Bài giảng Vẽ cơ khí - Chương 3: Mối ghép hình trụ trơn dung sai chế tạo và lắp ghép
45
Chöông
3
MOÁI GHEÙP HÌNH TRUÏ TRÔN
DUNG SAI CHEÁ TAÏO VAØ LAÉP GHEÙP
3.1 KHAÙI NIEÄM MOÁI GHEÙP HÌNH TRUÏ TRÔN
Moái gheùp hình truï trôn laø moái gheùp cô baûn cô baûn nhaát trong
cô khí coù theå cho caùc cheá ñoä laøm vieäc khaùc nhau theo moät yeâu caàu
nhaát ñònh. Trong cô khí caùc nhaø coâng ngheä choïn hình truï troøn ñeå
laép raùp vì nhöõng lyù do sau:
- Coâng ngheä cheá taïo maët truï truïc vaø loã ñaõ hoaøn thieän, coù theå
ñaït ñoä chính xaùc vaø ñoä nhaùm cao (boùng loaùng). Ñöôøng troøn deã cheá
taïo nhaát vì coù nhieàu bieän phaùp gia coâng tinh nhö khoan, khoeùt,
dao, maøi truï ngoaøi, maøi loã.
- Ñöôøng troøn ñôn giaûn, coù ít thoâng soá nhaát (chæ coù kích thöôùc
ñöôøng kính), coøn hình vuoâng coù nhieàu thoâng soá hôn (kích thöôùc 4
caïnh, 4 goùc...) do vaäy, ñöôøng troøn deã cheá taïo vaø kieåm tra hôn caùc
hình khaùc.
Moái laép truï trôn xuaát hieän haàu heát trong caùc keát caáu cô khí
nhö moái laép giöõa truïc vaø loã baùnh raêng, baùnh ñai, truïc vôùi voøng
trong oå laên, loã vôùi voøng ngoaøi oå laên. Then vaø raõnh treân truïc treân
loã...
3.2 DUNG SAI CHEÁ TAÏO VAØ LAÉP GHEÙP
Dung sai ño löôøng laø moät moân hoïc quan troïng trong chöông
trình cô khí, chöông naøy khoâng coù tham voïng trình baøy veà vaán ñeà
lôùn naøy maø chæ trình baøy nhöõng khaùi nieäm cô baûn vaø öùng duïng
trong veõ kyõ thuaät cô khí giuùp sinh vieân naém baét, ghi vaø ñoïc ñöôïc
kích thöôùc vôùi kieåu dung sai trong baûn veõ laép vaø kích thöôùc vôùi
dung sai trong baûn veõ cheá taïo.
Dung sai (Tolerance): nghóa ngoaøi ñôøi soáng laø söï dung thöù.
Trong kyõ thuaät, dung sai laø sai soá cho pheùp cho moät kích thöôùc
trong moät vuøng naøo ñoù luùc cheá taïo. Neáu kích thöôùc ñaït ñöôïc trong
CHÖÔNG 3
46
vuøng dung sai, ta noùi kích thöôùc naøy ñaït yeâu caàu. Tieâu chuaån
TCVN quy ñònh dung sai cheá taïo vaø laép raùp nhö sau:
Dung sai cheá taïo: chæ quy ñònh cho moät kích thöôùc cheá taïo
quan troïng naøo ñoù, khoâng phaûi kích thöôùc naøo cuõng coù dung sai vì
laøm taêng möùc ñoä phöùc taïp vaø giaù thaønh chi tieát maø khoâng caàn thieát.
Dung sai cheá taïo coù theå ñoái xöùng (symetrical) ví duï moät kích
coù dung sai ghi 1000,15 thì caùc kích thöôùc naøo trong khoaûng
99,85 ñeán kích thöôùc 100,15 ñeàu ñaït yeâu caàu. Nhöng ña phaàn
caùc kích thöôùc trong cô khí coù dung sai baát ñoái xöùng (deviation)
0,08
nhö sau: 100
vaäy caùc kích thöôùc ñöôøng kính naøo trong
0,15
khoaûng 99,85100,08 ñeàu ñaït yeâu caàu.
Kích thöôùc coù dung sai bao goàm hai yeáu toá:
- Kích thöôùc danh nghóa: theo ví duï treân thì: 100 laø giaù trò
teân goïi ñeå deã ñònh vuøng kích thöôùc, khoâng phaûi kích thöôùc thaät.
(Chuù yù: kích thöôùc ñöôøng kính phaûi coù tröôùc).
- Vuøng dung sai (ñôn vò: mm) goàm:
Sai leäch giôùi haïn giaù trò treân.
Ví duï:
Sai leäch giôùi haïn giaù trò döôùi.
Ví duï: tm = –0,15
tp = +0,08
Giöõa hai giôùi haïn treân vaø döôùi laø vuøng dung sai
t = tp – tm = 0,08 – (–0,15) = 0,23
3.3 CAÁP CHÍNH XAÙC
Ta thaáy vuøng dung sai caøng heïp nghóa laø sai leäch giôùi haïn
treân vaø sai leäch giôùi haïn döôùi caøng gaàn nhau thì chi tieát caøng khoù
cheá taïo, ñoä chính xaùc caøng cao. Do ñoù, ta coù khaùi nieäm veà caáp
chính xaùc cheá taïo. TCVN quy ñònh coù 15 caáp chính xaùc töø caáp cao
nhaát laø 0 ñeán caáp 14 laø caáp thaáp nhaát. Caáp chính xaùc phuï thuoäc
trình ñoä kyõ thuaät coâng ngheä vaø thieát bò gia coâng cuûa töøng quoác gia,
töøng vuøng vaø haõng saûn xuaát. Hieän nay, coâng ngheä Vieät Nam coù theå
ñaït caáp chính xaùc cao nhaát laø 6 nhö cheá taïo trong phoøng thí
nghieäm caùc trung taâm kyõ thuaät cao, caùc cô sôû chuyeân maøi coát maùy,
leân code cylindre vôùi maùy chuyeân duøng... nhöng thöïc teá ngoaøi saûn
xuaát thöôøng chæ ñaït ôû caáp 7 hoaëc 8. Do truïc coù beà maët ngoaøi
MOÁI GHEÙP HÌNH TRUÏ TRÔN. DUNG SAI CHEÁ TAÏO VAØ LAÉP GHEÙP
47
thöôøng deå cheá taïo hôn loå coù beà maët truï trong neân trong cuøng moät
ñieàu kieän coâng ngheä (trong moät nhaø maùy, quoác gia...) thì ñoä chính
xaùc loå thöôøng choïn thaáp hôn truïc moät caáp. Thí duï caáp chính xaùc loå
laø 8 thì caáp chính xaùc truïc laø 7.
3.4 PHAÂN BOÁ VUØNG DUNG SAI
Ta thaáy vôùi hai chi tieát truïc vaø loã ñöôïc cheá taïo vôùi cuøng moät
kích thöôùc danh nghóa, nhöng dung sai vaø caáp chính xaùc khaùc nhau
coù theå phoái hôïp ñeå taïo neân caùc kieåu laép gheùp khaùc nhau ta goïi laø
dung sai laép gheùp vôùi caùc cheá ñoä laép gheùp khaùc nhau.
Phaân boá vò trí cuûa vuøng dung sai so vôùi kích thöôùc danh nghóa
ñöôïc TCVN chia laøm 26 mieàn dung sai ñaùnh soá töø A ñeán Z tuøy
thuoäc vaøo truïc hay loã vaø caáp chính xaùc. Baûng 3.1 giôùi thieäu söï
phaân boá mieàn dung sai cuûa truïc vaø loã ôû caáp chính xaùc 8. Mieàn dung
sai loã ñöôïc quy ñònh vieát baèng chöõ in A, B, ... Z, mieàn dung sai truïc
ñöôïc quy ñònh vieát baèng chöõ thöôøng a, b, c ... z. Con soá keá beân laø
caáp chính xaùc.
Baûng 3.1 Phaân boá mieàn dung sai cuûa heä truïc
(truïc cô sôû: chöõ thöôøng) vaø heä loã (loã cô sôû: chöõ in)
3.5 HEÄ THOÁNG LOÃ VAØ HEÄ THOÁNG TRUÏC
Tieâu chuaån veà dung sai laép raùp hình truï trôn cuûa TCVN coù
thay ñoåi nhieàu qua töøng thôøi kyø. Hieän nay, TCVN döïa treân tieâu
chuaån quoác teá ISO. Ñeå deã daøng taïo cheá ñoä laép raùp giöõa truïc vaø loã,
ta caàn choïn moät trong hai yeáu toá truïc hoaëïc loã laøm chuaån, thay ñoåi
CHÖÔNG 3
48
dung sai cuûa yeáu toá kia ta coù theå ñaït ñöôïc cheá ñoä laép raùp mong
muoán. Coù hai heä thoáng:
1- Heä thoáng loã
Thöôøng ñöôïc duøng vaø chieám ñeán 90%- 95% caùc moái laép trong
cô khí vì loã laø maët truï trong, khoù cheá taïo chính xaùc vaø ñaït ñoä boùng
cao nhö truïc neân khi choïn loã laøm chuaån, ta coù theå thay ñoåi dung
sai truïc deã daøng ñaït cheá ñoä laép raùp mong muoán. Trong heä thoáng
naøy, mieàn dung sai cuûa loã luoân laø H coù sai leäch giôùi haïn döôùi baèng
0 sai leäch giôùi haïn treân luoân döông vaø phuï thuoäc caáp chính xaùc. Ví
duï, vôùi kích thöôùc 100H8 thì kích thöôùc loã chuaån laø 100+0,15. Loã
tieåu chuaån deå daøng thöïc hieän nhôø doa ( löôûi doa Phaùp: Aleùsoir
Anh: Reamer) ñaõ döôïc tieâu chuaån hoùa töø laâu.
2- Heä thoáng truïc
Ít ñöôïc duøng hôn vaø chæ chieám khoaûng 5%- 10% caùc moái laép
trong cô khí vì lyù do ñaõ neâu treân. Trong heä thoáng naøy ta choïn
truïc laøm chuaån, thay ñoåi dung sai loã ñaït cheá ñoä laép raùp mong
muoán.
Heä thoáng truïc chæ ñöôïc duøng khi moät truïc ñoàng thôøi laép vôùi
hai chi tieát loã vôùi caùc cheá ñoä laép khaùc nhau.
Ví duï 3.1 Choát piston (Axe) xe gaén maùy 10 phaûi laép trung gian
(cho xoay) vôùi loã thanh truyeàn (Phaùp: Bielle; Anh: Connection rod)
vaø laép chaët vôùi loã piston ñöôïc trình baøy nhö treân hình 3.1 döôùi ñaây:
1- Voøng gaêng chaën Axe (s. lg 2); 2- Piston; 3- Thanh truyeàn, 4: Axe
Hình 3.1 Moái laép axe piston vôùi loã piston vaø loã thanh truyeàn
MOÁI GHEÙP HÌNH TRUÏ TRÔN. DUNG SAI CHEÁ TAÏO VAØ LAÉP GHEÙP
49
Axe piston ñöôïc cheá taïo coù loã giöõa cho nheï.
Ví duï 3.2 Moái laép giöõ then baèng vaø raõnh treân truïc vaø treân loã cuõng
theo heä truïc vì lyù do noùi treân. Vôùi kính thöôùc danh nghóa beà roäng
then laø 12 thì then laép chaët treân raõnh truïc vôùi kieåu dung sai nhö
H8
sau: 10
K7
vaø laép trung gian chaët vôùi raõnh treân loã theo kieåu
h7
. Ta thaáy ñieàu naøy phuø hôïp vôùi thöïc teá vì truïc ( beà nhang
10
h6
B cuûa then) ñöôïc cheá taïo deã daøng vôùi cuøng moät kieåu dung sai 10h7
treân maùy maøi phaúng. Neáu duøng heä thoáng loã thì khoâng theå cheá taïo
moät kích thöôùc then 10 vôùi hai vuøng dung sai khaùc nhau.
Trong heä thoáng naøy, mieàn dung sai cuûa truïc luoân laø h coù sai
leäch giôùi haïn döôùi aâm, sai leäch giôùi haïn treân baèng 0 vaø phuï thuoäc
caáp chính xaùc. Ví duï, vôùi kích thöôùc 100h6 thì kích thöôùc truïc
chuaån laø 10000,022 . Hình 3.2, moái laép then baèng 108 giöõa truïc vaø
then vôùi raõnh treân loã vaø raõnh treân truïc theo heä truïc.
Hình 3.2 Moái laép then baèng 108 giöõa truïc vaø then
vôùi raõnh treân loã vaø raõnh treân truïc theo heä truïc. kích thöôùc 38 ñem ra
ngoaøi truïc ñöôïc veõ naèm ngang theo TVVN cuõ hay ISO xem ñeïp vaø deå ñoïc.
3.6 CAÙC CHEÁ ÑOÄ GHEÙP HÌNH TRUÏ TRÔN
Do yeâu caàu söû duïng trong thöïc teá maø coù ba kieåu laép gheùp
hình truï trôn vôùi caùc möùc ñoä phaân boá cuûa caùc vuøng dung sai khaùc
nhau giöõa truïc vaø loã .
1- Laép chaët (laép coù ñoä doâi)
Khi ñöôøng kính truïc lôùn hôn ñöôøng kính loã:
CHÖÔNG 3
50
- Trong heä thoáng loã vôùi mieàn dung sai loã chuaån laø H (loå cô sôû)
thì khi laép chaët mieàn dung sai cuûa truïc seõ laø k, l, m, n...z
- Trong heä thoáng truïc vôùi mieàn dung sai truïc chuaån laø h (truïc
cô sôû) thì khi laép chaët mieàn dung sai cuûa loã seõ laø K, L, M,
N...Z
2- Laép trung gian
Khi kích thöôùc truïc vaø loã gaàn töông ñöông nhau:
- Trong heä thoáng loã vôùi mieàn dung sai loã chuaån laø H (loå cô sôû)
thì khi laép trung gian mieàn dung sai cuûa truïc seõ laø g, h, i, j.
- Trong heä thoáng truïc vôùi mieàn dung sai truïc chuaån laø h (truïc
cô sôû)thì khi laép trung gian mieàn dung sai cuûa loã seõ laø G, H,
I, J.
3- Laép loûng
Khi ñöôøng kính truïc nhoû hôn ñöôøng kính loã:
- Trong heä thoáng loã vôùi mieàn dung sai loã chuaån laø H (loå cô sôû)
thì vôùi cheá ñoä laép loûng mieàn dung sai cuûa truïc seõ laø a, b, c,
d, e, f.
- Trong heä thoáng truïc vôùi mieàn dung sai truïc chuaån laø h (truïc
cô sôû) thì vôùi cheá ñoä laép loûng mieàn dung sai cuûa loã seõ laø A, B,
C, D, E, F.
3.7 CAÙCH GHI DUNG SAI TRONG BAÛN VEÕ LAÉP
Trong baûn veõ laép chæ nhöõng kích thöôùc laép raùp giöõa hai boä
phaän môùi ñöôïc caét rieâng phaàn ñeå bieåu dieãn kích thöôùc vaø ghi kieåu
dung sai. Kích thöôùc coù kieåu dung sai laép gheùp trong baûn veõ laép
goàm ba phaàn: Kích thöôùc danh nghóa chung cuûa hai thaønh phaàn
laép raùp, keá tieáp laø moät phaân soá maø töû soá chæ vuøng phaân boá dung
sai cuûa loã (chöû in), theo sau laø caáp chính xaùc cuûa loã coøn maãu soá chæ
vuøng phaân boá dung sai cuûa truïc (chöû thöôøng) theo sau laø caáp chính
xaùc cuûa truïc. Ta caàn chuù yù ñeán moät soá ñaëc ñieåm sau:
- Vuøng dung sai loã luoân ôû töû soá vaø ghi baèng chöõ in.
- Vuøng dung sai loã luoân ôû maãu soá vaø ghi baèng chöõ thöôøng.
- Thöôøng vuøng naøo coù mieàn dung sai H laø thuoäc heä thoáng ñoù
(H in treân töû soá: heä loã, h thöôøng döôùi maåu soá: heä truïc). Phaàn lôùn
theo heä loã neân coù H in treân töû soá.
MOÁI GHEÙP HÌNH TRUÏ TRÔN. DUNG SAI CHEÁ TAÏO VAØ LAÉP GHEÙP
51
- Neáu dung sai loã (töû soá) khaùc H maø dung sai truïc ôû maãu soá laø
h thöôøng thì chaéc chaén kieåu laép theo heä truïc.
- Khi caû hai vuøng ñeàu coù kyù hieäu H vaø h caû thì phaûi xem xeùt
caùc kích thöôùc lieân quan vaø duøng kinh nghieäm coâng ngheä ñeå xeùt
xem laø heä truïc hay heä loã maø 90% tröôøng hôïp laø heä loã.
- Caáp chính xaùc cuûa loã treân töû soá luoân thaáp hôn caáp chính xaùc
cuûa truïc döôùi maãu soá moät ñôn vò vì loã khoù cheá taïo ñaït chính xaùc
cao baèng truïc neân ta phaûi haï xuoáng moät caáp. Ví duï:
H8
40
laø moái laép chaët vöøa vôùi kích thöôùc danh nghóa 40
k7
trong heä loã, caáp chính xaùc truïc laø 7 cao hôn caáp chính xaùc loã laø 8
moät ñôn vò.
H8
f7
40
laø moái laép loûng vöøa vôùi kích thöôùc danh nghóa 40
trong heä loã, caáp chính xaùc truïc laø 7 cao hôn caáp chính xaùc loã laø 8
moät ñôn vò.
M8
25
laø moái laép chaët vôùi kích thöôùc danh nghóa 25
h7
trong heä truïc, caáp chính xaùc truïc laø 7 cao hôn caáp chính xaùc loã laø 8
moät ñôn vò.
H8
h7
45
laø moái laép trung gian vôùi kích thöôùc danh nghóa
25, caáp chính xaùc truïc laø 7 cao hôn caáp chính xaùc loã laø 8 moät ñôn
vò, chöa xaùc ñònh ñöôïc heä truïc hay lo nhöng xaùc xuaát heä loã cao hôn.
n8
h7
25
, ghi kích thöôùc sai (vì sao?).
H8
K7
25
, ghi kích thöôùc sai (vì sao?).
n8
h7
25
25
, ghi kích thöôùc sai (vì sao?).
H7
k8
, ghi kích thöôùc sai (vì sao?).
, ghi kích thöôùc sai (vì sao?).
K8
n7
25
CHÖÔNG 3
52
h8
25
, ghi kích thöôùc sai (vì sao?).
K7
3.8 CAÙCH GHI DUNG SAI TRONG BAÛN VEÕ CHEÁ TAÏO
Döïa vaøo kieåàu dung sai ghi treân baûn veõ laép ta tra soå tay kyõ
thuaät dung sai laép raùp hay theo baûng dung sai 3.3 phaàn cuoái
chöông naøy ñeå xaùc ñònh dung sai cuï theå cuûa kích thöôùc naøy cuûa
truïc hoaëc loã ghi treân baûn veõ chi tieát.
H7
k6
Ví duï: 25
laø kieåu dung sai ghi treân baûn veõ laép thì treân
hai baûn veõ cheá taïo truïc vaø loã ta phaûi:
- Trong baûn veõ loã: tra dung sai 25H7 trong baûng dung sai
3.3 cho loã vaø ghi kích thöôùc cuï theå laø 250,021 cho loã.
- Trong baûn veõ truïc: tra dung sai 25k6 trong baûng dung sai
0,015
cho truïc vaø ghi ghi kích thöôùc cuï theå laø 25
cho truïc.
0,002
Hình 3.3, trình baøy kích thöôùc trong baûn veõ cheá taïo cuûa cuûa
H7
k6
truïc vaø loã cuûa moái laép truï 40
vaø raûnh then B= 12 treân loã vaø
truïc nhö sau:
Hình 3.3 Trình baøy kích thöôùc trong baûn veõ cheá taïo
H7
cuûa truïc vaø loã cuûa moái laép truï 40
vaø then. Chuù yù theo TCVN môùi
k6
kích thöôùc 40 ñem ra ngoaøi ñaët nghieâng theo ñöôøng kích thöôùc thì
khoâng ñöôïc ñeïp vaø khoù ñoïc.
Khi ghi dung sai vaøo kích thöôùc baûn veõ cheá taïo, ta töï ñoåi töø
ñôn vò m cho treân baûng thaønh mm.
MOÁI GHEÙP HÌNH TRUÏ TRÔN. DUNG SAI CHEÁ TAÏO VAØ LAÉP GHEÙP
53
Moät ñieåm caàn chuù yù laø coâng ngheä taïi nöôùc ta hieän nay ñoä
chính xaùc chæ môùi ñaït ñeán 0,01mm töùc laø treân 10m. Neân caùc giaù
trò dung sai cho döôùi giaù trò naøy hoaëc ghi ñeán leû phaàn ngaøn coù tính
chaát tham khaûo. Ñoä chính xaùc gia coâng taïi nöôùc ta trong voøng 50
naêm qua khoâng taêng leân ñaùng keå neân ôû thôøi ñieåm hieän nay, maëc
duø coù nhieàu trung taâm coâng ngheä cao nhöng chöa phaùt huy ñöôïc
nhaân löïc, coâng ngheä vaø thieát bò.
Moät vaøi thuaät ngöõ thöôøng duøng trong saûn suaát taïi nöôùc ta vaø
treân theá giôùi:
- Dem (Phaùp Dixieøme: 1/10mm)
- Coâng ngheä Vieät Nam TCVN ñaït ñoä chính xaùc 0,01mm (töùc
laø Centieøme)
- ISO Coâng ngheä theá giôùi (Ñaøi Loan, Trung Quoác, Singapore,
AÁn Ñoä...) ñoä chính xaùc 0,001mm coâng ngheä micron
- Ñöùc, Nhaät, moät soá nöôùc chaâu AÂu ñaït ñoä chính xaùc
0,000001mm = 10–9m coâng ngheä Nano
- Myõ ñaït 10–12m coâng ngheä Pico ñaõ can thieäp vaøo noäi taïi
nguyeân töû vì 1 Amstrong 1Å = 10–10m.
Baûng 3.2 trình baøy dung sai laép gheùp hình truï trôn cho moät
soá kieåu vaø kích thöôùc thöôøng duøng trong phaïm vi tröôøng hoïc ñöôïc
trình baøy sau ñaây:
9 trang
19540
Free
Bạn đang xem tài liệu "Bài giảng Vẽ cơ khí - Chương 3: Mối ghép hình trụ trơn dung sai chế tạo và lắp ghép", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- bai_giang_ve_co_khi_chuong_3_moi_ghep_hinh_tru_tron_dung_sai.pdf
- CH03-B.pdf
