Về tiêu chí xác định tộc người ở một số nước trên thế giới
KHOA HỌC, GIÁO DỤC VÀ CÔNG NGHỆ
VỀ TIÊU CHÍ XÁC ĐỊNH TỘC NGƯỜI
Ở MỘT SỐ NƯỚC TRÊN THẾ GIỚI*
Khổng Diễn
Viện Dân tộc học
Email: [email protected]
ác định thành phần dân tộc để quản lý dân cư, nhằm
Xxây dựng và phát triển quốc gia độc lập, từ lâu đã
được nhiều quốc gia trên thế giới quan tâm
Ngày nhận bài: 22/2/2019
Ngày phản biện: 28/2/2019
Ngày duyệt đăng: 15/3/2019
Bài viết phân tích những cách nhìn và ý kiến khác nhau về
dân tộc, thành phần dân tộc, chủ yếu ở thế kỷ XX và đầu thế
kỷ XXI của các nhà khoa học ở một số nước trên thế giới. Qua
đó, cung cấp cái nhìn biện chứng trong việc đưa ra tiêu chí
xác định thành phần dân tộc ở Việt Nam, giai đoạn hiện nay.
DOI:
Từ khóa: Tộc người; Tiêu chí xác định tộc người; Văn
hóa dân tộc; Ngôn ngữ dân tộc; Ý thức tự giác tộc người.
1. Quan điểm của các nhà khoa học Liên Xô cũ
hội và sự xuất hiện của chế độ tư hữu. Với những
thay đổi đó, dẫn đến sự tan rã của chế độ công xã
nguyên thủy, cùng với sự thay thế các mối quan hệ
huyết thống trước đó bằng quan hệ lãnh thổ. Ở châu
Âu việc hình thành các bộ tộc đã hoàn tất vào thời
kỳ trung đại, tức thời kỳ chế độ phong kiến. Với sự
phát triển của mối quan hệ xã hội, sự gia tăng các
mối quan hệ về kinh tế, văn hóa, sự sáng tạo và phổ
biến các ngôn ngữ văn học và củng cố ý thức dân
tộc, đã hình thành lên các dân tộc”2.
Ngày nay, có nhiều ý kiến cho rằng, xã hội loài
người tiến thẳng từ liên minh bộ lạc lên dân tộc,
nghĩa là không qua bộ tộc. Có ý kiến cho rằng khái
niệm bộ tộc mang tính thực dân, chỉ những người
man di sống ở vùng biên của đế chế.
Khi thảo luận các tiêu chí xác định dân tộc (tộc
người) các nhà khoa học Xô Viết đều thống nhất
với nhau rằng, khi xem xét về thành phần tộc người
không căn cứ vào một tiêu chí nào, mà phải xét tổng
thể. Vấn đề quan trọng là phải xem nhóm cư dân đó
thuộc loại hình cộng đồng tộc người nào, đó là tộc
người hay chỉ là một bộ phận của một tộc người (chỉ
là nhóm địa phương, nhóm dân tộc học, nhóm tộc
thuộc một tộc người).
Stalin đã định nghĩa về dân tộc: Dân tộc là một
cộng đồng người ổn định được hình thành trong lịch
sử có chung ngôn ngữ, lãnh thổ, đời sống kinh tế,
cùng chung một tố chất tâm lý, biểu hiện trong cùng
một văn hóa, mà ở đó là dân tộc tư bản chủ nghĩa
chứ không phải là tộc người (ethnic), nhưng các nhà
khoa học Liên Xô trước đây vẫn vận dụng vào để
xác định tộc người. Tuy không có nhiều ý kiến phê
phán định nghĩa dân tộc của Stalin, nhưng khi xác
định cụ thể những tiêu chí khác nhau thì họ tranh
luận, đưa ra nhiều ý kiến. Đa số các nhà khoa học
Liên Xô (cũ) cho rằng khái niệm tộc người tương
đồng với khái niệm cộng đồng tộc người, cũng có
tác giả cho rằng cộng đồng tộc người rộng hơn khái
niệm tộc người. Theo N.N.Tsebocsarov có thể gọi
cộng đồng tộc người là một nhóm tộc người gần
gũi nhau về ngôn ngữ và văn hóa, nhưng cũng có
thể gọi nó chỉ là một bộ phận của một tộc người với
những nét độc đáo riêng về văn hóa và ngôn ngữ1.
Giáo sư S I.Bruk coi cộng đồng tộc người là khái
niệm bao trùm cho nhiều loại hình cao thấp khác
nhau. “Về mặt lịch sử, những cộng đồng tộc người
sớm hơn cả và tiêu biểu cho chế độ công xã nguyên
thủy là bộ lạc, về sau do quá trình giải thể chế độ
công xã nguyên thủy, đã xuất hiện liên minh bộ lạc,
lôi cuốn sự gia tăng về mối liên hệ kinh tế, văn hóa
giữa các bộ lạc, nhờ đó bộ tộc ra đời. Những bộ
tộc đầu tiên ra đời ở thời kỳ chiếm hữu nô lệ, gắn
với sự phát triển nhanh của lực lượng sản xuất xã
Các nhà khoa học Xô Viết trước đây tương đối
thống nhất với nhau, để xác định tộc người, phải có
đủ 4 tiêu chí:
1.1. Cùng cư trú trên một phạm vi lãnh thổ
nhất định
1. N.N. Tsebocsarov, “Vấn đề phân loại các cộng đồng người trong 2. S.I.Bruc (1962), Các quá trình phát triển tộc người và những
các tác phẩm của các học giả Xô Viết”, Dân tộc học Xô Viết, số 4, nguyên tắc phân loại tộc người trong “Dân số và phân bố các dân
1967.
tộc trên thế giới”, Nxb. Viện Hàn lâm Khoa học Liên Xô, Moscơva.
* Bài viết là sản phẩm thuộc đề tài khoa học cấp Bộ: “Nghiên cứu đề xuất giải quyết một số vấn đề còn có
ý kiến khác nhau về thành phần dân tộc”, mã số: ĐTCB.UBDT.04.18
Volume 8, Issue 1
39
KHOA HỌC, GIÁO DỤC VÀ CÔNG NGHỆ
Lãnh thổ tộc người như một điều kiện vật chất
Đây là tiêu chí cực kỳ quan trọng, có người còn
cơ bản để hình thành các cộng đồng tộc người. Nó cho rằng, đó là tiêu chí quan trọng nhất trong xác
quyết định nhiều đặc điểm của đời sống con người. định tộc người. Tuy vậy cũng có ý kiến không nhất
Tuy nhiên, trong thực tế có một số dân tộc như Do trí như vậy. Vì nó phụ thuộc vào hoàn cảnh và tình
Thái, Di Gan, Ta Min v.v… có thời kỳ họ cư trú ở
nhiều vùng lãnh thổ khác nhau, quốc gia khác nhau
nhưng ngay cả khi đó, họ vẫn được coi là dân tộc
(tộc người) riêng.
huống cụ thể khi ta xác định các tộc người cụ thể.
Ý thức tự giác tộc người có tính độc lập cao.
Dẫu cho lãnh thổ bị ngăn cách, văn hóa bị đứt gãy,
thậm chí cả ngôn ngữ mẹ đẻ bị mất đi thì ý thức tự
giác tộc người vẫn được duy trì.
1.2. Cùng nói một ngôn ngữ
Mỗi dân tộc (tộc người) đều có ngôn ngữ riêng
của mình. Cộng đồng ít bị phân hóa hơn cả là cộng
đồng về ngôn ngữ. Nó không đơn thuần là một
phương tiện để giao dịch mà quan trọng hơn, là một
phương tiện để phát triển đời sống văn hóa tinh thần
của họ. Chỉ có ngôn ngữ mẹ đẻ, được tiếp nhận từ
tuổi ấu thơ mới có thể giúp con người hiểu được
những sắc thái sâu sắc nhất của đời sống tinh thần,
mới cho phép con người trong cùng một tộc người
hiểu nhau một cách thấu đáo.
Với bốn tiêu chí này, được các nhà khoa học Xô
Viết tương đối thống nhất dùng để xác định thành
phần tộc người, ít có những ý kiến tranh luận và
phản đối.
Những tiêu chí được đưa ra nhưng chưa có sự
thống nhất
- Kinh tế. Được đưa ra nhưng có một số nhà
khoa học bác bỏ. Họ cho rằng, nếu đưa kinh tế vào
thành một tiêu chí trong xác định tộc người, sẽ làm
đơn giản hóa khái niệm về mối quan hệ giữa kinh
tế và tộc người. Kinh tế là điều kiện cần thiết để
tồn tại các hình thái của tộc người chứ không đặc
trưng cho tính đặc thù của tộc người. Cộng đồng
kinh tế và cộng đồng tộc người thường không trùng
nhau. Cộng đồng kinh tế xuất hiện trước hết thông
qua cộng đồng lãnh thổ kết hợp với cộng đồng
quốc gia. Khi sự liên hệ về lãnh thổ bị phá vỡ thì
mối liên hệ về kinh tế không còn nữa4. Có thể coi
trọng sự phát triển của mối liên hệ kinh tế giữa các
cộng đồng lãnh thổ có tính riêng biệt của một tộc
người hay nhóm tộc người ở bên cạnh nhau trong
quá trình hình thành tộc người, chứ không nên đồng
thời tuyệt đối hóa những mối liên hệ ấy, không nên
coi chúng là bất biến, và cũng không nên đem biểu
tượng về những đặc điểm kinh tế của các tộc người
thay thế cho khái niệm cơ sở kinh tế trong việc hình
thành của chúng5
- Tâm lý, là dấu hiệu cũng được một số nhà khoa
học cho rằng, đó là một tiêu chí của tộc người. Trong
cuốn “Tộc người và dân tộc”, Viện sỹ viện Hàn lâm
Khoa học Liên Xô Bromley Iu.v, có thời kỳ là Viện
trưởng Viện Dân tộc học Liên Xô, đã khẳng định,
tâm lý là một tiêu chí của tộc người. Ông phản đối
những ý kiến phủ nhận sự khác nhau về tâm lý giữa
các tộc người, phản đối việc giải thích sơ sài hoặc
tuyệt đối hóa những khác nhau đó. Ông coi tâm lý
là vốn có của mỗi tộc người và nó tồn tại trong bất
kỳ hình thái xã hội nào6.
Không phải ngẫu nhiên mà phần lớn các tên gọi
của tộc người lại trùng với từ “người” hay “người
mình” trong ngôn ngữ của tộc người3.
Việc phân nhóm theo mức độ thân thuộc của
ngôn ngữ gọi là phân theo phả hệ. Cơ sở của sự
phân loại này là sự tập hợp các ngôn ngữ bắt nguồn
từ một ngôn ngữ gốc đã từng tồn tại trong quá khứ.
Việc nghiên cứu vốn từ cơ bản và cấu tạo ngữ pháp
các ngôn ngữ của một hệ, cho phép ta xác định
được những ngôn ngữ ấy là ngôn ngữ có nguồn
gốc chung, là ngôn ngữ thân thuộc. Mỗi ngữ hệ
lại chia thành nhiều ngành, nhiều nhánh khác nhau
hoặc cũng có thể là ngôn ngữ của một nhóm các tộc
người (S.I.Bruc đã dẫn).
Mặc dù ngôn ngữ là tiêu chí quan trọng trong
xác định tộc người nhưng nó không phải là tiêu chí
duy nhất, vì trên thế giới có nhiều tộc người nói
chung một ngôn ngữ, nhưng lại có tộc người nói
những ngôn ngữ khác nhau. Do vậy, khi xác định
phải xét đến các tiêu chí khác nữa.
1.3. Có chung các đặc điểm văn hóa
Văn hóa là cái mà mỗi tộc người xây dựng nên
trong quá trình lịch sử của mình, được truyền từ
thế hệ này sang thế hệ khác. Mỗi tộc người đều có
những sắc thái riêng, biểu hiện trong văn hóa vật
chất (hay vật thể), văn hóa tinh thần (hay phi vật
thể) và văn hóa xã hội. Không thể có hai tộc người
lại cùng chung một văn hóa, nghĩa là không thể có
hai nền văn hóa hoàn toàn giống nhau. Khi một tộc
người đã để mất văn hóa của mình thì không còn
là tộc người nữa (N.N.Tsebocsanov- đã dẫn). Tuy
nhiên, văn hóa lại rất rộng, gồm nhiều nội dung
khác nhau, cho nên khi xác định tộc người phải rất
tinh tế và cẩn trọng, nếu không sẽ xảy ra bất đồng.
Quan điểm này vấp phải nhiều ý kiến không
đồng tình, thể hiện ở 4 số tạp chí Dân tộc học Xô
Viết năm 1983. Theo V.I.Kozlov, các đặc tính tâm
lý của các nhóm người phải được hiểu là những đặc
điểm trong nhận thức của họ về các hiện tượng tự
4. V.I.Kozlov (1970), Tộc người và kinh tế tộc người, Dân tộc học Xô
Viết, số 6.
1.4. Có cùng ý thức tự giác tộc người
5. N.N.Tsebocsarov (1964), Những vấn đề nguồn gốc của các dân
3. V.I.Kozlov (1979), Bàn về phân loại cộng đồng tộc người, trong tộc cổ đại và hiện đại, Nxb. Khoa học, Moscơva.
“Dân tộc học đại cương”, Nxb. Khoa học, Moscơva.
6. IuV.Bromley (1973), Tộc người và dân tộc học, Moscơva.
40
JOURNAL OF ETHNIC MINORITIES RESEARCH
KHOA HỌC, GIÁO DỤC VÀ CÔNG NGHỆ
nhiên và xã hội, các đặc điểm trong cách ứng xử tùng tộc. Lấy ý này để chỉ thị tộc, cũng trong văn
trước những hoàn cảnh, tình huống khác nhau. Khi
dân tộc có giai cấp đối kháng, có kẻ thống trị và
người bị trị thì mỗi giai cấp có đặc tính tâm lý riêng,
không có tâm lý chung cho tộc người.
- Nội tộc hôn, cũng là dấu hiệu được đề cập đến
trong xác định tộc người. Viện sỹ Iu. V.Bromley
kiến nghị, phải coi tộc người là cộng đồng có nhiều
ưu thế về sự kìm giữ nội tộc hôn, vì nó là tiêu chí rất
quan trọng7. Quan điểm này cũng vấp phải những ý
kiến phản đối. Người ta cho rằng, nội tộc hôn đảm
bảo cho việc tái sản xuất dân cư, tồn tại bền vững
trong xã hội ở vào một thời kỳ nhất định, nó không
thuần túy là đặc tính cho một tộc người8.
hiến đời Chu, chữ tộc được dùng để chỉ cộng đồng
người có quan hệ thân thuộc, dòng tộc.
Thuật ngữ dân tộc ở Trung Quốc mới có từ năm
1899, do Lương Khải Siêu, có thời bị thất sủng ở
trong nước, phải sang sinh sống ở nước Nhật, khi về
nước, ông viết bài đã sử dụng thuật ngữ dân tộc. Từ
đó tầng lớp trí thức tiến bộ, các nhân sỹ cải lương
ở Trung Quốc mới sử dụng thuật ngữ này. Theo
Lương Khải Siêu và những học giả dân chủ tư sản
Trung Quốc, thuật ngữ này cũng không phải đã có
ở Nhật Bản mà họ dịch từ Châu Âu sang. Chỉ từ sau
năm 1903, hai chữ dân tộc mới sử dụng rộng rãi
ở Trung Quốc. Những người thường sử dụng thuật
- Nguồn gốc, cũng có các ý kiến cho rằng, nguồn ngữ này khi đó có Lương Khải Siêu, Lương Thị,
gốc nên được coi là một đặc tính của tộc người9.
Nhưng nhiều ý kiến phản bác, cho rằng nguồn gốc
không đặc trưng cho các tộc người hiện tại.
Trương Hán Viên, Tôn Trung Sơn v.v…
Theo Lương Khải Siêu, một dân tộc (tộc người)
phải có 8 yếu tố. Đó là: 1/Cùng sống trên một lãnh
thổ, 2/Cùng huyết thống, 3/ Cùng chất thể hay chủ
thể, 4/ Cùng ngôn ngữ, 5/ Cùng văn tự chữ viết, 6/
Cùng tôn giáo, 7/ Cùng phong tục, 8/ Cùng sinh kế.
Sau Lương Khải Siêu, là Uông Tỉnh Vệ, năm
1905 đưa ra 6 điều kiện cho một dân tộc. Đó là:
1.Cùng huyết thống, 2. Cùng ngôn ngữ, văn tự,
3.Cùng nơi ở, 4. Cùng tập quán, 5. Cùng tín ngưỡng,
tôn giáo, 6. Cùng tinh thần thể chất.
Ta thấy 6 tiêu chí (điều kiện) do Uông Tỉnh Vệ
đưa ra cũng gần giống với 8 tiêu chí của Lương
Khải Siêu, chỉ sắp xếp lại và điều chỉnh một số tiêu
chí: Đem ngôn ngữ và văn tự ghép làm một, đổi
“chất thể” thành tinh thần thể chất, bỏ đi điều kiện
cùng sinh kế.
- Loại hình kinh tế - văn hóa. Lý thuyết về loại
hình kinh tế - văn hóa và “khu vực dân tộc học - lịch
sử”, được các nhà dân tộc học Xô Viết M.G.Levin,
N.N.Tsebocsarov, B.V.Andrianov sáng tạo ra, người
ta coi đây là một lý thuyết mới của Dân tộc học Xô
Viết, nhưng đưa thành một tiêu chí để xác định tộc
người thì nhiều ý kiến không tán thành. Theo họ
thì lý thuyết này chỉ đúng đối với giai đoạn sớm
của lịch sử xã hội. Nếu sử dụng cách phân loại này
thì ngay cả các tộc người có dân số ít cũng bị chia
thành những loại hình, những tộc người khác nhau.
- Cuối cùng là Tổ chức xã hội, có ý kiến nêu ra,
nhưng ít được thảo luận.
2. Quan điểm của các nhà khoa học Trung Quốc
Ở Trung Quốc, ngay từ những ngày đầu thành
lập nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa (1949),
nhà nước đã đưa cán bộ nghiên cứu dân tộc đến các
vùng có nhiều dân tộc sinh sống tiến hành điều tra,
nghiên cứu, đi sâu phân tích về lịch sử xã hội, tố
chất tâm lý, ngôn ngữ văn tự, đời sống kinh tế, tên
gọi của các dân tộc (tộc người), trên cơ sở tôn trọng
nguyện vọng của các tộc thể để định tên, thành phần
dân tộc10.
Căn cứ vào sự ghi chép của lịch sử, từ trước
công nguyên 2.000 năm, ở Trung Quốc đã có các
dân tộc như ngày nay, đó là Hạ, Thương, Huân Dục,
Cửu Lê, Hữu Miêu, Khương v.v..., đã có sự phân
định về địa giới, khu vực. Chỉ có điều sử dụng các
thuật ngữ không giống ngày nay mà thôi. Trong
ngôn ngữ Trung Quốc, chữ dân đã tồn tại từ lâu
trong kim văn, đến đời Chu, dân có nghĩa là ngu
dần, bị nô dịch. Còn chữ tộc, có nghĩa là thúc thát,
Tôn Trung Sơn năm 1924, trong cuốn “Tam dân
chủ nghĩa” đã đưa ra 5 tiêu chí cho dân tộc (tộc
người). Đó là: 1. Cùng huyết thống, 2.Cùng sinh
hoạt (phương pháp mưu sinh), 3. Cùng ngôn ngữ, 4.
Cùng tôn giáo, 5. Cùng phong tục tập quán.
Theo các nhà khoa học Trung Quốc hiện nay
(Hoàng Quang Học đã dẫn) Tôn Trung Sơn đã nhấn
mạnh đến yếu tố sinh hoạt, tức yếu tố kinh tế, nhìn
chung, các tiêu chí đưa ra của Tôn Trung Sơn đã
có những tiến bộ so với Lương Khải Siêu và Uông
Tỉnh Vệ, nhưng vẫn giữ hai tiêu chí là huyết thống
và tôn giáo để cấu thành dân tộc thì vẫn không thật
khoa học.
Rõ ràng các nhà khoa học tư sản không có khả
năng giải đáp vấn đề dân tộc một cách khoa học, còn
lẫn lộn giữa chủng tộc và dân tộc, đưa huyết thống
hoặc hình dáng chất thể (chủ thể), của nhân chủng
học (nhân học thể chất) để cấu thành dân tộc, đem
chủng tộc, một phạm trù của sinh học vào dân tộc
(tộc người), một phạm trù của lịch sử xã hội là không
thể chấp nhận được.
7. Iu.V.Bromley (1969), Tộc người và nội tộc hôn, Dân tộc học Xô
Viết, số 6.
8. Khổng Diễn (1995), Dân số và dân số tộc người ở Việt Nam, Nxb.
Khoa học Xã hội, Hà Nội.
9. Shelepov G.V (1968), Nguồn gốc chung như là một đặc điểm của
cộng đồng tộc người, Dân tộc học Xô Viết, số 4.
10. Hoàng Quang Học (chủ biên, 1995), Nhận biết các dân tộc Trung
Quốc, Nxb. Dân tộc, Bắc Kinh.
Các nhà dân tộc học Macxít ở Trung Quốc, kể
cả trước và sau năm 1949, vẫn kiên trì tuân thủ định
nghĩa của I.V.Stalin.
Volume 8, Issue 1
41
KHOA HỌC, GIÁO DỤC VÀ CÔNG NGHỆ
Chỉ từ Hội nghị Trung ương 3 của Đảng Cộng
Trước hết, tất cả những tộc người nói các ngôn
sản Trung Quốc (1978) với chính sách cải cách, mở ngữ có quan hệ nhưng không thể hiểu được nhau
cửa của Đặng Tiểu Bình, các nhà Dân tộc học nước một cách dễ dàng, thuộc ngữ hệ Thái được coi là có
này mới đưa thêm một số tiêu chí vào xác định dân chung một ngôn ngữ theo sắc lệnh hành chính.
tộc của Stalin, như: cùng một phong tục tập quán,
tách khỏi tố chất tâm lý. Vấn đề ý thức dân tộc được
đặt ra, được coi là một đặc trưng quan trọng của dân
tộc (tộc người). Ở Trung Quốc, sau Hội nghị Trung
ương 3 của Đảng Cộng sản Trung Quốc 1978, các
nhà khoa học tổ chức một số cuộc hội thảo về vấn
đề này. Nhìn chung vẫn có 3 loại ý kiến khác nhau:
1/Loại 1, cho ý thức dân tộc (tộc người) là tích cực,
là động lực gốc của sự phát triển. Nếu mất nó, sẽ
mất khả năng sống và dân tộc sẽ suy vong, 2/ Loại
ý kiến thứ hai, cho ý thức dân tộc là tiêu cực, nó là
nguyên nhân làm gia tăng mâu thuẫn dân tộc. Trong
những điều kiện đặc biệt, rất khó có thể phân định
ranh giới giữa ý thức dân tộc và chủ nghĩa dân tộc.
Do vậy, cần phải hạn chế phạm vi tác động của nó.
3/ Loại ý kiến thứ 3 (còn được coi là trung tính).
Khuyên mọi người cần phải phân tích cụ thể, không
khái quát tính chất và tác động của nó. Ý thức dân
tộc và chủ nghĩa dân tộc là hai vấn đề khác nhau,
nhưng lại có sự liên hệ mật thiết, khi bị áp bức thì ý
thức dân tộc là tích cực tiến bộ, và ngược lại, ở xã
hội dân chủ tự do, thì nó là tiêu cực11.
Thứ hai là, tất cả những người theo Phật giáo
truyền thống, kể cả những người nói thứ tiếng khác
ngữ hệ Thái, đều xem là có chung một tôn giáo -
một tiêu chí dùng để xác định tộc người. Do vậy,
khó có thể nói rằng ở đầu thế kỷ XX có ít nhất 85%
dân số thuộc thành phần tộc người là của quốc gia
Xiêm. Những khác biệt giữa họ được giải thích là
những khác biệt về khu vực hơn là khác biệt về tộc
người. Vì thế số đông người lẽ ra phải được nhận là
người Lào thì lại được giải thích là người Đông Bắc
hay người miền Bắc (Ch. Keyes - đã dẫn).
Những người nói tiếng Khmer và những người
nói các thứ tiếng liên quan đến ngôn ngữ Khmer
ở vùng Đông Bắc, những người nói tiếng Mã Lai
ở miền Nam cũng như những người theo Hồi giáo
ở đó cũng trở thành người Thái ở miền Nam nước
Xiêm. Mặc dù có sự phản ứng của các tộc người
bản địa đối với chính sách “hội nhập quốc gia” vào
những thập niên đầu thế kỷ XX, nhưng cho đến năm
1930 một hệ thống giáo dục tiểu học bắt buộc vẫn
được thực hiện, trong đó sử dụng một cấu trúc ngôn
ngữ Thái Trung ương đã được chuẩn hóa như một
phương tiện chỉ dẫn.
3. Về xác định (nhận diện) tộc người ở Thái
Lan
Vấn đề lớn nhất ở đất nước này, vào thập niên
đầu tiên thế kỷ XX, mà Chính phủ Trung ương phải
đối mặt, là sự tồn tại một bộ phận lớn dân số người
nhập cư và hậu duệ của những người di cư từ miền
nam Trung Quốc. Số lượng người Hoa ở nhà nước
Xiêm vào cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX đã tăng
vọt, tỷ lệ tăng dân số của người Hoa cao hơn tỷ lệ
tăng của tổng dân số cả nước, số người Hoa tăng từ
6,2% năm 1870 lên 9,8% năm 1917, đến năm 1947,
dân số người Hoa chiếm 12,0% dân số nước Thái
Lan (Ch.Keyes).
Nhà nghiên cứu Luang Wichit cho rằng việc lần
ra các mối liên hệ di truyền giữa các ngôn ngữ Thái
khác nhau có thể thấy một nguồn gốc chung cho
tất cả những người nói tiếng Thái. Thậm chí những
người có chung nguồn gốc này truy nguyên lại là
cư dân của Vương quốc Nam Chiếu ở Vân Nam,
Trung Quốc, cũng được cho rằng có chung các đặc
điểm khác.
Từ đó người ta sử dụng khái niệm Maha
Manachak (đế chế Thái vĩ đại) theo mô hình mà
Hiler đã làm với người Đức ở châu Âu. Đế chế này
liên kết tất cả mọi người Thái, cho dù họ định cư
ở đâu, vào một nhà nước duy nhất với Xiêm (Thái
Lan) là hạt nhân. Chính quan điểm này ở Hội thảo
Việt Nam học lần 1, tại Hà Nội, năm 2005 Charles
Keyes đưa ra ý kiến phản đối với cái gọi là “Cộng
đồng Thái” ở một số nước Đông Nam Á và Nam
Trung Quốc. Ông cho rằng không thể truy nguồn
gốc chung để thành lập cộng đồng hiện nay.
Nước Thái Lan, trước năm 1939 gọi là Xiêm.
Theo Charls Keyes, vào cuối thế kỷ 19 và đầu thế
kỷ 20, ở nước Xiêm đã thực hiện một dự án “Xác
định tộc người sinh sống trong phần đất có chủ
quyền của nhà nước”, nó là dự án dân tộc chí. Dự
án này, theo các nhà khoa học Thái Lan và Hoa Kỳ,
không những mang tính chủ nghĩa thực dân phương
Tây mà còn là công cụ cho việc tiến tới một chương
trình nghị sự làm bá chủ các đối tượng bị trị của
các nhà lãnh đạo Xiêm. Nó xác định vị trí và đối
chiếu với cả chính những tộc người thuộc giới tinh
hoa theo một trật tự mới - xã hội hiện đại. Tiêu chí
ngôn ngữ được sử dụng vào cuối thế kỷ XIX và
đầu thế kỷ XX, xã hội Xiêm được xem là một xã
hội phức tạp; người bản địa chiếm khoảng 20%
dân số cả nước, những người này nói các ngôn ngữ
không thuộc ngữ hệ Thái, hơn một nửa số người
Xiêm được xem là người Lào, bao gồm những tộc
người nói nhiều ngôn ngữ và phương ngữ Thái. Nếu
không xác định rõ các tộc người của nước này, thì
số lượng lớn người Lào ở đất Xiêm sẽ là cái cớ để
người Pháp mở rộng ảnh hưởng về phía Tây. Vì lúc
đó Pháp cai trị Đông Dương. Vua Chulalongkorn và
các cố vấn của ông đã đề ra một chính sách gọi là
“Hội nhập quốc gia”12.
11. Hách Thời Viễn, Dương Cảnh Sở (1998), Ý thức dân tộc, Tạp chí
Dân tộc, Bắc Kinh, tháng 10.
12. Charles F.Keyes (2002), Những tộc người ở châu Á: Những vấn
đề khoa học và chính trị trong việc phân loại các nhóm người ở
Thái Lan, Trung Quốc và Việt Nam, Journal of Asian Studies, số 4.
42
JOURNAL OF ETHNIC MINORITIES RESEARCH
KHOA HỌC, GIÁO DỤC VÀ CÔNG NGHỆ
Việc đồng hóa các dân tộc thiểu số ở Thái Lan
vẫn tồn tại đến ngày nay. Những người dân tộc thiểu
số không nói ngôn ngữ Thái, bị gọi là “Chao Khao”,
có nghĩa là thấp kém, hay nổi dậy chống đối nhà
nước Thái. Các dân tộc thiểu số, kể cả những người
nước ngoài nhập cư vào Thái Lan đều phải đổi họ,
tên gọi và phải cải đạo, theo Phật giáo. Điều đó đã
bị một số nhà Dân tộc học ở nhiều nước, kể cả các
nhà khoa học ở chính Thái Lan phản ứng quyết liệt.
Dân tộc có một số đặc điểm:
- Mỗi dân tộc (nhỏ) có thể trở thành cơ sở của
việc hình thành một dân tộc (lớn) như trường hợp
dân tộc Áo, Hunggari, Nga, Thổ Nhĩ Kỳ v.v…
- Mỗi dân tộc có ngôn ngữ riêng, những ngôn
ngữ trên chưa thống nhất với nhau trong từng vùng,
đôi khi khác nhau hoàn toàn là do có nhiều dân tộc
di cư, nhập cư ở xen lẫn nhau.
- Kinh tế của dân tộc là tự cung tự cấp, việc trao
đổi kinh tế không phát triển và không chặt chẽ là
nguyên nhân dẫn đến ngôn ngữ và tiếng nói chưa
thống nhất trong một dân tộc.
- Mỗi dân tộc có tâm lý và văn hóa bậc trung ở
một mức độ nhất định. Ở một số nước, mỗi dân tộc
có lãnh thổ riêng của mình.
4. Về xác định tộc người ở nước Cộng hòa
Dân chủ Nhân dân Lào
Từ những năm 60 của thế kỷ XX, Việt Nam đã
cử các đoàn cán bộ về lĩnh vực dân tộc sang cùng
với cán bộ Lào, nghiên cứu về các tộc người ở đất
nước này, do đó cách xác định tộc người ở Lào
không khác nhiều so với cách xác định của Việt
Nam. Vào giữa những năm của thập niên 90 thế
kỷ XX, cả nước Lào có 38 tộc người13. Đến năm
2005, theo kết quả Tổng điều tra dân số toàn quốc,
nước Lào có 49 tộc người, được xếp vào 4 ngữ hệ
(family): Lào - Thái, Môn-Khmer, Hán - Tạng và
Mông - Jìu Miền (Mông - Dao)14. Tại Hội nghị 6
Quốc hội Lào (khóa VI), ngày 24/11/2008 đã công
nhận kết quả của năm 2005, Quốc hội ra quyết nghị
số 213/QH: Nước Cộng hòa Dân chủ Nhân dân Lào
chỉ có 1 dân tộc lớn, là dân tộc Lào và 49 dân tộc
nhỏ (ethnic). Không sử dụng các thuật ngữ như Lào
Lùm, Lào Thâng và Lào Sủng; không được sử dụng
các tên gọi có tính chất miệt thị, khinh thường, chia
rẽ như dân tộc đa số, dân tộc thiểu số v,v…do lịch
sử để lại15.
So sánh bảng danh mục các tộc người ở Lào
(theo Quyết định 213/QH) với bảng Danh mục các
tộc người ở Việt Nam (Theo Quyết định 121/TCTK
năm 1979) chúng tôi thấy ở Lào, những tộc người
nói ngôn ngữ Việt - Mường đều xếp vào ngữ hệ
Môn - Khmer mà không có ngữ hệ hoặc nhóm ngôn
ngữ Việt - Mường; Ở Lào xếp thành 3 tộc người
là: Tà Ôi, Pa Cô và Ôi, thì ở Việt Nam, chỉ là 1 tộc
người Tà Ôi: Ở Lào xếp làm 2 tộc người: Thái, Phu
Thay thì ở Việt Nam Phu Thay hay Pu Thay chỉ là
tên gọi khác của Thái; Ở Lào có 2 tộc người: Lự và
Nhuồn thì ở Việt Nam, Nhuồn là tên gọi khác của
Lự. Cũng ở tài liệu này các nhà khoa học Lào đã
trình bày tiêu chí xác định tộc người ở Lào như sau:
“Dân tộc là một cộng đồng người được sinh ra trong
lịch sử, gồm các đặc trưng về mặt ngôn ngữ, lịch sử,
nguồn gốc sinh ra gắn liền với tên gọi của dân tộc
và các đặc trưng về cơ cấu, hệ tư tưởng, tâm lý được
thể hiện trong cộng đồng văn hóa”.
Dân tộc xuất hiện không phải do mong muốn của
con người, không phải do ý chí của chính quyền, mà
do kết quả tác động của các qui luật kinh tế - xã hội.
Một nước có thể có một hoặc nhiều dân tộc.
5. Đối với các nhà khoa học phương Tây
Từ lâu các nhà khoa học phương Tây, trong đó
có các nhà Dân tộc học, Nhân học xã hội, đã cho
rằng: Tộc người (ethnic hay ethnic group) là những
thuật ngữ được sử dụng rộng rãi trong xã hội và
trên các phương tiện báo chí. Đa số ý kiến thường
cho rằng các đặc trưng như văn hóa, xã hội, ngôn
ngữ đã cấu thành nên tộc người. Bắt đầu từ giữa
thập niên 50 của thế kỷ 20. Với công trình “Các
hệ thống chính trị ở vùng cao Burma” (viết về tộc
người Kachin), năm 1954 của E. R. Leach, tính
thuyết phục về văn hóa, ngôn ngữ của tộc người
bị nghi ngờ16. Ông cho rằng người Kachin không
thể tìm thấy trong bất cứ một thuộc tính văn hóa
nào mà tất cả họ chia sẻ. Tính riêng biệt của người
Kachin chỉ có thể hiểu được khi xem xét cơ cấu các
mối quan hệ của họ với những người láng giềng,
là người Shan, những người mà với các tiêu chuẩn
thông thường phải được coi là một nhóm tộc người
riêng. Ông kết luận: “Các qui ước thông thường về
các nhân tố tạo nên một văn hóa một xã hội đã tạo ra
không còn phù hợp nữa”. Ông khẳng định, tổ chức
xã hội cơ bản hơn văn hóa.
Nhà nhân học Michael Moeman, khi nghiên
cứu về các mối quan hệ tộc người ở Thái Lan (năm
1965), tập trung vào tộc người Lự, ông cho rằng,
ngôn ngữ, văn hóa và tổ chức xã hội trong tộc
người không hoàn toàn tương đồng với nhau, do
vậy không cần phải có một nền văn hóa đặc trưng17.
Năm 1969 Fredrik Barth, trong cuốn sách
“Nhóm tộc người và biên giới tộc người” (ở phần
giới thiệu), ông cho rằng: Trong khi không có một
13. Nguyễn Duy Thiệu (1996), Cấu trúc tộc người ở Lào, Nxb. Khoa
học Xã hội, Hà Nội.
14. Lao National Front for Construction (2005), The Ethnics Group
in Lao PDR, Vientian.
16. Cuốn sách này đã được Viện Dân tộc học Việt Nam dịch ra tiếng
15. Mặt trận Lào xây dựng đất nước, Thông tư hướng dẫn phổ biến, Việt, bản dịch lưu tại Thư viện Viện Dân tộc học
sử dụng tên gọi số lượng các dân tộc tại nước Cộng hòa dân chủ 17. Michael Moeman (1965), Ethnic iđentification in a Complex -
nhân dân Lào, số 004/TMX ngày 20.01.2009.
civilization Who are the Lue ? American Anthropologist.
Volume 8, Issue 1
43
KHOA HỌC, GIÁO DỤC VÀ CÔNG NGHỆ
tập hợp các đặc điểm văn hóa nào là bền vững để nhấn mạnh đến: Tính cộng đồng, ý thức tự nhận của
phân biệt nhóm tộc người này với nhóm tộc người người dân và dân số. Người ta cho rằng, một dân tộc
khác thì không thể lấy các tiêu chí văn hóa làm các
muốn tồn tại được phải có một dân số nhất định, ít
nhất là 10 vạn người, nếu không sẽ bị đồng hóa bởi
các dân tộc cùng cư trú, nhất là bởi các dân tộc có
dân số đông hơn.
Như vậy cho đến nay, vấn đề xác định tiêu chí
hay đặc trưng của tộc người, trên thế giới vẫn còn
những ý kiến khác nhau. Vấn đề là căn cứ vào tình
hình thực tế, chúng ta phải xác định lấy những tiêu
chí của chúng ta để có thể áp dụng được trong cả
nước ở giai đoạn hiện nay.
đặc trưng cơ bản để xác định các nhóm tộc người18.
Giáo sư Chares F.Keyes ở trường Đại học
Washington tại Seattle Hoa Kỳ, người đã có nhiều
năm cùng cộng tác với Viện Dân tộc học Việt Nam,
tán đồng với quan điểm của các nhà khoa học trên
(E.R.Leach, M.Moeman, F.Barth v.v…) ông đã viết
một loạt bài về xác định tộc người nói chung, ở các
nước châu Á như Thái Lan, Trung Quốc, Việt Nam
nói riêng (đã dẫn), Một học sinh người Việt Nam
của ông là Phan Ngọc Chiến đã có bài giới thiệu về
tiêu chí đặc điểm văn hóa trong xác định thành phần
tộc người của ông (tại Hội thảo năm 2002 ở thành
phố Hồ Chí Minh).
Ở Việt Nam, nhằm phục vụ công tác nghiên cứu
XĐTPDT, từ thập niên 1970 đến nay đã có 6 hội
thảo bàn về tiêu chí XĐTPDT, tạm chia thành ba
đợt.
Theo Ch. F.Keyes: “Một tộc người phải được
quan niệm là một cộng đồng người, kết hợp với
nhau về một dòng dõi chung mà họ cùng chia sẻ,
nhưng không giống như dòng họ trong gia phả,
bằng cách chỉ ra cụ thể một ông hay bà tổ chung và
không nhất thiết phải là một sự kiện có thật, chỉ có
niềm tin có chung một dòng dõi cũng có giá trị như
chung một dòng dõi có thật”19.
Trong khi đó nhà nhân học Canada đã có nhiều
năm hợp tác nghiên cứu với Viện Dân tộc học
Việt Nam, lại đề cao đặc điểm văn hóa. Theo ông,
văn hóa cho phép chúng ta trả lời những câu hỏi:
“Chúng ta là ai, tại sao và như thế nào chúng ta
khác với người khác, cái gì phân định chúng ta vào
trong các phạm trù xã hội được xây dựng dựa trên
nền tảng về tuổi, giới, dòng dõi, địa vị hôn nhân, tài
sản, nghề nghiệp, kỹ năng quyền lực…Những phạm
trù nhấn mạnh khác nhau tùy theo thế giới quan được
xem xét”. “Quan điểm dân tộc học trung tâm (ethno
- centric) cũng hàm ý rằng các nhà phát triển không
hiểu hay từ chối việc thừa nhận khả năng tồn tại của
nền văn hóa bản địa truyền thống”. Tóm lại, văn hóa
cho phép chúng ta xây dựng hiện thực của chúng
ta20.
Đợt 1 gồm hai cuộc hội thảo tại Hà Nội vào
tháng 6 và tháng 11 năm 1973 do Viện Dân tộc học
tổ chức. Đợt 2 gồm hai cuộc hội thảo vào tháng 7 và
tháng 10 năm 2002 tại Hà Nội và Tp. Hồ Chí Minh
do Viện Dân tộc học tổ chức. Đợt 3 gồm hai cuộc
hội thảo tại Hà Nội vào năm 2014 do hội đồng Khoa
học Công nghệ ꢀy ban Dân tộc tổ chức.
Trong các cuộc hội thảo, những vấn đề lý thuyết
được giới thiệu và phân tích. Kinh nghiệm các nước
trên thế giới và khu vực áp dụng vào điều kiện Việt
Nam được trao đổi và thảo luận. Mặc dù còn đôi
khác biệt, nhưng ý kiến chung tương đối thống nhất
là Khác với Liên Xô, cũng khác với Trung Quốc,
Việt Nam không coi lãnh thổ tộc người, đặc điểm
kinh tế, nguồn gốc lịch sử là các tiêu chí XĐTPDT.
Các yếu tố tâm lý, nguồn gốc lịch sử trong một số
trường hợp nằm trong đặc điểm văn hóa hay ý thức
dân tộc. Vì thế, kết luận chung là các nhà Dân tộc
học Việt Nam trước sau vẫn thống nhất chỉ áp dụng
ba tiêu chí XĐTPDT, bao gồm ý thức tự giác tộc
người, đặc điểm văn hóa và ngôn ngữ, ngoài ra, tùy
từng vùng, từng dân tộc có thể áp dụng thêm các
tiêu chí mềm nhưng linh hoạt và bảo đảm tính khoa
học. Trong ba tiêu chí, tiêu chí đặc điểm văn hóa
hàm ý có chung một số đặc trưng chứ không phải
có chung tất cả các thành tố văn hóa. Để XĐTPDT,
cần áp dụng cả ba tiêu chí, mỗi tiêu chí được nghiên
cứu không đơn lẻ, mà trong mối quan hệ tổng thể
với các tiêu chí khác, không có tiêu chí nào là duy
nhất mà chỉ có sự tổng hòa của các tiêu chí, do các
tiêu chí kết hợp lại.
Gần đây, trong một số tài liệu của Liên hợp
quốc, khi viết về các dân tộc (tộc người) bản địa, họ
18. Bath Fredric (1969), Introduction in Group and Boundaries
Boston Little Brown.
19. Phan Ngọc Chiến, “Quan điểm của một số nhà khoa học phương
Tây về tiêu chí đặc điểm văn hóa trong việc xác định thành phần
dân tộc ở Việt Nam”, Hội thảo bàn về tiêu chí xác định lại thành
phần dân tộc ở Việt Nam , thành phố Hồ Chí Minh ngày 18/10/2002.
20. Don Mccaskill (2005), Từ người các bộ tộc thiểu số: Sự chuyển
đổi của các dân tộc bản địa: Một cuộc tranh luận lý thuyết, trong
Hợp tuyến “Tính dân tộc và quan hệ dân tộc ở Việt Nam và Đông
Nam Á” Hà Nội.
Đây là những kết luận đúng đắn, phù hợp với
điều kiện nước ta, là thành tựu khoa học, thực tiễn
có ý nghĩa to lớn của công tác XĐTPDT Việt Nam.
44
JOURNAL OF ETHNIC MINORITIES RESEARCH
KHOA HỌC, GIÁO DỤC VÀ CÔNG NGHỆ
Tài liệu tham khảo
Phan Ngọc Chiến (2002), Quan điểm của một
số nhà khoa học phương Tây về tiêu chí đặc
điểm văn hóa trong việc xác định thành phần
dân tộc ở Việt Nam, Hội thảo bàn về tiêu chí
xác định lại thành phần dân tộc ở Việt Nam,
thành phố Hồ Chí Minh ngày 18/10/2002.
N.N. Tsebocsarov (1967), Vấn đề phân loại các
cộng đồng người trong các tác phẩm của các
học giả Xô Viết, Dân tộc học Xô Viết, số 4.
N.N.Tsebocsarov (1964), Những vấn đề nguồn
gốc của các dân tộc cổ đại và hiện đại, Nxb.
Khoa học, Moscơva.
Khổng Diễn (1995), Dân số và dân số tộc người
ở Việt Nam, Nxb. Khoa học Xã hội, Hà Nội.
S.I.Bruc (1962), Các quá trình phát triển tộc
người và những nguyên tắc phân loại tộc
người trong “Dân số và phân bố các dân tộc
trên thế giới”, Nxb. Viện Hàn lâm Khoa học
Liên Xô, Moscơva.
Don Mccaskill (2005), Từ người các bộ tộc
thiểu số: Sự chuyển đổi của các dân tộc bản
địa: Một cuộc tranh luận lý thuyết, trong
Hợp tuyến “Tính dân tộc và quan hệ dân tộc
ở Việt Nam và Đông Nam Á” Hà Nội.
Khổng Diễn (2002), Một số vấn đề về xác định
lại thành phần dân tộc ở Việt Nam. Kỷ yếu
Hội thảo bàn về tiêu chí xác định lại thành
phần dân tộc ở Việt Nam (tại Hà Nội ngày
02. 7. 2002, thành phố Hồ Chí Minh ngày
18.10.2002).
Hoàng Quang Học (chủ biên, 1995), Nhận biết các
dân tộc Trung Quốc, Nxb. Dân tộc, Bắc Kinh;
Nguyễn Duy Thiệu (1996), Cấu trúc tộc người ở
Lào, Nxb. Khoa học Xã hội, Hà Nội.
Hách Thời Viễn, Dương Cảnh Sở (1998), Ý thức
dân tộc, Tạp chí Dân tộc, Bắc Kinh, tháng 10.
Bath Fredric (1969), Introduction in Group and
Boundaries, Boston Little Brown.
Charles F.Keyes (2002), Những tộc người ở
châu Á: Những vấn đề khoa học và chính trị
trong việc phân loại các nhóm người ở Thái
Lan, Trung Quốc và Việt Nam, Journal of
Asian Studies, số 4.
V.I.Kozlov (1979), Bàn về phân loại cộng đồng
tộc người, trong “Dân tộc học đại cương”,
Nxb. Khoa học, Moscơva.
Iu.V.Bromley (1973), Tộc người và dân tộc học,
Moscơva.
V.I.Kozlov (1970), Tộc người và kinh tế tộc người,
Iu.V.Bromley (1969), Tộc người và nội tộc hôn,
Dân tộc học Xô Viết, số 6. Michael Moeman
(1965), Ethnic iđentification in a Complex
- civilization Who are the Lue? American
Anthropologist.
Shelepov G.V (1968), Nguồn gốc chung như là
một đặc điểm của cộng đồng tộc người, Dân
tộc học Xô Viết, số 4.
Dân tộc học Xô Viết, số 6.
Lao National Front for Construction (2005), The
Ethnics Group in Lao PDR, Vientian.
Mặt trận Lào xây dựng đất nước, Thông tư
hướng dẫn phổ biến, sử dụng tên gọi số
lượng các dân tộc tại nước CHDCND Lào,
số 004/TMX ngày 20.01.2009.
THE CRITERIA FOR DETERMINING ETHNIC GROUPS
IN A NUMBER OF COUNTRIES AROUND THE WORLD
Khong Dien
Institute of Anthropology
Email: [email protected]
Abstract: Determining the ethnic composition to manage
the population, to build and develop an independent nation,
has long been interested in many countries around the world.
The paper analyzes different perspectives and opinions on
ethnicity and ethnic composition, mainly in the 20th century
and early 21st century of scientists in some countries around
the world. Thereby, providing dialectical view in making
criteria for determining ethnic composition in Vietnam in the
current period.
Received: 22/2/2019
Revised: 28/2/2019
Accepted: 15/3/2019
DOI:
Keywords: Human race; Criteria for determining ethnic
groups; Native culture; National language; The sense of self-
awareness among human race.
Volume 8, Issue 1
45
7 trang
12/01/2024
15860
Free
Bạn đang xem tài liệu "Về tiêu chí xác định tộc người ở một số nước trên thế giới", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- ve_tieu_chi_xac_dinh_toc_nguoi_o_mot_so_nuoc_tren_the_gioi.pdf
