Tập 34, Số 3 (2018) 1-3

5

nước của cộng đồng địa phương. Phương pháp

GIS và viễn thám được sử dụng để phân tích độ

dốc địa hình.

phương pháp chuẩn độ. Tổng P được xác định

bằng phương pháp so màu tại bước sóng 720nm

(LVIS 400).Tổng K₂O được xác định bằng

phương pháp quang kế ngọn lửa (PFP 7).Hàm

lượng chất hữu cơ được xác định thông qua

lượng chất mất khi nung (LOI). Mẫu đất đã

nghiền được sấy ở nhiệt độ 105°C trong 24 giờ

để làm bay hơi nước. Hàm lượng chất hữu cơ

được xác định bằng việc đốt mẫu ở nhiệt độ

550°C trong lò sấy trong 3 giờ thông qua sự hụt

khối lượng trước và sau khi đốt mẫu.

Tổng số 40 mẫu nước và 21 mẫu đất đã

được lấy để đánh giá chất lượng môi trường đất

và nước (Hình 2). Đối với mẫu nước, 16 mẫu

nước sinh hoạt và ăn uống được lấy tại các hộ

gia đình, 24 mẫu nước mặt được lấy tại các

suối, ao hồ và kênh mương trên địa bàn toàn xã.

Đối với mẫu đất, 07 mẫu đất đồi (đất nương

rẫy), 06 mẫu đất ruộng lúa nước, 08 mẫu đất

vườn đã được lấy để phục vụ nghiên cứu này.

Mẫu nước và đất được lấy và bảo quản theo

hướng dẫn của các tiêu chuẩn quốc gia hiện

hành là TCVN 5994-1995, TCVN 6663-1:2011,

TCVN 6663-6:2008 và TCVN 7538-2:2005.

Mẫu nước được lấy vào chai PE đã được xử lý

tại phòng thí nghiệm từ trước, được axit hoá

bằng HNO₃ 63% (Merck) đến pH ≤ 2 và bảo

quản lạnh ở nhiệt độ dưới 4℃ cho đến khi phân

tích. Các thông số nhiệt độ, pH, TDS, DO và độ

đục của nước được xác định ngay tại hiện

trường bằng máy Horiba D-54, Horiba DO110

và Hanna HI93703. Mẫu đất được lấy trên tầng

mặt (0-20cm) bằng bay inox, trộn đều và đựng

bằng túi PE theo phương pháp lấy mẫu đơn.

4. Kết quả nghiên cứu và thảo luận

4.1. Tài nguyên đất

Kết quả kiểm kê của xã năm 2016 cho thấy

tổng diện tích tự nhiên của Na Ư khoảng 11.380

ha, được phân ra thành 05 loại theo hiện trạng

sử dụng là đất rừng, đất trống, đất nông nghiệp,

đất mặt nước và đất khác với tỉ lệ tương ứng lần

lượt là 71%, 18%, 10%, 1% và 0,02% (Hình 3).

Nhóm đất nông nghiệp tuy chỉ chiếm tỉ lệ nhỏ

nhưng lại có ý nghĩa quan trọng đối với sinh kế

của cộng đồng địa phương. Các loại hình sử

dụng đất tại Na Ư cũng mang đặc trưng chung

của vùng đất dốc huyện Điện Biên, cây hàng

năm gồm lúa, ngô; cây lâu năm có cây ăn quả;

lâm nghiệp có nương rẫy lúa ngô xen rừng,

rừng phòng hộ, rừng đặc dụng; chăn nuôi có bò

và dê, trong đó hiệu quả kinh tế từ chăn nuôi

đạt cao nhất còn hiệu quả kinh tế từ lúa nương

là thấp nhất [9].

Mẫu nước được lọc qua giấy lọc cókích

thước lỗ 0,45µm và xác địnhhàm lượng các kim

loại nặng Pb, Cu, Zn, Cd, Mn, Fe, As bằng hệ

thống quang phổ hấp phụ nguyên tử(AAS

280FS, Agilent), riêng As được gắn với hệ

thống hóa hơi VGA77. Mẫu đất được sấy khô ở

nhiệt độ 60℃, nghiền mịn bằng cối mã não và

loại bỏ các mảnh vụn hữu cơ có kích thước lớn.

Mẫu đất đã nghiền được phá bằng hỗn hợp axit

với tỉ lệ HNO₃:HF:HCl là 1:1:2 sử dụng lò vi

sóng (Miltiware PRO, Anton Paar). Dung dịch

mẫu thu được được pha loãng và xác định hàm

lượng các kim loại nặngtương tự như đối với

mẫu nước.

Về thổ nhưỡng, đất đỏ vàng chiếm phần lớn

diện tích với đặc trưng là tầng mỏng (phần lớn

dưới 1m), độ dày lớp đất canh tác mỏng (dưới

10cm) đất có màu vàng nhạt đến nâu đỏ, kết

cấu chặt, lẫn nhiều đá sỏi, được hình thành do

sự phong hoá của các loại đá gốc trong khu

vực. Thuộc vào nhóm này là đất đỏ vàng do sự

tích tụ của sét từ quá trình phong hoá đá vôi

dạng khối của hệ tầng Bắc Sơn (C-P₁bs) tạo

thành các dạng nón phóng vật ở phần trung tâm

như tại Tây Trang, các bản Ca Hâu và Púng

Bửa, trong đất còn lẫn nhiều tảng lăn của đá vôi

hoặc các khối đá vôi nhô cao.

Hàm lượng tổng P, tổng N và tổng K₂O

được xác định theo hướng dẫn tại các tiêu

chuẩn TCVN 8940-2011, TCVN 6498 : 1999

và TCVN 8660-2011. Theo đó, mẫu đất đã

nghiền được vô cơ hoá bằng H₂SO₄và HClO₄,

đốt ở nhiệt độ 400℃. Đối với tổng N, mẫu

được cất nitơ (UDK 139, Ý) và xác định bằng

N.Đ. Hoài và nnk. / Tạp chí Khoa học ĐHQGHN: Các Khoa học Trái đất và Môi trường, Tập 34, Số 3 (2018) 1-3

6

chiếm diện tích ít hơnvới đặc trưng là phẫu diện

và tầng canh tác dày hơn (trên 20cm), màu xám

đen,tầng mặt nhiều chất hữu cơ do được canh

tác nông nghiệp lâu ngày, chủ yếu là lúa nước,

tập trung tại bản Na Ư (Hình 4).Theo độ dốc,

tài nguyên đất được phân thành 6 mức khác

nhau: bằng phẳng (0-3º) chiếm 30%, lượn sóng

(3-8º) chiếm 10%, hơi dốc (8-15º) chiếm 12%,

dốc (15-20º) chiếm 9%, khá dốc (20-25º) chiếm

10%, rất dốc (>25º) chiếm 29% (Hình 5) [10].

Theo đó, có thể nhóm lại thành nhóm đất bằng

là những vùng có độ dốc dưới 15º, chiếm 52%

diện tích, chủ yếu là các vùng thung lũng, đồng

bằng thấp và vùng bán sơn địa thuận lợi cho

canh tác nông nghiệp, làm nương rẫy. Nhóm

đất dốc là những vùng có độ dốc từ 15º đến 25º,

chiếm 19% diện tích, được sử dụng để trồng

cây lâu năm có tán rộng, độ che phủ cao để hạn

Hình 3. Cơ cấu sử dụng đất của xã Na Ư.

chế xói mòn, thích hợp cho sản xuất nông lâm

kết hợp.Nhóm đất rất dốc là những vùng có độ

dốc trên 25º, chiếm 29% diện tích, chỉ phù hợp

để sản xuất lâm nghiệp như khoanh nuôi tái

sinh, trồng, phục hồi và bảo vệ rừng. Các yếu tố

độ dốc lớn, tầng đất mỏng, lượng mưa tập trung

trong thời gian ngắn nên tài nguyên đất của Na Ư

có nguy cơ thoái hoá từ trung bình đến mạnh [11].

Đất đỏ vàng hình thành trên các đá cát kết,

bột kết, đá phiến sét, phiến sét silic, phiến sét

than, cát kết dạng quarzit của hệ tầng Tây Trang

(S(?)-D₁tt) ở hai bên cánh đông bắc và tây nam

xã Na Ư. Ít hơn là đất đỏ vàng hình thành trên

các đá cuội kết, cát kết, bột kết của hệ tầng Suối

Bàng (T₃ n-rsb) tạo thành từng diện nhỏ phân

bố tản mạn trong xã. Đất phù sa ngòi suối

Hình 4. Sơ đồ thổ nhưỡng và hiện trạng sử dụng đất của xã Na Ư.

N.Đ. Hoài và nnk. / Tạp chí Khoa học ĐHQGHN: Các Khoa học Trái đất và Môi trường, Tập 34, Số 3 (2018) 1-3

7

Hình 5. Sơ đồ phân loại đất theo độ dốc của xã Na Ư.

Kết quả phân tích một số kim loại nặng

trong đất xã Na Ư được trình bày trong Bảng 1

và Hình 6. Theo đó, các nguyên tố Fe, Cu, As

phân bố tương đối đồng đều trong các loại đất

lấy tại các bản khác nhau với hệ số biến thiên

CV (%) nhỏ, dao động trong khoảng 16-37%.

Ngược lại, các nguyên tố Mn, Pb, Zn và Cd lại

biến đổi khá mạnh giữa các loại đất cũng như vị

trí lấy mẫu khác nhau với hệ số biến thiên trong

khoảng 65-111%. Hàm lượng Mn cao nhất gặp

trong mẫu đất vườn ở bản Púng Bửa và rất thấp

gặp trong các mẫu đất đồi ở bản Na Ư và bản

Púng Bửa. Hàm lượng Cd cao nhất phân tích

được là trong mẫu đất đồi ở bản Na Láy, nhưng

xu thế chung là hàm lượng Cd trong các mẫu

đất đồi thấp hơn còn các mẫu đất ruộng và đất

vườn tương đương nhau. Hai kim loại Pb và Zn

có hàm lượng khác biệt nhau rõ rệt trong các

loại mẫu đất, trong khi chúng có hàm lượng cao

trong các mẫu đất ruộng, đặc biệt là mẫu đất

ruộng lấy tại bản Hua Thanh, nhưng lại thấp

trong các mẫu đất đồi. Tương tự, trong các mẫu

đất vườn có hàm lượng các kim loại Mn và As

cao hơn trong khi hàm lượng Cd lại thấp hơn so

với các mẫu đất đồi và đất ruộng. Hàm lượng

các kim loại trong các mẫu đất đồi có xu thế

thấp hơn so với các mẫu đất vườn và đất ruộng,

ngoại trừ hàm lượng Cd là cao hơn và hàm

lượng Cu biểu hiện xu thế không rõ ràng. Hầu

hết hàm lượng các kim loại nặng trong tất cả

các mẫu đất tại xã Na Ư đều nằm dưới ngưỡng

quy định của quy chuẩn [12] hay nói cách khác

là chất lượng đất đảm bảo về mặt các chỉ tiêu

kim loại nặng, chỉ riêng mẫu đất ruộng tại bản

Hua Thanh có hàm lượng Zn vượt quá quy

chuẩn với hệ số ô nhiễm là 1,1 (226,2 mg/kg so

với 200 mg/kg trong quy chuẩn).So sánh với

các loại đất nông nghiệp ở vùng đồng bằng,

hàm lượng các kim loại nặng trong đất tại xã

Na Ư thấp hơn, thậm chí là nhiều lần [13-15] vì

ít chịu tác động của hoạt động nhân sinh cũng

như cường độ canh tác.

N.Đ. Hoài và nnk. / Tạp chí Khoa học ĐHQGHN: Các Khoa học Trái đất và Môi trường, Tập 34, Số 3 (2018) 1-3

Bảng 1. Thống kê giá trịcác kim loại nặng trong mẫu đất tại xã Na Ư

8

Cu

(mg/kg)

Mn

(mg/kg)

Zn

(mg/kg)

As

(mg/kg)

Fe (mg/kg)

Cd (μg/kg)

Pb (mg/kg)

Toàn vùng

(n=21)

S

13.320-32.961 8,4-

18,1-37,7

28-1.928

(439,7)

406

0,1-43,4

(15,2)

10,7

13,1-

226,2(82,1) (5,6)

53,6

2,2-10,1

(25.411)

4.362

234(43,9) (29,8)

48,9

4,8

2,1

Hệ số biến

thiên CV (%)

17

111

16

92

70

65

37

13.320-30.182 12,3-234

(23.126) (54,1)

18.365-32.961 16,5-94,2 22,5-34,4

18,1-36,5

(29,4)

28-699

(343)

109-686

(303)

163-1.928 0,1-30,6

(626)

5,3-20,2

(10,1)

10,0-43,4

(22,4)

24,7-110,1 2,8-7,9

(50,9) (4,7)

71,4-226,2 2,2-6,8

(121,8) (5,0)

13,1-172,4 3,9-10,1

Đất đồi (n=7)

Đất ruộng

(n=6)

Đất vườn

(n=8)

QCVN 03 A

QCVN 03 B

(25.222)

(49,6)

(28,3)

27,0-37,7

(31,4)

100

150

24.233-30.208 8,4-59,5

(27.552)

(30,8)

1.500

3.000

(14,3)

70

(79,5)

(6,8)

200

15

100

200

20

Ghi chú: Giá trị trong ngoặc là trung bình, QCVN 03 là QCVN03-MT:2015/BTNMT[12], A là đất nông nghiệp, B là đất lâm

nghiệp, in đậm là vượt giá trị giới hạn cho phép.

Hình 6. Đồ thị biểu diễn phân bố một số kim loại nặng trong đất xã Na Ư.

Ghi chú: DD là đất đồi, DR là đất ruộng, DV là đất vườn.

N.Đ. Hoài và nnk. / Tạp chí Khoa học ĐHQGHN: Các Khoa học Trái đất và Môi trường, Tập 34, Số 3 (2018) 1-3

9

Qua phân tích tương quan có thể thấy các

cặp nguyên tố có tương quan thuận là Fe-Cu (r

= 0,4) và Pb-Zn (r = 0,4), các cặp nguyên tố có

tương quan nghịch gồm Fe-Cd (r = -0,6), Cd-

Cu (r = -0,4) và Cu-Pb (r = -0,5), các nguyên tố

còn lại là Mn và As tương đối độc lập. Ngoại

trừ cặp nguyên tố Pb-Zn tương quan thuận được

giải thích là do chúng có sự tương đồng về tính

chất địa hoá và thường đi kèm với nhau trong

cả quá trình địa chất nội sinh và ngoại sinh. Các

cặp nguyên tố còn lại rất khó giải thích về sự

tương quan của chúng trong môi trường đất khu

vực, có lẽ các loại đất này được hình thành từ

quá trình phong hoá các đá trầm tích có vật liệu

từ nhiều nguồn khác nhau, thành phần địa hoá

phụ thuộc vào thành phần địa hoá của đá gốc

nên tính chất địa hoá của các nguyên tố

không còn thể hiện rõ nét trong quá trình hình

thành đất.

biết lớn giữa các mẫu đất đồi, đất vườn và đất

ruộng. TổngK₂O dao động trong khoảng 1,08-

2,68%, trong mẫu đất ruộng và mẫu đất vườn

cao hơn mẫu đất đồi, thuộc loại khá đến giàu

kali. Hàm lượng chất hữu cơ dao động từ 5,48%

đến 10,42%, thuộc loại đất giàu đến rất giàu

chất hữu cơ. Trong đó có các mẫu đất ruộng tại

bản Hua Thanh và mẫu đất vườn tại bản Púng

Bửa có hàm lượng chất hữu cơ rất giàu. So với

kết quả quan trắc tại huyện Điện Biên, đất tại

Na Ư có tổng N thấp hơn, tổng P thấp hơn hoặc

bằng và tổng K₂O bằng hoặc cao hơn [16]. Xu

thế chung là mẫu đất đồi có tổng K₂O, tổng N,

tổng P thấp hơn so với các mẫu đất ruộng và đất

vườn trong khi giữa các mẫu đất ruộng và đất

vườn không có sự chênh lệch lớn, thường cao

nhất là các mẫu đất ruộng. Nguyên nhân có thể

là do sự rửa trôi từ đất dốc xung quanh xuống

thung lũng Na Ư. Một nguyên nhân quan trọng

khác là đất ruộng có rất nhiều các rễ nhỏ của

lúa trong tầng canh tác, lúa chỉ được canh tác

một vụ và để cỏ mọc trong thời gian còn lại

trong năm và bị vùi lấp khi canh tác vụ mới nên

hàm lượng chất hữu cơ trong đất ruộng cao.

Bên cạnh đó, thói quen bỏ lại các phụ phẩm

nông nghiệp sau canh tác của đồng bào H’mông

cũng góp phần làm tăng hàm lượng chất hữu cơ

và các chất dinh dưỡng trong đất.

Kết quả phân tích cho thấy cả ba loại mẫu

đất đồi, đất ruộng lúa nước, đất vườn là đất

trung bình đến nghèo nitơ (Bảng 2), trong đó

đất ruộng lúa nước có tổng N trung bình là

0,09%, cao nhất trong ba loại đất mà nguyên

nhân có thể là do được bón phân hoá học trong

quá trình canh tác. Đất tại Na Ư thuộc loại

trung bình tới giàu phốt pho, hàm lượng tổng P

trong khoảng 0,08-0,16% và không có sự khác

Bảng 2. Thống kê giá trịcác chỉ tiêu dinh dưỡng trong đất xã Na Ư

Số hiệu mẫu

Tổng N (%)

Tổng P (%)

Tổng K₂O (%)

Chất hữu cơ (%)

n=10

n=12

Toàn vùng

0,05-0,15

(0,08)

0,08-0,16

(0,11)

1,08-2,68

(2,09)

5,48-10,42

(7,07)

n=1

0,05

n=1

0,09

n=1

1,08

n=2

6,52-6,77

Đất đồi

n=5

Đất ruộng

0,05-0,15

(0,09)

0,09-0,13

(0,10)

1,65-2,68

(2,17)

5,48-9,11

(7,10)

n=4

n=5

Đất vườn

0,06-0,15

(0,08)

0,08-0,16

(0,12)

1,44-2,53

(2,24)

5,6-10,42

(7,22)

Ghi chú: Giá trị trong ngoặc là trung bình.

N.Đ. Hoài và nnk. / Tạp chí Khoa học ĐHQGHN: Các Khoa học Trái đất và Môi trường, Tập 34, Số 3 (2018) 1-3

10

4.2. Tài nguyên nước

axit carbonic làm giảm nồng độ ion H⁺ trong

nước dẫn đến pH của nước tăng lên [17]. Chỉ số

DO của các mẫu đều lớn hơn 6 mg/l đảm bảo

sử dụng cho mục đích cấp nước sinh hoạt, bảo

tồn động thực vật thủy sinh và các mục đích

khác[18]. Hai chỉ tiêu TDS và độ đục của nước

mặt biến đổi rất mạnh liên quan đến sự vận

động của nước mặt khi chảy qua các thể địa

chất, các vùng đất đá có khả năng xói mòn và

hoà tan khác nhau. Chỉ số TDS thuộc loại thấp,

thậm chí đạt tiêu chuẩn của Bộ Y tế áp dụng

cho nước uống [19], cao nhất là trong nước suối

chảy qua khu vực bản Na Ư. Độ đục của nước

suối và nước tưới tiêu ở bản Ca Hâu cao bất

thường so với các nguồn còn lại là do mưa ở

phía thượng nguồn tại ngày lấy mẫu, còn trong

điều kiện bình thường thì độ đục của nước mặt

cũng rất thấp.

Tổng lượng mưa bình quân năm của xã vào

khoảng 1.650 mm/năm, thuộc loại có lượng

mưa trung bình thấp. Biến trình lượng mưa

trong năm phân thành hai mùa rõ rệt, mùa mưa

nhiều kéo dài từ tháng 4 đến tháng 9, mùa mưa

ít kéo dài từ tháng 10 đến tháng 4 năm sau, các

tháng có lượng mưa lớn nhất là từ tháng 6 đến

tháng 8. Sự phân bố của biến trình mưa có ảnh

hưởng lớn đến tài nguyên nước phục vụ sinh

hoạt và sản xuất của người dân Na Ư.

Xã Na Ư nằm hoàn toàn trong lưu vực sông

Mê Công, nơi hợp lưu của sông Nậm Rốm và

Nậm Nứa. Trên địa bàn xã có các suối chính

như Nậm Hẹ ở phía đông nam, Ca Hâu ở phía

bắc, Na Ư ở trung tâm và các suối Na Ten,

Huổi Sa. Các suối này là nguồn cung cấp nước

cho toàn bộ hoạt động sản xuất nông nghiệp của

xã thông qua hệ thống kênh mương tự chảy

theo địa hình. Do đây là các suối nhỏ, nằm trên

địa bàn biên giới nên hiện tại các suối này chưa

có các kết quả quan trắc về lưu lượng cũng như

diễn biến dòng chảy. Qua báo cáo tổng kết hàng

năm của xã cho thấy về cơ bản các suối này đáp

ứng đủ nhu cầu nước sinh hoạt và sản xuất của

nhân dân trong xã. Tuy nhiên, hai bản Ca Hâu

và Hua Thanh có tình trạng thiếu nước sinh

hoạt vào mùa khô. Do địa bàn rộng, độ dốc địa

hình lớn nên khi có mưa lớn kéo dài có thể tạo

thành lũ trên các suối này và lụt tại cánh đồng

Na Ư gây ảnh hưởng đến giao thông và sản

xuất nông nghiệp. Về tài nguyên nước ngầm

hiện tại khu vực chưa có kết quả điều tra và

đánh giá cụ thể.

Ngoại trừ Mn và Pb, hàm lượng 05 kim loại

nặng còn lại là Fe, Cd, Cu, Zn và As trong nước

mặt biến động mạnh giữa các nguồn nước mặt

và vị trí lấy mẫu khác nhau với hệ số biến thiên

dao động trong khoảng 59-83%, thậm chí tại

nhiều vị trí hàm lượng các kim loại nặng còn

dưới giới hạn phát hiện của phương pháp phân

tích (Bảng 3), chủ yếu liên quan đến quá trình

vận động và hoà tan của nước mặt qua các thể

địa chất khác nhau. Khi các nguồn nước này đổ

vào sông Nậm Rốm, hoà trộn với nhau nên hàm

lượng các kim loại nặng này trong nước sông

thường có giá trị gần bằng với giá trị trung bình

của các nguồn nước mặt trong khu vực. Kết quả

đánh giá chất lượng nước mặt của xã Na Ư cho

thấy hầu hết đều phù hợp với mục đích sinh

hoạt, bảo tồn thực vật thuỷ sinh cũng như các

mục đích sử dụng khác có yêu cầu chất lượng

nước thấp hơn, trong đó bao gồm cả nước cho

sản xuất nông nghiệp[18]. Duy chỉ có một mẫu

lấy tại suối bản Con Cang và một mẫu lấy tại ao

cánh đồng bản Na Ư lần lượt có hàm lượng Cu

và Zn cao hơn giới hạn cho phép của mục đích

sử dụng A1, đòi hỏi phải có phương án xử lý

phù hợp khi dùng làm nước sinh hoạt. So sánh

với kết quả quan trắc môi trường nước mặt tại

sông Nậm Rốm và sông Nậm Núa ở phía dưới

hạ lưu, hồ Pa Khoang (xã Mường Phăng) thì

chất lượng nước mặt tại xã Na Ư tốt hơn do

Kết quả quan trắc và phân tích chất lượng

nước mặt xã Na Ư được trình bày trong Bảng 3

và Hình 7. Các chỉ tiêu nhiệt độ, pH, DO của

nước mặt tương đối ổn định giữa các nguồn

nước khác nhau. Giá trị pH đặc trưng cho môi

trường trung tính đến kiềm nhẹ. Thông thường,

nước mặt lục địa thường thể hiện môi trường

trung tính đến axit yếu. Nước mặt xã Na Ư thể

hiện là môi trường trung tính đến kiềm nhẹ có

lẽ liên quan đến việc nước vận động qua và hoà

tan các đá vôi của hệ tầng Bắc Sơn (C-P₁ bs)

trong khu vực, các phản ứng của CaCO₃ với

N.Đ. Hoài và nnk. / Tạp chí Khoa học ĐHQGHN: Các Khoa học Trái đất và Môi trường, Tập 34, Số 3 (2018) 1-3

11

chưa bị ảnh hưởng nhiều bởi con người [16].

Như vậy, nước mặt tại xã Na Ư còn rất sạch,

hàm lượng các kim loại nặng rất thấp, nhiệt độ,

độ đục và TDS thấp, DO cao đặc trưng cho

nước đầu nguồn mới xuất lộ và ít chịu ảnh

hưởng của hoạt động nhân sinh.

được bà con ngăn lại, dẫn theo các đường ống

về bản và chứa trong các bể chứa nước cộng

đồng hoặc của hộ gia đình trước khi sử

dụng.Kết quả phân tích 16 mẫu nước sinh hoạt

thu thập trên địa bàn toàn xã cho thấy chất

lượng nguồn nước sinh hoạt và ăn uống tại đây

hợp vệ sinh, đảm bảo đáp ứng các quy

chuẩncủa Bộ Y tế (Bảng 4) [19-20], chỉ có 7/16

mẫu ở hai bản Con Cang và Ca Hâu có chỉ số

độ đục vượt quá giới hạn cho phép.

Kết quả của quá trình khảo sát cũng như

thống kê của xã Na Ư cho thấy 100% người dân

sử dụng nước uống và sinh hoạt là nước từ các

khe suối nhỏ chảy qua địa bàn xã mà không qua

bất kì phương pháp xử lý nào. Nguồn nước này

Bảng 3. Thống kê giá trị các chỉ tiêu của nước mặtcủa xã Na Ư

Fe

Nhiệt

độ (ºC)

DO

TDS Độ đục (tổng Cd

Cu

Mn

Pb

Zn

As

pH

(mg/l) (mg/l) (NTU) số)

(mg/l)

(μg/l) (mg/l) (mg/l) (μg/l) (mg/l) (μg/l)

21,8

26,4

6,96 6,06 37

8,42 7,87 324

1

517

-

0,01 0,10

0,04 3,55

-

Toàn vùng

(n=24)

0,16

0,20

4,55

0,17

0,60

(23,2) (7,67) (7,35) (120) (87)

(0,09) (0,07) (0,05) (0,03) (1,91) (0,23) (1,61)

Hệ số biến

thiên CV (%)

6

4

7

61

191

59

76

83

35

44

66

68

22,23 7,44 6,06 37

Nước ao (n=3) 26,40 7,84 7,33 196

32

55

0,03

0,15

0,01

-

0,02 1,44 0,30 0,08

0,11 0,06 0,03 2,89 0,60 1,78

(24,76 (7,62) (6,82) (108) (42)

(0,11) (0,05) (0,04) (0,03) (1,95) (0,42) (1,05)

Sông Nậm Rốm 26,23 7,68 6,93 78

111

1

517

0,09

-

0,16

0,01 0,05 0,02 2,35 0,21 1,43

0,01 0,10

0,20 0,17 0,04 3,55 0,46 4,55

21,80 6,96 6,34 38

24,03 8,22 7,86 324

-

Nước suối

(n=16)

(22,83) (7,77) (7,44) (127) (100) (0,09) (0,09) (0,05) (0,03) (1,92) (0,20) (1,65)

22,13 6,97 7,25 84

23,30 8,42 7,87 164

(22,67) (7,34) (7,50) (114) (66)

3

191

-

0,01 0,88 0,01 0,59

Nước tưới tiêu

(n=4)

0,10

0,07 0,02 0,04 2,58 0,48 3,34

(0,06) (0,05) (0,02) (0,03) (1,71) (0,18) (1,94)

A1

A2

B1

B2

6-8,5 ≥ 6

0,5

1,0

1,5

2,0

5

0,1

0,2

0,5

1,0

0,1

0,2

0,5

1,0

20

50

0,5

1,0

1,5

2,0

10

20

6-8,5 ≥ 5

1.000*

5,5-9 ≥ 4

10

50

100

5,5-9 ≥ 2

Ghi chú: Giá trị bên trên là nhỏ nhất, ở giữa là lớn nhất, trong ngoặc là trunh bình, (-) là dưới giới hạn phát hiện, in đậm là vượt giá trị giới

hạn trong quy chuẩn; A1, A2, B1, B2 là giá trị giới hạn trong QCVN08-MT:2015/BTNMT tương ứng với các mục đích sử dụng khác nhau

[18], (*) là giá trị tới hạn theo QCVN 01:2009/BYT[19].

N.Đ. Hoài và nnk. / Tạp chí Khoa học ĐHQGHN: Các Khoa học Trái đất và Môi trường, Tập 34, Số 3 (2018) 1-3

12

Hình 7. Đồ thị biểu diễn các chỉ tiêu của nước mặt xã Na Ư.

Ghi chú: NA là nước ao, NS là nước suối, NT là nước tưới tiêu, NS-NR là nước sông Nậm Rốm; CC là bản Con Cang, CH là

bản Ca Hâu, NU là bản Na Ư, HT là bản Hua Thanh, PB là bản Púng Bửa.

Bảng 4. Thống kê giá trị các chỉ tiêu của nước ăn uống và sinh hoạt của xã Na Ư

Fe

Nhiệt

độ (ºC)

DO

(mg/l) (mg/l) (NTU) số)

(mg/l)

TDS Độ đục (tổng Cd

Cu

Mn

Pb

Zn

As

pH

(μg/l) (mg/l) (mg/l) (μg/l) (mg/l) (mg/l)

22,23 6,11 6,53 42

Giá trị (n=16) 25,33 8,61 8,58 126

(23,81) (7,62) (7,46) (80)

0,6

10,1

(3,1)

-

0,01

0,25 0,15 0,08 2,87 0,63 3,17

(0,09) (0,06) (0,06) (0,03) (1,83) (0,33) (1,42)

-

0,15

Hệ số biến

thiên CV (%)

QCVN01

3

9

6

30

79

56

101

3,0

59

57

40

43

73

6,5-8,5

1000

2

5

0,3

0,5

1,0

0,3

10,0 3,0

10,0

QCVN02

Ghi chú: Giá trị bên trên là nhỏ nhất, ở giữa là lớn nhất, trong ngoặc là trung bình, (-) là dưới giới hạn phát hiện, in đậm là

vượt giá trị giới hạn; QCVN 01 là QCVN 01:2009/BYT [19], QCVN 02 là QCVN 02:2009/BYT [20].

4.3. Thảo luận

Kết quả nghiên cứu trước đây đã chỉ ra rằng

lúa nước và định cư lại tại Na Ư. Kết quả phân

tích độ dốc cho thấy diện tích đất bằng thuận lợi

cho canh tác nông nghiệp ít, còn lại là đất dốc

và rất dốc nên dễ bị xói mòn.

thiếu đất sản xuất hoặc đất sản xuất bị thoái hoá

là nguyên nhân dẫn đến tình trạng đói nghèo và

di cư tự do của đồng bào dân tộc thiểu số ở

vùng Tây Bắc và Tây Thanh Hoá - Nghệ

An[21]. Thực tế đã chứng minh ở Na Ư khi

người H’mông di cư đến đây, do điều kiện đất

đai thuận lợi nên người H’mông đã học trồng

Kết quả nghiên cứu cho thấy đất nông

nghiệp ở Na Ư thuộc loại tổng N từ nghèo đến

trung bình, tổng P từ trung bình đến giàu, tổng

K₂O từ khá đến giàu và chất hữu cơ từ giàu đến

rất giàu. Vì vậy, để đảm bảo an ninh lương thực

cần nghiên cứu chuyển đổi canh tác từ một vụ

N.Đ. Hoài và nnk. / Tạp chí Khoa học ĐHQGHN: Các Khoa học Trái đất và Môi trường, Tập 34, Số 3 (2018) 1-3

13

lúa sang hai vụ lúa hoặc một vụ lúa - một vụ

màu. Quá trình thâm canh tăng vụ, tăng cường

hệ sốquay vòng sử dụng đất cần đi đôi với việc

áp dụng kĩ thuật cải tạo đất, tăng hàm lượng

dinh dưỡng trong đất, xây dựng hệ thống thuỷ

lợi để đảm bảo nguồn nước tưới trong mùa khô.

Để thực hiện điều này, cần tăngcường sửdụng

phân hữu cơ có khảnăng khai thác tại chỗ kết

hợp luân canh các loại cây họ đậu[22-23]. Qua

khảo sát thực tế, hoạt động chăn nuôi cũng bắt

đầu phát triển ở Na Ư với các loại hình chăn

nuôi đại gia súc và nuôi lợn quy mô hộ gia đình

theo hình thức thả rông. Người dân cần phải

thay đổi thói quen, xây dựng chuồng trại cho

vật nuôi, vừa đảm bảo việc vệ sinh môi trường

nông thôn, phòng chống bệnh dịch, vừa đảm

bảo có nguồn phân hữu cơ để cải tạo đất, tăng

năng suất cây trồng.

nước ở bản Ca Hâu và Hua Thanh. Để xử lý

vấn đề này có thể nghiên cứu đầu tư xây dựng

hồ chứa nước tập trung và các bể tích nước hộ

gia đình. Nguồn nước sau khi dẫn về được chứa

trong các hồ chứa, để lắng vài ngày trước khi

phân phối đến các bể cộng đồng hoặc bể gia

đình để sử dụng.

5. Kết luận

Tài nguyên đất và nước ở xã Na Ư là một

trong những hợp phần quan trọng góp phần

phát triển kinh tế, ổn định đời sống, hạn chế di

cư. Do địa hình dốc nên tài nguyên đất phục vụ

cho sản xuất nông nghiệp tại Na Ư tương đối

hạn chế và dễ bị xói mòn, tài nguyên nước

tương đối dồi dào đủ đáp ứng nhu cầu sinh hoạt

và sản xuất. Kết quả nghiên cứu cho thấy đất tại

Na Ư không bị ô nhiễm kim loại nặng, thuộc

loại tổng N từ nghèo đến trung bình, tổng P từ

trung bình đến giàu, tổng K₂O từ khá đến giàu

và chất hữu cơ từ giàu đến rất giàu. Các nguồn

nước mặt đảm bảo chất lượng cho sinh hoạt và

sản xuất. Để đảm bảo sự thành công của mô

hình PTBV tích hợp 3E+1 tại xã Na Ư, giải

pháp khuyến nghị được đưa ra đối với sử dụng

bền vững tài nguyên đất và nước là tăng cường

hệ số sử dụng đất nông nghiệp bằng cách thâm

canh tăng vụ, sử dụng phân bón hữu cơ và vi

lượng thích hợp đi đôi với các giải pháp thuỷ

lợi cung cấp nguồn nước tưới cho sản xuất.

Kết quả phân tích cũng cho thấy hàm lượng

các kim loại nặng trong đất còn rất thấp so với

quy chuẩn kỹ thuật quốc gia, trong đó có một số

kim loại nặng như Cu, Zn, Mnlà nguyên tố vi

lượng cần thiết. Vì vậy, để tăng cường năng

suất, đảm bảo sức đề kháng dịch bệnh của cây

trồng, nâng cao chất lượng sản phẩm nông

nghiệp cũng cần nghiên cứu bón phân vi lượng

bổ sung cho đất. Trước khi thực hiện biện pháp

này cần có nghiên cứu sâu hơn về một số

nguyên tố vi lượng cần thiết cho cây trồng khác

như Ni, B, Co, Mo… để lựa chọn loại phân bón

hợp lý.

Một vấn đề khác gặp phải khi thực hiện

thâm canh tăng vụ là nước tưới trong thời kì

khô hạn. Về cơ bản, xã Na Ư có nguồn nước

mặt tương đối dồi dào, kết quả nghiên cứu cho

thầy chất lượng nước tốt, đáp ứng được yêu cầu

sản xuất nông nghiệp. Vì vậy, cần đầu tư xây

dựng và nâng cấp cơ sở hạ tầng phục vụ sản

xuất nông nghiệp. Trước hết cần tập trung xây

dựng nâng cấp hệ thống thủy lợi như xây dựng

hồ chứa nước, kênh dẫn nước, hệ thống trạm

bơm nếu cần đáp ứng nguồn nước vào mùa khô

để có thể tăng vụ, tăng năng xuất.

Lời cảm ơn

Nghiên cứu này được tài trợ bởi Chương

trình Khoa học và Công nghệ phục vụ PTBV

vùng Tây Bắc, ĐHQGHN (đề tài KHCN-

TB.19C/13-18). Tập thể tác giả chân thành cảm

ơn các cộng sự tại Ban chỉ đạo Tây Bắc,

Trường Đại học Khoa học Tự nhiên, Trung tâm

Nghiên cứu Biển và Đảo, Phòng thí nghiệm

Trọng điểm Địa môi trường và Ứng phó biến

đổi khí hậu, cán bộ và nhân dân xã Na Ưđã

giúp đỡ và tham gia trong quá trình thực hiện

nghiên cứu.

Kết quả nghiên cứu cũng khẳng định chất

lượng nước sinh hoạt và ăn uống của xã Na Ư

rất tốt. Vấn đề duy nhất gặp phải là độ đục chưa

đảm bảo theo quy chuẩn và có tình trạng thiếu

N.Đ. Hoài và nnk. / Tạp chí Khoa học ĐHQGHN: Các Khoa học Trái đất và Môi trường, Tập 34, Số 3 (2018) 1-3

sử dụng đất bền vững, Viện Địa lý - Viện Hàn lâm

14

Tài liệu tham khảo

Khoa học và Công nghệ Việt Nam, Hà Nội, 2016.

[1] Keiner Marco, History, definition(s) and models

of sustainable development, Eidgenössische

Technische Hochschule Zürich, 2005.

[2] Chrisna du Plessis, Agenda 21 for sustainable

construction in developing countries, CSIR Report

BOU E, 2002.

[3] Chrisna du Plessis, A strategic framework for

sustainable construction in developing countries,

Construction Management and Economics 25

(2007) 67.

[4] Waughray Dominic, Water Security: The Water–

Food–Energy–Climate Nexus: The World

Economic Forum Water Initiative. Island Press,

USA, 2011.

[5] Howells Mark, Sebastian Hermann, Manuel

Welsch, Morgan Bazilian, Rebecka Segerström,

Thomas Alfstad, Dolf Gielen, Holger Rogner,

Guenther Fischer,and Harrij van Velthuizen,

Integrated analysis of climate change, land-use,

energy and water strategies, Nature Climate

Change 3 (2013) 621.

[12] Bộ Tài nguyên và Môi trường, QCVN 03

MT:2015/BTNMT - Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia

về giới hạn cho phép của một số kim loại nặng

trong đất, Hà Nội, 2015.

[13] Nguyễn Thị MaiHương, Lê Thị Phương Quỳnh,

Nguyễn Thị Bích Ngọc, Christina Seider,

Matthias Kaendler và Dương Thị Thuỷ, Hàm

lượng một số kim loại nặng trong môi trường đất

và nước vùng canh tác nông nghiệp (hoa, rau, cây

ăn quả) tại xã Phú Diễn và xã Tây Tựu (Hà Nội),

Tạp chí Khoa học và Công Nghệ 4 (2012) 491.

[14] Nguyễn Thị LanHương, Nghiên cứu hàm lượng

Cu, Pb, Zn trong đất nông nghiệp do ảnh hưởng

của nước tưới sông Nhuệ, Tạp chí Khoa học Kĩ

thuật thuỷ lợi và môi trường 45 (2014) 84.

[15] Nguyễn KhánhTân, Đánh giá hàm lượng kim loại

nặng trong đất nông nghiệp tại phường Châu Khê,

thị xã Từ Sơn, tỉnh Bắc Ninh, Luận văn Thạc kĩ

khoa học, Học viện Nông nghiệp, Nhà xuất bản

Nông nghiệp, Hà Nội, 2016.

[16] Sở Tài nguyên và Môi trường tỉnh Điện Biên, Báo

cáo hiện trạng Môi trường tỉnh Điện Biên giai

đoạn 2011 - 2015, Tp. Điện Biên, 2015.

[17] Trần NgọcLan, Hóa học nước tự nhiên, Nhà xuất

bản Đại học Quốc gia Hà Nội, Hà Nội, 2008.

[18] Bộ Tài nguyên và Môi trường, QCVN 08

MT:2015/BTNMT - Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia

về chất lượng nước mặt, Hà Nội, 2015.

[19] Bộ Y tế, QCVN 01:2009/BYT - Quy chuẩn kĩ

thuật quốc gia về chất lượng nước ăn uống, Hà

Nội, 2009.

[6] Ringler Claudia, Anik Bhaduri, and Richard

Lawford, The Nexus across water, energy, land

and food (WELF): Potential for improved

resource use efficiency?, Current Opinion in

Environmental Sustainability 5 (2013) 617.

[7] Lucia de Strasser, Annukka Lipponen, Mark

Howells, Stephen Stec, and Christian Bréthaut, A

Methodology to Assess the Water Energy Food

Ecosystems Nexus in Transboundary River

Basins, Water 8 (2016) 59.

[8] Takeuchi Kazuhiko, Rebuilding the relationship

between people and nature: The Satoyama

Initiative, Ecological Research 25 (2010) 891.

[20] Bộ Y tế, QCVN 02:2009/BYT - Quy chuẩn kĩ

thuật quốc gia về chất lượng nước sinh hoạt, Hà

Nội, 2009.

[9] Nguyễn Thị Kim Yến vàĐỗ Nguyên Hải, Nghiên

cứu các loại hình sử dụng đất nông nghiệp phục

vụ phát triển du lịch ở huyện Điện Biên, tỉnh Điện

Biên, Tạp chí Khoa học và Phát triển 13 (2015)

90.

[10] Lương Đức Toàn và Trần Minh Tiến, Đặc điểm

đất đai và yếu tố hạn chế trong đất nông nghiệp

vùng Tây Bắc Việt Nam, Hội thảo quốc gia về

Khoa học cây trồng lần thứ hai, Viện Khoa học

Nông nghiệp Việt Nam, 2016.

[21] Đậu TuấnNam, Di cư của người H'mông từ đổi

mới đến nay, Nhà xuất bản Chính trị Quốc gia -

Sự thật, Hà Nội, 2013.

[22] Nguyễn HuySơn, Nghiên cứu khả năng cải tạo đất

của một số loài cây họ Đậu trên đất Bazan thoái

hoá vùng Tây Nguyên nhằm phục vụ rừng trồng

và phát triển cây công nghiệp, Luận án tiến sĩ,

Viện Khoa học Lâm nghiệp Việt Nam, Hà Nội,

1999.

[23] Nguyễn HữuHỷ, Tống Quốc Ân, Phạm Thị Nhận

và Howeller Reinhardt, Kết quả trồng xen một số

cây họ đậu để cải thiện dinh dưỡng đất trồng sắn,

Tạp chí Nông nghiệp & Phát triển nông thôn

(2015) 33.

[11] Phạm QuangVinh, Điều tra, đánh giá hiện trạng

thoái hóa đất khu vực Điện Biên và Lai Châu

bằng công nghệ viễn thám và hệ thông tin địa lý

(GIS) nhằm phục vụ phát triển kinh tế - xã hội và

N.Đ. Hoài và nnk. / Tạp chí Khoa học ĐHQGHN: Các Khoa học Trái đất và Môi trường, Tập 34, Số 3 (2018) 1-3

15

Assessment of Soil and Water Resources in Na U Commune,

Dien Bien District, Dien Bien Province for Building

the Integrated 3E+1 Sustainable Development Model

Nguyen Duc Hoai¹, Nguyen Quoc Bien¹

٫

², Le Thuy Linh², Nguyen Thi Ly², Luong

Le Huy³, Ha Tien³, Nguyen Tai Tue¹

٫

², Luu Viet Dung², Nguyen Thi Hoang Ha¹

٫

²,

Nguyen Thi Thu Ha¹

٫

², Mai Trong Nhuan², Tran Dang Quy¹

٫

²

٫

³

¹Faculty of Geology, VNU-University of Science, 334 Nguyen Trai Street, Hanoi, Vietnam

²Key Laboratory of Geoenvironment and Climate Change Response, VNU University of Science,

334 Nguyen Trai, Hanoi, Vietnam

³Sea and Island Research Center, VNU University of Science, 334 Nguyen Trai, Hanoi, Vietnam

Abstract: Na U commune is located at the Vietnam-Laos frontier, belonging Dien Bien district,

Dien Bien province. Building an integrated modelof the Economic, Environment, Ecosystem, and

Non-traditional security (3E+1)is one of the most important approaches to promote sustainable

development.Of which, soil and water resources are important pillars of the model. The present study

aimed toassess soil and water resources inNa Ucommune in order to determinesolutions of the

sustainable use of these resources for the 3E+1 model. Results showed that Na U commune

characterized bya steep relief and lack ofthe agriculturalland resource.Total nitrogen,total phosphorus,

totalK₂O and organic mattercontentvaried from low to average, average to high, relatively high to

high, and high to very high level, respectively. Heavy metals (Pb, Cu, Zn, Cd, Mn, Fe, As)

concentrations were still below the allowable limit of the National Technical Regulation. Water

resource of Na U commune was abundant and has good quality for drinking, domestic and agriculture

activities. In order to build the 3E+1 model, it is necessary to increase the agricultural land use by

intensifying the crop lands, using appropriate organic fertilizers and micro elements in combination

with irrigation.

Keywords: Sustainable development, 3E+1, soil resource, water resource, Na U.