Thủ pháp giấc mơ trong tiểu thuyết màu rừng ruộng của Đỗ Tiến Thụy
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM TP HỒ CHÍ MINH
HO CHI MINH CITY UNIVERSITY OF EDUCATION
TẠP CHÍ KHOA HỌC
JOURNAL OF SCIENCE
KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
Tập 16, Số 2 (2019): 61-71
SOCIAL SCIENCES AND HUMANITIES
Vol. 16, No. 2 (2019): 61-71
ISSN:
1859-3100
THỦ PHÁP GIẤC MƠ
TRONG TIỂU THUYẾT MÀU RỪNG RUỘNG CỦA ĐỖ TIẾN THỤY
Trần Văn Hải
Trường THPT Nam Kỳ Khởi Nghĩa, Thành phố Hồ Chí Minh
Ngày nhận bài: 14-12-2018; ngày nhận bài sửa: 25-01-2019; ngày duyệt đăng: 27-02-2019
TÓM TẮT
Màu rừng ruộng là tiểu thuyết đầu tay của nhà văn Đỗ Tiến Thụy. Tác phẩm được xuất bản
năm 2006 và ngay lập tức gây tiếng vang trong đời sống văn học. Tác giả đã khéo léo vận dụng
thành công rất nhiều thủ pháp nghệ thuật để tạo sự lôi cuốn, hấp dẫn độc giả. Tiêu biểu nhất phải
kể đến thủ pháp giấc mơ. Nhờ đó, chúng ta có thể đi sâu vào vùng vô thức của nhân vật để giải mã
những ẩn ức sâu kín rất đỗi con người và cũng thấm đẫm tính nhân văn.
Từ khóa: Đỗ Tiến Thụy, Màu rừng ruộng, thủ pháp, giấc mơ.
1.
Mở đầu
“Theo những nghiên cứu khoa học gần đây nhất, một người sáu mươi tuổi sống trong
mộng mị ít nhất năm năm. Nếu thời gian ngủ chiếm mất một phần ba đời người thì khoảng
25% thì giờ ngủ trôi qua trong chiêm mộng. Như vậy, giấc mơ ban đêm chiếm một phần
mười hai cuộc đời của đa số con người” (Jean Chevalier – Alain Gheerbrant, 2016,
tr. 164). Giấc mơ/chiêm mộng là một phần quan trọng, hiển nhiên, quen thuộc trong đời
sống của con người. Nó không xa lạ với con người thì chắc chắn cũng không xa lạ với thế
giới nghệ thuật nói chung và văn học nói riêng. Với lợi thế của mình, các tác phẩm văn học
đã sử dụng giấc mơ như một thủ pháp nghệ thuật hữu hiệu để đi vào khám phá những vùng
ẩn ức đầy sâu kín trong cõi vô thức của con người. Từ những biểu hiện vô thức của nhân
vật, cả tác giả và độc giả sẽ có cơ hội thấu hiểu đời sống hữu thức trong hiện tại với ngổn
ngang những nghĩ suy, những chiêm nghiệm khác nhau. Chúng ta có thể bắt gặp thủ pháp
giấc mơ trong nhiều tác phẩm văn học từ xưa đến nay, từ Việt Nam cho đến thế giới. Tuy
nhiên, với khuôn khổ bài viết này, chúng tôi chỉ tập trung tìm hiểu thủ pháp giấc mơ trong
tiểu thuyết Màu rừng ruộng của Đỗ Tiến Thụy.
2.
Nội dung
2.1. Đôi nét về thủ pháp giấc mơ trong văn học
“Thủ pháp là cách để thực hiện một ý định, một mục đích cụ thể nào đó”
(Hoàng Phê, 2004, tr. 959). Giấc mơ/chiêm mộng có rất nhiều cách hiểu khác nhau. Ở đây,
chúng tôi sử dụng nó với tư cách là một phương tiện chuyển tải và sáng tạo biểu tượng.
Đơn cử một vài cách hiểu về giấc mơ/chiêm mộng được trích dẫn trong cuốn Từ điển biểu
61
TẠP CHÍ KHOA HỌC - Trường ĐHSP TPHCM
Tập 16, Số 2 (2019): 61-71
tượng văn hóa thế giới. Frédéric Gaussen cho rằng: “Chiêm mộng là biểu tượng của cuộc
phiêu lưu cá thể, được cất sâu trong tâm khảm đến nỗi nó vượt ra khỏi vòng cương tỏa của
người sáng tạo. Chiêm mộng hiện ra với chúng ta là biểu hiện bí mật nhất và trơ trẽn nhất
của chính chúng ta” (Jean Chevalier – Alain Gheerbrant, 2016, tr. 164). Trong khi đó,
Freud – cha đẻ của Phân tâm học lại khẳng định: “chiêm mộng là biểu hiện, thậm chí là sự
thực hiện những dục vọng bị kìm nén” (Jean Chevalier – Alain Gheerbrant, 2016, tr. 164).
Còn Jung thì quan niệm “đây là sự thể hiện một cách tự phát và tượng trưng cái thực trạng
của vô thức” (Jean Chevalier – Alain Gheerbrant, 2016, tr. 164). Tuy nhiên, theo chúng tôi,
cách định nghĩa của J.Sutter là dễ nhận được sự đồng thuận nhất: “Chiêm mộng là một
hiện tượng tâm lí xảy ra trong lúc ngủ và được cấu thành bởi một loạt hình ảnh mà sự diễn
biến của chúng giống như ít hay nhiều liên tục” (Jean Chevalier – Alain Gheerbrant, 2016,
tr. 164)… Như vậy, giấc mơ hay còn gọi là chiêm mộng là một hiện tượng nằm ngoài ý chí
và trách nhiệm của con người. Nó xuất hiện không hề được báo trước nhưng lại có khả
năng chuyển tải những thông điệp thực sự có ý nghĩa. Kết hợp hai khái niệm thủ pháp và
giấc mơ/chiêm mộng, chúng ta có thể hiểu thủ pháp giấc mơ là cách thức thực hiện một ý
định, một mục đích nào đó bằng còn đường vô thức thông qua thế giới biểu tượng.
Giải mã những giấc mơ luôn là một khát khao của nhân loại. Chìa khóa để giải mã
chính là ở hệ thống biểu tượng. Lần theo hệ thống này, soi chiếu với hoàn cảnh, tâm lí, tính
cách nhân vật, chúng ta sẽ có những phát hiện bất ngờ, thú vị. Trong văn học, việc vận
dụng thành công thủ pháp giấc mơ sẽ giúp các nhà văn có cơ hội đào sâu vào thế giới tiềm
thức, soi ngắm nhân vật ở nhiều góc độ khác nhau. Từ đó, nó giúp bạn đọc có cái nhìn toàn
diện về đời sống nội tâm của các nhân vật ấy.
Trong văn học thế giới, chúng ta có thể kể ra đây hàng loạt những tác phẩm văn học
đã vận dụng thành công thủ pháp giấc mơ như Hồng lâu mộng (Tào Tuyết Cần), Liêu trai
chí dị (Bồ Tùng Linh), Giấc mơ (Kafka), Vụ án li kì của Tiến sĩ Jekyll và Ngài Hyde
(Robert Louis Stevenson), Frankenstein (Shelley), Twilight (Stephenie Meyer), Báu vật
của đời (Mạc Ngôn)… Ở Việt Nam, thời trung đại có một số tác phẩm tiêu biểu như truyện
thơ trong văn học dân gian Phan Trần, Nhị độ mai, Việt điện u linh (Lý Tế Xuyên), Lĩnh
Nam chích quái (Trần Thế Pháp), Truyền kì mạn lục (Nguyễn Dữ)… Đến văn học hiện đại,
nhất là từ sau năm 1986, chúng ta bắt gặp rất nhiều tác phẩm chú trọng sử dụng thủ pháp
này như Nỗi buồn chiến tranh (Bảo Ninh), Ăn mày dĩ vãng (Chu Lai), Đêm thánh nhân
(Nguyễn Đình Chính), Những đứa trẻ chết già, Người đi vắng (Nguyễn Bình Phương)…
2.2. Biểu hiện của thủ pháp giấc mơ trong tiểu thuyết Màu rừng ruộng
Màu rừng ruộng là tiểu thuyết đầu tay của nhà văn Đỗ Tiến Thụy. Dù là đầu tay
nhưng tác giả đã tỏ ra chắc chắn trong việc xây dựng hình tượng người kể chuyện cùng
những điểm nhìn, cốt truyện, kết cấu… khá đa dạng. Nó cho thấy anh đã nắm bắt được
những kĩ thuật sáng tác của tiểu thuyết hiện đại. Tiếp cận với Màu rừng ruộng, chúng ta sẽ
62
TẠP CHÍ KHOA HỌC - Trường ĐHSP TPHCM
Trần Văn Hải
lạc vào thế giới đầy sắc màu của rừng và ruộng trong hành trình gian truân của nhân vật
Vinh. Để hành trình ấy thêm phần thú vị, Đỗ Tiến Thụy đã sử dụng thủ pháp giấc mơ một
cách có chủ đích. Theo khảo sát, chúng tôi nhận thấy tiểu thuyết có tất cả tám lần viết về
giấc mơ. Trong đó, bảy lần thuộc về nhân vật Vinh, một lần thuộc về nhân vật ANuk. Kiến
giải những giấc mơ này, chúng ta thấy nó không chỉ phản ánh đời sống tinh thần, tính cách
của nhân vật mà còn mang màu sắc tâm linh, huyền ảo.
2.2.1. Giấc mơ – cuộc trở về quá khứ dân tộc trong sâu thẳm tiềm thức nhân vật
Sau khi thi đại học bị rớt, Vinh quyết định đi chăn trâu. Con trâu đầu tiên và cũng là
duy nhất mà Vinh chăn trong đời mình được cậu âu yếm gọi là Nghé Hoa. Trong một lần
chăn Nghé Hoa trên Đồng Mồ ở làng Bùi, Vinh đã ngủ quên và mơ về mùa đông năm
1426, nghĩa quân Lam Sơn tiêu diệt quân Minh khi chúng đi qua đồng Tốt Động (Hà Tây)
– quê hương của Vinh: “Mười vạn quân Minh do Thái tử Hoài Vương Hầu Vương Thông
chỉ huy hành quân từ thành Đông Quan qua Tốt Động để đánh úp nghĩa quân Lam Sơn
đang náu trên vùng Cao Bộ. Đoàn binh hùng hổ đi như thác cuốn ngoài đường cái, nhưng
qua đồng làng Bùi thì như một dòng sông lớn bị bóp eo thắt lại, kéo dài hàng chục dặm.
Nghĩa quân Lam Sơn đã phục sẵn trong lau sậy bên gò. Một phát súng lệnh nổ vang trời.
Tiếng quân reo dậy đất. Voi chiến Lam Sơn xông ra ủi giặc xuống đồng lầy. Cuộc chiến
kéo dài từ giờ Ngọ đến giờ Thân. Năm vạn đầu giặc bị chém tại đây. Sử nhà Minh chỉ ghi
ba vạn. Lấy sử ta và sử Minh cộng lại chia đôi thì cũng ra bốn vạn. Vinh đang nằm trên
cánh đồng bốn vạn xác người! Lúa đồng làng ta mọc trên bốn vạn xác người! Ơ hay, mà
sao dân làng ta vẫn đói?” (Đỗ Tiến Thụy, 2017, tr. 21-22). Cũng trong giấc mơ này, Vinh
còn nhớ về việc thuở ban đầu dân làng mình gọi cánh đồng chôn vùi giặc Minh là Đồng
Trê và mùa xuân năm 1430, Vua Lê Thái Tổ ra chiếu chỉ truyền dân làng thu gom hài cốt
giặc Minh chôn vào ba trăm ngôi đại mộ rồi đổi tên thành Đồng Mồ. Từ những sự kiện lịch
sử đó mà dân làng Bùi đã có nghi lễ cúng ma khách vào vụ gặt hàng năm. Nghi lễ này còn
duy trì đến ngày hôm nay gọi là lễ cúng cháo cầu. Tiếp nối dòng miên man trong vô thức,
Vinh mơ về khung cảnh làm lễ cúng cháo cầu với người cầm trịch là ông thống Chuyện và
xung quanh là đám trẻ con làng Bùi có khuôn mặt vàng võ, hốc hác, quần áo te tua, nhếch
nhác… đóng vai ma đói, sẵn sàng xông vào cướp một cái chân giò, một nải chuối, một
thúng bỏng ngô, vài cân dưa chuột, hai nồi cháo hoa. Vinh chỉ thoát khỏi giấc mơ khi Nghé
Hoa đang lau mặt cho cậu bằng cái lưỡi xám hồng ram ráp. Một giấc mơ trở về quá khứ
hào hùng của dân tộc với rất nhiều biểu tượng như Vương Thông, nghĩa quân Lam Sơn, Lê
Thái Tổ, lũ trẻ chăn trâu làng Bùi, ông thống Chuyện, bốn vạn xác người, voi chiến, Đồng
Mồ… Kết nối những biểu tượng đó, ta thấy nó khơi gợi trong lòng Vinh và bạn đọc niềm
tự hào dân tộc khi nghĩa quân Lam Sơn đã tiêu diệt bè lũ xâm lược một cách vẻ vang,
khiến chúng phải khiếp sợ. Vua ta, dân ta không chỉ sôi sục quyết tâm tiêu diệt kẻ thù mà
còn rất nhân đạo khi thu gom hài cốt lũ giặc Minh để chôn tập thể vào ba trăm ngôi đại mộ
63
TẠP CHÍ KHOA HỌC - Trường ĐHSP TPHCM
Tập 16, Số 2 (2019): 61-71
và hằng năm còn làm lễ cúng ma khách. Thế nhưng, len lỏi trong giấc mơ của Vinh là câu
hỏi “Lúa đồng làng ta mọc trên bốn vạn xác người! Ơ hay, mà sao dân làng ta vẫn đói?”
Câu hỏi đó cùng hình ảnh những đứa trẻ làng đóng vai ma đói gầy gò, xanh xao là sự ám
ảnh của nghèo đói, lạc hậu qua bao nhiêu năm. Đáng lẽ ra với quá khứ hào hùng ấy, tinh
thần quyết tâm phải được đem vào trong đời sống sản xuất chứ không thể cứ mãi quẩn
quanh, bế tắc.
Thời điểm Vinh đang sống không có cách nào đào thoát khỏi làng bằng việc đăng kí
đi lính. Sau một vài trục trặc, cuối cùng cậu ta cũng có mặt trên chuyến tàu lên đường hành
quân cùng đồng đội. Một trong những người Vinh làm quen được ở giai đoạn mới của đời
mình là Vọng vốc. Sau hai ngày vật vã, mất ngủ trên chuyến tàu đi với tốc độ rùa bò, Vinh
lại mơ. Một giấc mơ đẹp. Cậu ta kể lại cho Vọng vốc nghe: “Đêm qua tao nằm mơ… Tao
thấy một đoàn quân chân mang giày cỏ, áo vải thắt chẽn ngang hông, gươm giáo sáng lòa,
cờ đào rợp đất. Tao giật mình nhận ra một người cũng áo vải như muôn ngàn binh sĩ nhưng
tướng mạo phi phàm, đứng thẳng trên mình voi, tấm áo vải choàng được gió lùa bay phần
phật. Người ấy tuốt gươm chỉ thẳng hướng Bắc, cất giọng âm vang như sấm dậy giữa ba
quân: Nay Lê Chiêu Thống đang tâm rước voi về dày mả tổ. Hai mươi vạn quân Thanh
đang dày xéo non sông! Hỡi tướng sĩ ba quân, phen này hãy cùng nhau đánh cho để tóc
dài, đánh cho để răng đen, đánh cho lũ quân Thanh thất điên bát đảo. Đánh cho chúng bỏ
mộng thôn tính nước Nam” (Đỗ Tiến Thụy, 2017, tr. 130). Lời vua Quang Trung sang sảng
nhận được sự đồng tình, ủng hộ vang trời của trăm họ. Nhân dân tíu tít mang đồ ăn khao
quân. Ăn uống no nê, vua Quang Trung phát lệnh hành quân với bước chân thần tốc. Hai
mươi vạn quân Thanh bị đánh tan tành! Mồng Năm Tết vua Quang Trung cưỡi voi vào cửa
Bắc, áo vải xạm đen khói súng! Già trẻ trong thành Thăng Long hân hoan đón nghĩa quân
Tây Sơn. Vua Quang Trung mở tiệc khao quân và sai người phi ngựa hỏa tốc mang cành
đào Nhật Tân về Phú Xuân báo tiệp. Vinh say sưa kể lại giấc mơ của mình. Say sưa đến
nỗi Vọng vốc nghĩ Vinh bị ấm đầu. Không phải! Vinh đang say huyền tích. Một huyền tích
cách đây hai trăm năm. Với các biểu tượng: vua Quang Trung, voi, áo choàng, cành đào
Nhật Tân… chúng ta nhận ra giấc mơ của Vinh có nhiều ẩn ý. Nó cho thấy cậu ta là người
say mê huyền tích, say mê lịch sử dân tộc với tâm hồn lãng mạn. Đặt trong hoàn cảnh đang
hành quân trên chuyến tàu di chuyển chậm chạp thì bước chân thần tốc của nghĩa quân Tây
Sơn, vó ngựa hỏa tốc của người mang cành đào báo tiệp về Phú Xuân là biểu tượng cho
khát khao đoàn tàu tăng tốc để kịp thời ra mặt trận, để thôi thúc tinh thần phấn khởi của
đám thanh niên đang hăng hái nhập ngũ. Cao hơn, tác giả còn muốn đưa ra một đối sánh
ngầm giữa hai hình tượng: đoàn tàu của thế kỉ XX (cơ giới) và một con ngựa (thô sơ) của
hai trăm năm về trước. Cái nào nhanh hơn trong một cung đường? Từ đó, Đỗ Tiến Thụy ẩn
ý phê phán sự thụt lùi của tiến trình phát triển lịch sử Việt Nam. Như vậy, thủ pháp giấc
mơ đã giúp Vinh được trở về với quá khứ hào hùng của dân tộc trong sâu thẳm tiềm thức.
64
TẠP CHÍ KHOA HỌC - Trường ĐHSP TPHCM
Trần Văn Hải
Nó hoàn toàn vô thức nhưng không vô nghĩa. Nó là những tín hiệu thẩm mĩ để dẫn dắt độc
giả vào không gian nội tâm sâu kín mà khi tỉnh táo nhân vật không thể bộc lộ.
2.2.2. Giấc mơ – cuộc trở về nơi chôn nhau cắt rốn còn nhiều bức bối, ngột ngạt
Để kiếm thức ăn tươi tươi cho thằng Bộn con ông Bồn theo lời của anh Tấn, Vinh đã
vào rừng bắn chim. Thế nhưng, cậu ta thất bại thảm hại. Cái khó ló cái khôn, đến một con
suối, Vinh đã quăng trái lựu đạn xuống suối để bắt cá. Đang choáng váng với thành quả thì
Vinh thấy một đám người chĩa mác kề vào lưng cậu rồi bắt đi. Họ bắt Vinh về làng Sập nơi
có tộc người lùn Rơ Mâm sống trên núi Sa Man ở Tây Nguyên. Những con người kì quái
này đã trói Vinh vào một chuồng trâu. Sẩm tối đàn trâu rừng được đưa vào chuồng nơi
Vinh đang bị trói. Chúng lăn vội vào đám phân bùn lõng bõng quẫy đuôi mù mịt, phân
văng tung tóe vào mặt Vinh. Bản thân Vinh còn bị lũ muỗi rừng to như những con ong
thừa cơ lao vào chích. Muỗi cắn ê ẩm cả mình. Đầu óc cậu bắt đầu mụ mẫm, người lả dần,
lả dần và chìm vào mộng ảo: “Trước mắt Vinh không phải là đàn trâu có vẻ bề ngoài
hoang dã mà là đàn trâu của làng Bùi. Vinh thấy chập chờn hình ảnh Nghé Hoa. Con trâu
kéo những đường cày dưới cánh đồng bùn lầy lút bụng như toài trên nước. Vãn buổi cày
nó đứng trên bờ rướn cổ liếm khắp thân gỡ đỉa. Những con đỉa no máu trâu căng mọng như
chuối chín khiến Vinh xót xa. Cây kéo trong tay Vinh cắt nhịp. Khợp! Khợp! Khợp! Máu
đỉa phun tóe cả vào mặt. … Ánh mắt ông Ét cản ngăn: cậu làm thế ba hôm trâu chết. Hãy
để tự nó…” (Đỗ Tiến Thụy, 2017, tr. 156).
Trong dòng hồi tưởng về làng quê nơi mình sinh ra, sau buổi dạy cho Kíp cày ruộng,
đêm về, Vinh lại tiếp tục mơ tới Nghé Hoa và gia cảnh nhà ông Ét: “Trở đi trở lại trong
giấc mơ của Vinh là hình ảnh ông Ét cùng Nghé Hoa đằm lút dưới đồng chiêm trũng. Cả
người cả trâu thở ra khói trắng phì phà” (Đỗ Tiến Thụy, 2017, tr. 309). Ông Ét về nhà buổi
trưa. Chưa kịp vục mặt vào gàu nước trong veo để rửa mặt, chị Miền – người vợ sau đã ào
ra lôi ông lệch xệch vào nhà. Tiếng nhấm nhẳng chì chiết xiết dài trong chiều vắng. “Cơn
hành hạ” của chị Miền quá sức chịu đựng của ông Ét nên ông vùng xuống bếp rút con dao
thái chuối chạy ra giếng tụt quần ngồi kê lên thớt. Ông nghiến răng vung dao chặt đánh
cốp. Cú chặt khiến chị Miền hoảng hồn nhưng kịp nhận ra lão Ét lừa mình để chạy trốn
trách nhiệm. Bởi lão chặt con lươn chứ có chặt “cái ấy” đâu. Vinh mơ mình về thăm ông
Ét, vẫn gia cảnh tuềnh toàng, xác xơ cùng đám con đang nướng cua ăn trừ bữa. Con Hường
bảo Vinh đừng vào vì bố và dì đang ngủ trưa. Bất ngờ một tình huống xảy ra là con út nhà
ông Ét hô to “Cháy!”. Mọi người hoảng loạn. Vinh quay vào. Ông Ét lao ra khi chiếc quần
cộc màu cháo lòng quáng quàng mặc trái, đầu lơ thơ tóc ướt bết mồ hôi. Ông nhận ra Vinh
và thông báo: “Ờ ờ… Nghé Hoa hả? Hợp tác hóa giá bán cho nhà ông Sùng rồi. Ông ấy
mua rồi cho thuê cày buổi. Ai thuê cũng cày cho thật lực, rồi ai chăm bẵm cho ăn uống gì
đâu. Thế nên được nửa năm thì quỵ… Nó… chết rồi!” (Đỗ Tiến Thụy, 2017, tr. 310). Cuộc
đối thoại ngắn giữa Vinh và ông Ét bị cắt ngang bởi tiếng hắng lên cùng tiếng gót chân nện
65
TẠP CHÍ KHOA HỌC - Trường ĐHSP TPHCM
Tập 16, Số 2 (2019): 61-71
xuống giường thùm thụp bực dọc. Ông Ét phải vội vàng quay vào để tiếp tục làm “nhiệm
vụ”. Vinh thở hắt rồi nói với ông Ét: “Thôi ông vào với cô ấy đi! Vừa vừa phai phải thôi.
Ông gần sáu mươi rồi đấy. Cố làm gì. Những con giống già nua của ông chỉ cho ra đời
những đứa con sài đẹn mà thôi!... Nỗi bức bối, ngột ngạt khiến Vinh không thể nào chịu
nổi. Vinh muốn gào thét, muốn giãy dụa, muốn đập phá một cái gì cho hả…” (Đỗ Tiến
Thụy, 2017, tr. 311).
Ai cũng nghĩ mơ về nơi “chôn nhau cắt rốn” của mình là đẹp, là nên thơ. Tuy nhiên,
nó không đúng với nhiều người, trong đó có cả Vinh. Kỉ niệm đẹp nhất thời niên thiếu của
Vinh ở làng Bùi là gắn với Nghé Hoa và chị Miền. Thế mà giờ đây, Nghé Hoa ngoài việc
bị những con đỉa căng mọng như trái chuối bám riết lấy, hút máu no nê nó còn bị bán cho
ông Sùng để cho thuê cày theo buổi. Phải tận dụng hết sức lực của nó là phương châm của
những người đi thuê. Họ không quan tâm, chăm bẵm, cho Nghé Hoa ăn uống ra sao. Đó là
tư duy ấu trĩ của những người cạn nghĩ, chỉ biết cái lợi trước mắt mà không nhìn ra hậu quả
dài lâu. Rốt cuộc, nó quỵ rồi chết. Hình ảnh những con đỉa bám riết vào Nghé Hoa như
những gì cổ hủ, lạc hậu cứ xoắn quyện lấy người dân làng Bùi. Nó kiên trì bám víu, hút
cạn máu của người dân khiến họ chết dần, chết mòn ngay trên mảnh ruộng của quê hương
mình. Chị Miền – người con gái Vinh thầm thương trộm nhớ thuở xưa, người con gái đẹp
nhất làng Bùi phải lấy ông Ét trong một đám cưới chạy tang với mong muốn sẽ thoát được
những lời gièm pha bởi mặc cảm là con gái quá lứa lỡ thì. Hình ảnh Vinh về thăm nhà ông
Ét là một sự ám ảnh cho sự nghèo đói, lạc hậu dai dẳng mà chưa có dấu hiệu đổi thay. Vẫn
ngôi nhà tuềnh toàng, vẫn chín đứa con gái nheo nhóc, xanh xao cặm cụi nướng cua ăn
trong cơn mụ mẫm về đời sống, về tương lai. Đặc biệt là hình ảnh ông Ét phải gồng mình
chống đỡ những đòi hỏi đầy bản năng đàn bà của chị Miền. Người ta bảo “chồng già vợ trẻ
là tiên”. Tiên ở đâu chứ với sức lực của một người gần sáu mươi, ông Ét không thể đáp
ứng nổi những đòi hỏi của chị Miền. Bi kịch này cũng xuất phát từ quan niệm “nhất nam
viết hữu thập nữ viết vô” của gia tộc nhà ông, của lề thói nơi làng quê Bắc Bộ. Vợ trước
của ông đã chết tức tưởi khi phải gắng sức để đẻ đứa con thứ chín. Còn bây giờ, ông phải
dùng cả tiểu xảo mà cũng không chạy trốn được cơn khát khao của cô vợ trẻ. Nơi vũng bùn
tù đọng sau lũy tre làng, những người như ông Ét, chị Miền chỉ nghĩ đến đẻ và đẻ chứ
không đủ tầm nhìn xa trông rộng là đẻ ra có nuôi nổi không, có cho chúng được ăn học đến
nơi đến chốn hay rồi chúng lại bị quăng ra ruộng đồng bòn mót từng hạt lúa còn sót, bị
người ta ném bùn đuổi đánh. Chúng lại rơi vòng luẩn quẩn của cha mẹ chúng trong sự mờ
mịt về tương lai. Trong cơn mơ, Vinh nhắc ông Ét vừa vừa phai phải thôi, bởi những con
giống già nua của ông chỉ sinh ra những đứa con nhiều sài đẹn, kém chất lượng. Ý nghĩ đó
dù trong tiềm thức nhưng nó vẫn làm cho Vinh cảm thấy bức bối, ngột ngạt. Sự ngột ngạt
của một người nhìn ra được những váng đọng lưu niên của lớp bùn dày, đặc quánh đang
làm mờ tối tất cả những sinh linh của quê hương Vinh. Người ta bảo, giấc mơ còn có chức
66
TẠP CHÍ KHOA HỌC - Trường ĐHSP TPHCM
Trần Văn Hải
năng tiên đoán, dự báo những điều sẽ xảy ra trong tương lai gần hoặc tương lai xa. Thì đây,
sau giấc mơ trên, chỉ một thời gian, Vinh nhận được thư của chị Sự. Đoạn cuối lá thư, chị
viết: “Chuyện nhà chị Miền đau lòng lắm Vinh ơi! Đang trưa ông Ét bị chứng “thượng
phong”, dân làng phải gói cả hai người vào chăn khiêng ra trạm xá… Ông Ét đã chết. Chết
trên… bụng chị Miền!...” (Đỗ Tiến Thụy, 2017, tr. 315). Giấc mơ quả thực là bí ẩn nhưng
nếu đem nó ra mà kiến giải bằng con mắt khoa học của những nhà chiêm mộng thì sự bí ẩn
ấy chất chứa trong nó những tiên tri khiến cho những ai còn nghi ngờ cũng phải suy nghĩ lại.
2.2.3. Giấc mơ – cuộc đào thoát hiện thực bế tắc trong tiềm thức
Sau cuộc nói chuyện sặc mùi tanh tinh hoàn gà và mùi dốt nát với ông Sùng, Vinh
nghe thấy tiếng quát tháo của anh công nhân kêu mọi người đổ nước vào chiếc máy bơm
cũ để bơm nước từ sông vào ruộng. Dù quát tháo bao nhiêu, nó vẫn nằm im. Vinh gợi ý
cho anh ta đảo pha điện thì chiếc máy bơm chạy được một lúc rồi tắt ngấm. Mọi người
chán ngán bỏ ra về. Một mình Vinh ngồi so ro trên mặt đê dõi con mắt đói vàng về phía
cánh đồng. Cánh đồng rách nát càng nhìn càng đói. Vinh muốn tìm chỗ ngủ cho qua cơn
đói. Ngoảnh đi ngoảnh lại, cậu chỉ thấy miệng ống bơm đen ngòm như cái hang kia là khả
dĩ và chui vào đó nằm một lát. Cậu lơ mơ ngủ và mơ “thấy mình đang nằm trên cánh đồng
bát ngát lúa vàng. Những hạt lúa to như chiếc ấm chen nhau kìn kìn chảy về ngõ xóm. Nhà
nhà khấm khởi mang hết cót lớn cót bé bồ nhỏ bồ to ra đựng mà không xuể, trong khi lúa
vẫn tràn về như thác lũ. Khuôn mặt già trẻ gái trai làng Bùi tươi vui như hội. Những khuôn
miệng xinh xắn không phải nói chuyện ăn uống nhục hèn mà toàn những lời hay ý đẹp.
Những đứa trẻ làng Bùi lột vứt lớp áo te tua cóc cáy khoác lên mình những tà áo mới ngây
ngất tới trường. Những ngôi trường ngói đỏ thấp thoáng dưới tán bàng xanh thẫm râm ran
tiếng hát quện tiếng chim. Vinh thấy mình lớn bổng lên từ những bài học không vấn vương
cơm áo. Và cậu thấy mình hóa thành một phi thuyền đang nằm trên bệ phóng của tàu vũ
trụ phương Đông. Bầu trời đầy sao và trăng lung linh vẫy gọi. Vinh thấy thấp thoáng muôn
gương mặt thân quen giơ tay chào vẫy. Vinh cũng giơ tay chào tạm biệt mọi người để bay
vào khoảng không cao vút…” (Đỗ Tiến Thụy, 2017, tr. 33). Đây là một giấc mơ đẹp đầy
màu sắc. Hàng loạt hình ảnh mang tính biểu tượng đã xuất hiện trong cơn mộng mị ban
ngày của Vinh. Đó là cánh đồng bát ngát, những hạt lúa to, cót lớn cót bé, bồ to bồ nhỏ, lúa
tràn về như thác lũ, khuôn mặt già trẻ gái trai làng Bùi vui tươi như hội, những khuôn
miệng xinh xắn nói lời hay ý đẹp, những tà áo mới, ngôi trường ngói đỏ, tàu vũ trụ Phương
Đông… Tất cả tượng trưng cho một cuộc sống no đủ, sung túc được dẫn dắt bởi tri thức.
Đặc biệt, tàu Phương Đông đưa Vinh bay vào vũ trụ ám dụ cho một cuộc vượt thoát mang
tính cách mạng. Nó đưa Vinh thoát khỏi những cùng quẫn, tù túng mà bay vào không trung
đầy sao và mặt trăng lung linh. Ước vọng đó thật lớn lao, cao đẹp, đáng trân trọng. Giá như
dân làng Bùi ai cũng có những ước mơ đẹp đẽ, tươi mới như cậu để rồi quyết tâm biến nó
thành hiện thực thì sẽ hạnh phúc biết bao.
67
TẠP CHÍ KHOA HỌC - Trường ĐHSP TPHCM
Tập 16, Số 2 (2019): 61-71
Thế nhưng, giấc mơ trên chỉ là một cuộc đào thoát khỏi hiện thực bế tắc trong tiềm
thức mà thôi, bởi ngay sau đó: “Bệ phóng tàu vũ trụ Phương Đông rung chuyển. Tiếng
máy rú lên u ủ. Không có một bệ khói trắng hình đài sen khổng lồ đưa phi thuyền cất mình
khỏi đất. Nguồn điện có đột ngột đã đẩy vót Vinh ra khỏi ống máy bơm như một viên đạn
thịt. Cậu rơi một đường hình cung trên không gian ngắn ngủi rồi bị dòng nước đục ngàu
cuốn trôi vào mương máng…” (Đỗ Tiến Thụy, 2017, tr. 33-34). Giấc mơ vẫn chỉ là giấc
mơ. Hiện thực phũ phàng khi dòng điện có trở lại. Nó lôi tuột Vinh ra khỏi cơn mơ về một
viễn cảnh tươi đẹp, đưa cậu tung lên không trung như một viên đạn thịt rồi rơi xuống, ngụp
lặn trong dòng nước đục ngầu. Nó giống như một cú tát đau đớn cho cậu tỉnh táo trở lại.
Dòng nước đục ngầu kia tượng trưng cho hiện thực, cho những người dân quê ăn tục nói
phét, cho sự dở dang của việc học hành trong những ngôi trường rách nát.
2.2.4. Giấc mơ – cơn lãng du của tình yêu lứa đôi không thành
Có hai người con gái làm trái tim thanh xuân của Vinh thổn thức. Một là chị Miền –
con ông Sùng ở làng Bùi. Hai là Juny – con gái của phi công James đến từ nước Mĩ. Vì quá
yêu, quá si mê chị Miền nên cậu bị sốc khi thấy chị nằm gọn trong vòng tay của anh Sản ở
cabin xe tải. Vinh tức tối đập bể cả cửa kính xe với mong muốn giải thoát cho chị. Tuy
nhiên, Vinh đã sai. Cái sai đó được chị Miền giải thích vào hôm sau: “Vinh ơi! Chị muốn
đi khỏi cái làng này. Em không hiểu à? Sao em dại thế?” (Đỗ Tiến Thụy, 2017, tr. 59).
Nghe chị nói, Vinh như kẻ ngủ mê sực tỉnh. Chị Miền kéo đầu Vinh vào ngực mình. Nước
mắt chị nhỏ xuống gáy Vinh nóng hổi. Ngực Vinh có trăm ngàn mảnh kính nhộn nhạo cứa
vào tim buốt thót. Vinh vùng vằng chạy về nhà. “Đêm ấy, Vinh nằm mơ. Giấc mơ luôn
chấp chới khuôn mặt chị Miền. Giấc mơ khiến Vinh rùng mình, thấy có gì đó tháo khỏi cơ
thể bẫng hẫng như máu rút…” (Đỗ Tiến Thụy, 2017, tr. 59). Đó là lần đầu tiên trái tim cậu
trai tổn thương vì tình yêu tan vỡ. Vinh đau đớn nhận ra sự ngộ nhận trong tình cảm của
mình với chị Miền. Đau đớn hiểu được dụng ý sâu xa trong hành động ăn nằm của chị với
anh Sản. Thì ra chị bất chấp tất cả, bất chấp thiên hạ đàm tiếu chỉ để được đi khỏi làng, để
thoát khỏi những định kiến đang siết chặt vòng thắt vào cổ khiến chị ngạt thở. Khuôn mặt
chị Miền xuất hiện trong giấc mơ khiến Vinh rùng mình, bởi những lề thói nơi làng quê đã
dồn người con gái vào chân tường khiến họ có những hành động dại dột. Rồi sẽ có bao
nhiêu người con gái khác ở làng Bùi giống như chị?
Công cuộc tìm kiếm hài cốt liệt sĩ trên đỉnh Sa Man của đơn vị Vinh đang gặp bế tắc
thì phái đoàn POW – MIA xuất hiện. Họ đến vì muốn phối hợp với đơn vị của Vinh tìm
kiếm hài cốt phi công James bị chết trong trận chiến năm xưa. Cũng nhờ tình huống này
mà Vinh gặp được Juny – con gái của James. Đó là một cô gái xinh xắn, có lối sống phóng
khoáng, tự nhiên đúng chất Mĩ. Giữa Vinh và Juny có những rung động lứa đôi, dù còn mơ
hồ. Khi công việc tìm kiếm hoàn tất, phái đoàn POW – MIA trở về Mĩ, trong một đêm nằm
tâm sự với ông Bồn giữa không gian núi rừng Tây Nguyên bao la, Vinh bất chợt hỏi ông
về Khu Rừng Say – nơi được nhiều người đồn thổi nhưng chưa thấy bao giờ. Ông Bồn
68
TẠP CHÍ KHOA HỌC - Trường ĐHSP TPHCM
Trần Văn Hải
thừa nhận là không có Khu Rừng Say mà chỉ nghe nói đến Bãi Thú thôi. Ông kể cho Vinh
nghe về Bãi Thú một cách hư thực. Nhờ câu chuyện nghe được, đêm đó, Vinh đã có một
giấc mơ. “Rực rỡ trong giấc mơ ấy là một chiếc cầu vồng ngũ sắc vắt ngang bầu trời. Vinh
cùng Juny dắt tay nhau từ cầu vồng bước xuống Khu Rừng Say” (Đỗ Tiến Thụy, 2017,
tr. 333). Ở đó, có đầy đủ muôn thú sống yên bình, hạnh phúc, đẹp đẽ. Năm này qua năm
khác, đời này qua đời khác, sự giao hoan của cây cối và muôn thú đã tạo nên dáng một
Khu Rừng Say kì thú. Vinh cùng Juny bước vào không gian thơ mộng, huyền ảo ấy. Một
thân cây xoải ngang như chiếc xích đu giữa rừng. Juny nằm nghiêng, mái tóc như nắng
vàng, đôi mắt như trời xanh, thân hình nàng quyến rũ với những đường cong mời gọi:
“Hãy yêu nhau đi!... Trước vòng tay rộng mở, Vinh đứng chết trân… Vinh bước đến.
Những bước chân chậm rãi. Mắt Vinh nhìn thẳng mắt Juny. Mắt Juny từ từ khép lại, cặp
môi hé mở đón mời. Vinh cụp mắt xuống, bàn chân day mãi lên một hòn đá nhỏ. Vinh nhìn
lại thân mình. Một thân thể suy dinh dưỡng gầy còm đang nhuốm màu bệnh tật. Một thân
thể thô kệch với nét mặt tối tăm u uẩn và tù đọng. Và rồi Vinh từ từ cúi xuống…Vinh nhặt
chiếc áo choàng lại cho Juny. Nàng giật mình mở mắt. Vinh vẫn đứng… Juny lại khẽ giục.
Vinh không đáp. Trong lòng Vinh đang có sự giằng xé. Một tiếng nói trái tim cất lên thúc
giục: Hãy yêu nhau đi, chúng ta là con người! Nhưng lại có tiếng nói khác, tiếng nói của lí
trí giằng dai kéo lại: hãy biết phận mình…” (Đỗ Tiến Thụy, 2017, tr.334-335).
Khu Rừng Say chỉ tồn tại trong trí tưởng tượng, trong những giấc mơ. Nó biểu tượng
cho những gì đẹp đẽ, nguyên thủy, rộn ràng sức sống của muôn loài. Trong giấc mơ, Vinh
được cầm tay Juny bước vào đó để say cảnh, say người, để “lạc loài” trên lá vàng trong
cơn mê tình ái. Juny thì mời gọi, sẵn sàng hiến dâng. Nhưng trong trái tim cậu có sự mâu
thuẫn giữa tình cảm và lí trí. Tình cảm thúc giục cậu yêu đi, cuồng si đi vì chúng ta là con
người. Còn lí trí nhắc nhở cậu về thân phận của mình. Đó là sự vênh lệch của trình độ văn
minh, ngoại hình, gia cảnh… giữa cậu và cô gái xinh đẹp kia. Đó là “nỗi mặc cảm truyền
kiếp ngấm sâu ngủ yên trong dòng máu nhược tiểu ngàn năm giờ đột nhiên duềnh trỗi. Nỗi
mặc cảm dồn nén khiến thân thể Vinh căng tức, sắp nổ tung” (Đỗ Tiến Thụy, 2017, tr.
335). Nỗi mặc cảm của những chàng trai đi ra từ ruộng đồng với con trâu đi trước cái cày
theo sau. Chính tâm lí tiểu nông, nhu nhược ấy đã bám ghì, ăn sâu vào tâm thức của biết
bao thế hệ kéo lùi sự đi lên của cá nhân và cộng đồng. Nó mang đến nỗi tự tin gây bức bối
cho chính Vinh và người đọc. Giản đơn hơn, nó là rào cản ngăn Vinh tiến đến để “yêu”
Juny – Một hành động rất đời, rất người. Theo chúng tôi, ở giấc mơ này, Đỗ Tiến Thụy đã
quăng một trái lựu đạn tạo tiếng nổ vang trời làm thức tỉnh nhiều người. Làm thế nào để rũ
bỏ sự hèn nhát trong tâm lí, trong tư duy mà sánh ngang với thế giới văn minh? Một câu
hỏi thật nhức nhối!
Cuộc lãng du tình yêu lứa đôi trong giấc mơ của Vinh ở cả hai lần đều dang dở. Nó cho
thấy ở Vinh không chỉ có sự cảm tính của tuổi trẻ mà còn có cả những nghĩ suy đầy tính lí trí.
69
TẠP CHÍ KHOA HỌC - Trường ĐHSP TPHCM
Tập 16, Số 2 (2019): 61-71
Những “chấn thương” ở đây không chỉ diễn ra trong trái tim thanh xuân của bản thân nhân vật
mà còn ăn sâu, xỉa thẳng vào ý thức hệ của cả một lớp thanh niên lúc bấy giờ.
2.2.5. Giấc mơ – sự dẫn dắt của lực lượng siêu nhiên
Bảy giấc mơ trên đều liên quan đến nhân vật chính là Vinh. Giấc mơ thứ tám liên
quan đến ANuk – biểu tượng tinh thần, người đại diện cho những luật tục của tộc người
lùn Rơ Mâm ở Tây Nguyên. Vinh đã may mắn được tham dự lễ tắm Yàng của tộc người
này. Yàng là một khúc gỗ rừng đã lũa ngậm trong một chiếc ngà voi gãy và một hòn đá
sắc. Vinh hoàn toàn bất ngờ trước hình ảnh của Yàng cũng như nghi thức tắm Yàng ở nơi
đây. Để rồi từ đó, cậu được Kíp kể cho nghe câu chuyện về Yàng. Cách đây bảy mùa rẫy,
một trận dịch kinh hoàng đã quét qua làng Sập. Năm mươi bốn người bị cướp đi, bằng
đúng số người đẻ thêm từ khi về làng mới. Già làng ANuk thất thần câm lặng mấy ngày.
“Một đêm dài không ngủ. Nhiều đêm dài không ngủ. Cái đầu ông Nuk đã không còn tóc.
Một đêm mệt mỏi thiếp đi, ông bỗng thấy một vị thần tráng kiện, toàn thân đỏ ối tựa mặt
trời, tay cầm ngọn giáo dài hiện ra và bảo: Các ngươi bỏ làng ra đi mà dám bỏ Yàng nằm
lại trong rừng! Ông Nuk hoảng sợ quỳ sụp xuống lạy thần, xin thần chỉ cho chỗ Yàng đang
ở. Thần khoát tay mà rằng: Yàng của các ngươi là thú, là cây, là đá. Hãy quay về rừng cũ
mà tìm. Ông Nuk vã mồ hôi ra như tắm. Ông vội họp làng. Một nhóm trai tráng do Kíp
cầm đầu được lệnh quay về khu rừng gần làng cũ tìm kiếm” (Đỗ Tiến Thụy, 2017, tr. 241).
Cuối cùng, Kíp cũng đã tìm thấy Yàng. Giấc mơ của ông Nuk mang đậm màu sắc
huyền hoặc, tâm linh. Yàng hiện lên trong dáng vẻ, hình hài cụ thể, uy nghi. Yàng là sự
hợp nhất của những gì tự nhiên, thiêng liêng nhất nơi vùng núi Tây Nguyên: thú, cây, đá.
Chính Yàng đã chỉ dẫn cho ANuk cũng như dân làng đi tìm lại Yàng, tìm lại sự yên bình
trong tâm hồn của cả bộ tộc. Trong tâm thức của nhiều tộc người ở Tây Nguyên, Yàng là
hiện thân của đời sống tâm linh, là đấng tối cao che chở cho họ khỏi ốm đau, bệnh tật.
Yàng cũng quan trọng, thần bí, đầy quyền năng như Phật tổ hay Chúa trời vậy.
3.
Kết luận
Freud từng nói “giải thích mộng mị là con đường vương giả để đạt tới hiểu biết
lòng người” (Jean Chevalier – Alain Gheerbrant, 2016, tr. 164). Thấu triệt được điều đó,
Đỗ Tiến Thụy đã khéo léo sử dụng thủ pháp giấc mơ trong tiểu thuyết Màu rừng ruộng
để bản thân anh và độc giả cùng cất bước trên con đường vương giả khi tìm hiểu thế
giới sâu kín, mênh mông của lòng người. Nhờ nó, ta thấy nhân vật Vinh luôn tự hào về
thời quá khứ vàng son của dân tộc; bị ám ảnh, day dứt về những trì trệ nơi làng quê
mình; khát khao một sự đổi thay để cuộc sống tốt đẹp hơn và cũng không kém phần băn
khoăn, trăn trở trước những rung động của tình yêu đầu đời. Ngoài ra, thủ pháp này còn
dẫn dắt mọi người vào nhiều vùng không gian nhuốm màu tâm linh, huyền bí để say sưa
dõi theo các câu chuyện đầy li kì. Vì thế, thật không quá lời khi nhận xét: thủ pháp giấc
mơ đã góp một phần quan trọng tạo nên thành công trong nghệ thuật tự sự ở cuốn tiểu
thuyết đầu tay của Đỗ Tiến Thụy.
70
TẠP CHÍ KHOA HỌC - Trường ĐHSP TPHCM
Trần Văn Hải
Tuyên bố về quyền lợi: Tá c giả xá c nhận hoàn toàn không có xung đột về quyền lợi.
TÀI LIỆU THAM KHẢO
Hoàng Phê (chủ biên). (2004). Từ điển tiếng Việt. Đà Nẵng: NXB Đà Nẵng.
Đỗ Tiến Thụy. (2017). Màu rừng ruộng. Thành phố Hồ Chí Minh: NXB Trẻ.
Jean Chevalier – Alain Gheerbrant. (2016). Từ điển biểu tượng văn hóa thế giới. Đà Nẵng: NXB
Đà Nẵng.
DREAM METHOD IN THE NOVEL MÀU RỪNG RUỘNG BY DO TIEN THUY
Tran Van Hai
Nam Ky Khoi Nghia high school, Ho Chi Minh City
Corresponding author: Email: [email protected]
Received: 14/12/2018; Revised: 25/01/2019; Accepted: 27/02/2019
ABSTRACT
“Màu rừng ruộng” (Color of the rice forest), which was published in 2006 and immediately
became a best-seller in literature life, is the very first novel of writer Do Tien Thuy. With various
artistic methods effectively applied, the author has succeeded in gaining attraction of the readers.
The dream method is the most typical thanks to which we have a way to go deep into the
unconscious area of the characters to decrypt deeply hidden memories that are very ‘human’ and
also pervade humanity.
Keywords: Do Tien Thuy, Color of the rice forest, method, dream.
71
11 trang
15/01/2024
9260
Free
Bạn đang xem tài liệu "Thủ pháp giấc mơ trong tiểu thuyết màu rừng ruộng của Đỗ Tiến Thụy", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- thu_phap_giac_mo_trong_tieu_thuyet_mau_rung_ruong_cua_do_tie.pdf
