Giá trị biểu cảm của các tín hiệu thẩm mĩ trong ca dao Quảng Nam

GIÁ TRỊ BIỂU CẢM CỦA CÁC TÍN HIỆU THẨM MĨ

TRONG CA DAO QUẢNG NAM - ĐÀ NẴNG

Phan Thúy Hạnh Trang¹

Tóm tắt: Tín hiệu thẩm mĩ là sản phẩm lao động nghệ thuật trong trạng thái cảm

hứng – thẩm mĩ cao độ. Vì thế, tín hiệu thẩm mĩ phải bao hàm những thông tin về cảm

xúc, thái độ, sự đánh giá về tư tưởng thẩm mĩ của người nghệ sĩ. Trong tín hiệu thẩm

mĩ, cảm xúc vốn là cái chủ quan do chủ thể sáng tạo đã được khách quan hóa thành

một phần quan trọng của thành phần ngữ nghĩa của tín hiệu thẩm mĩ. Cảm xúc ấy tạo

nên giá trị biểu cảm và có khả năng khơi gợi sự đồng cảm cao độ của người tiếp nhận.

Ca dao Quảng Nam - Đà Nẵng thể hiện tâm tư, tình cảm, tính cách của con người xứ

Quảng. Qua bàn tay nhào nặn tài hoa, các tín hiệu thẩm mĩ đa dạng của ngôn ngữ đã

phản ánh được tài năng sáng tạo của các nghệ sĩ dân gian. Những hình ảnh thơ được

thể hiện là những hình tượng đẹp, giàu ý nghĩa và mang đậm dấu ấn riêng của ca dao

Quảng Nam - Đà Nẵng.

Từ khóa: Tín hiệu thẩm mĩ, tư tưởng thẩm mĩ, chủ thể sáng tạo, tình cảm khách

thể, người tiếp nhận.

1.

Mở đầu

Ca dao được ví như tài sản vô hình của mỗi vùng miền. Trong văn chương truyền

khẩu của dân tộc ta, ca dao chiếm một vị trí quan trọng. Ngoài những câu được phổ

biến trong cả nước hoặc được truyền tụng qua nhiều địa phương, mỗi địa phương lại

có những câu ca dao mang tính chất đặc thù riêng của địa phương mình. Tính chất đặc

thù này, hoặc nói lên bản sắc của người dân địa phương thuộc mỗi vùng, hoặc phản

ánh một số địa danh, đặc sản, nghề nghiệp, tập quán hay ngôn ngữ của từng địa phương

Các tín hiệu thẩm mĩ vừa là phương tiện truyền tải tư tưởng vừa là vật chứa đựng

cảm xúc, thái độ, tình cảm của những người sáng tạo. Những điều mà mỗi tín hiệu

thẩm mĩ nói lên được về thế giới nội tâm của tác giả dân gian sẽ làm nên giá trị biểu

cảm của nó.

2.

Tính biểu cảm của các Tín hiệu thẩm mĩ trong ca dao Quảng Nam

- Đà Nẵng 2.1 . Hệ thống chất liệu để xây dựng tín hiệu thẩm mĩ

Khác với các loại hình nghệ thuật khác, chất liệu của văn học là ngôn ngữ. Các

¹. ThS. Khoa Tiểu học-Mầm non, trường Đại học Quảng Nam

1

phAn thúy hạnh trAnG

yếu tố ngôn ngữ qua bàn tay nhào nặn của người thợ tài hoa đã mài giũa thành những

hình tượng văn học đầy sức khơi, gợi. Trong ca dao Quảng Nam - Đà Nẵng, tất cả các

chất liệu xây dựng đều bắt nguồn từ những sản vật, từ nhân tình (tình trạng con người),

từ phong tục tập quán của người Quảng. Vì thế, nó có sức khơi gợi cảm xúc mãnh liệt

đối với người dân xứ Quảng.

2.1.1 . Các sản vật gắn liền với địa danh Quảng Nam - Đà Nẵng Bạc

vàng ở tại Bông Miêu

Phú Nam, Phú Thương biết bao nhiêu chè

Hai câu ca dao có đến hai sản vật được nhắc đến đó là vàng và chè. Vàng có

nhiều ở Bông Miêu thuộc xã Tam Lãnh huyện Phú Ninh, Tam Kỳ. Chè có nhiều ở

Phú Nam, Phú Thượng thuộc xã Hòa Sơn huyện Hòa Vang. Chính cái tồn tại có thực

của các sản vật gắn liền với các địa danh cụ thể, đã trở thành chất liệu ngôn ngữ để

biểu đạt niềm tự hào về nơi có những sản vật quý. Chính trên cơ sở đó đã hình thành

các tín hiệu thẩm mĩ và các tín hiệu thẩm mĩ ấy tạo cho người tiếp nhận liên tưởng để

có một cách hiểu mới đúng đắn, phù hợp.

Ở một bài ca dao khác có ba sản vật xuất hiện: Than đá, đường và quế.

Nông Sơn than đá thiếu chi

Bảo An đường tốt, Trà My quế nhiều

Cũng như bài ca dao trên, từ sự trù phú của các vùng đất có thật ở các địa phương

có tên tuổi: Nông Sơn, Bảo An (Điện Bàn), Trà My đã trở thành chất liệu và nguồn

cảm hứng để người bình dân gởi gắm vào đó niềm hạnh phúc, tự hào. Và cũng từ chất

liệu ngôn ngữ quen thuộc ấy đã truyền đến người nghe, người thưởng thức một tình

cảm, một xúc cảm tương tự.

Ca dao Quảng Nam còn giới thiệu những sản vật đơn sơ nhưng gắn bó tự bao

đời nay nơi vùng đất trung du với đời sống người dân cần cù, chân chất:

Ai lên Trung Phước, Đèo Le

Làm ơn cho gửi nắm chè mồng năm.

Ai về đất Quế làm dâu

Ăn cơm ghế mít, hát câu ân tình

Chè, mít là thổ đặc sản quen thuộc của những vùng quê, gợi lên cuộc sống đơn

sơ, dung dị nhưng ấm no và chan chứa nghĩa tình.

2.1.2 . Cách nói, cách cảm, cách ứng xử giản dị, bộc trực

2

phAn thúy hạnh trAnG

Người xứ Quảng mộc mạc, giản dị và chân tình. Vì thế, ca dao xứ Quảng có rất

nhiều bài thể hiện cách nghĩ, cách cảm rất riêng.

Cũng bắt đầu từ cụm từ “thân em”, nhưng hình ảnh so sánh, cách thể hiện trong

bài ca dao cũng được sử dụng từ chất liệu ngôn ngữ hết sức Quảng Nam: Thân em

như chiếc nón cời

Bung vành đứt đác, chịu đời nắng mưa

Khác với chiếc nón bài thơ xứ Huế xinh xắn, duyên dáng và thơ mộng trong ca

dao Thừa Thiên - Huế, hình ảnh chiếc nón trong ca dao Quảng Nam là chiếc nón cời.

Bài ca dao có ba tín hiệu thẩm mĩ cùng xuất hiện: “chiếc nón cời” gợi hình ảnh cũ kĩ,

xấu xí; “bung vành đứt đác” gợi sự rách nát, tả tơi; “chịu đời nắng mưa” gợi sự gian

khổ nhọc nhằn. Chính những chất liệu ngôn ngữ phát xuất từ những vật dụng gần gũi

với người bình dân xứ Quảng đã tạo nên những hình ảnh khá riêng biệt và giàu sức

biểu cảm.

Ở một bài ca dao khác cách thể hiện tình cảm rất hóm hỉnh:

Thanh Hà trước đến La Nghi

Thăm bác với chú, thăm dì cùng cô

Còn người ở tại Cẩm Phô

Sang năm sẽ chỉ đường vô trong nhà

Nhân qua việc thăm bác, thăm chú, thăm dì, tác giả dân gian đã đề cập đến vấn

đề trọng tâm cần chia sẻ: sẽ chỉ đường vô trong nhà cho người ở Cẩm Phô. Tín hiệu

thẩm mĩ xuất hiện gợi cho người đọc một cách cảm mới: “chỉ đường vô trong nhà”,

đó là nơi mà người con gái sẽ về làm dâu. Hóa ra đó là một cách tỏ tình bằng cách nói

rất mới. Chính cách nói gợi cảm này đã tăng giá trị thẩm mĩ cho bài ca dao.

Sự gắn bó trong tình yêu cũng tràn ngập cảm xúc:

Đưa chàng tới chợ Hương An

Xây lưng ngó lại, hai hàng láng lai

Gặp gỡ rồi chia li là một hình ảnh thường xuất hiện, và là đề tài muôn thuở trong

tình yêu đôi lứa. Không gian chia tay là một buổi chợ ở một địa danh nhiều người biết

đến. Hai tín hiệu thẩm mĩ cùng xuất hiện: “xây lưng ngó lại”, “hai hàng láng lai”. Cách

cảm ấy gợi hình ảnh, gợi cảm xúc ở người tiếp nhận: đọng lại trước mắt người tiếp

nhận là hình ảnh nhân vật trữ tình lưu luyến quay lại nhìn người yêu khuất dần với đôi

mắt đẫm lệ. Cô gái ấy đang khóc, vì có lẽ hình dung rằng lát nữa thôi là nỗi nhớ nhung

sẽ vò xé tâm can.

3

phAn thúy hạnh trAnG

2.2 .Giá trị nghệ thuật của các Tín hiệu thẩm mĩ trong ca dao Quảng Nam -

Đà Nẵng

2.2.1 . Biểu tượng nghệ thuật đẹp, đa nghĩa

Là một bộ phận cấu thành của văn học dân gian, ca dao xứ Quảng chứa đựng

trong bản thân những yếu tố truyền thống vững bền, đồng thời cũng xác lập được

những sắc thái riêng của một địa bàn cư dân. Ca dao xứ Quảng không chỉ gần gũi với

người đọc, người nghe mà còn là những tín hiệu thẩm mĩ, những biểu tượng nghệ thuật

đẹp, nhiều lớp nghĩa, nói hộ cho nhiều cái được biểu đạt.

Điều đó thể hiện rất rõ trong ý thức với niềm tự hào về những vùng đất thiên

nhiên trù phú, màu mỡ cùng những sản vật đã làm nên tên tuổi của đất và con người

xứ Quảng:

Sông Thu chẳng thiếu đò đưa

Bùi khoai chợ Được, mát dừa Kiến Tân

Quế Sơn cau, mít mấy tầng

Thương bòn bon Đại Lộc, nhớ rượu cần Trà Mi

Câu ca dao đã xuất hiện một lúc hai cụm từ và hai từ mang tín hiệu thẩm mĩ.

Cụm từ “chẳng thiếu đò đưa” không chỉ mang nét nghĩa đơn thuần là những chuyến

đò qua lại tấp nập trên dòng sông Thu Bồn mà còn chỉ những vùng đất trù phú dọc

sông Thu Bồn. Cụm từ “cau, mít mấy tầng” ngoài nét nghĩa chỉ số lượng nhiều, đó còn

là niềm tự hào của người dân Quế Sơn. Ở hai câu cuối của bài ca dao tiếp tục xuất hiện

hai từ mang tín hiệu thẩm mĩ “thương”, “nhớ”. Thương, nhớ ở đây không chỉ dừng lại

ở nét nghĩa yêu quý những món đặc sản mà đó còn là tình cảm gắn bó mặn nồng, sâu

sắc mà bình dị của người dân xứ Quảng.

Cũng có lúc đó là lời lo lắng, sẻ chia:

Kể từ tằm mới ăn ba

Dâu gần không hái đi xa cách đò

Ra đi cha mẹ sợ lo

Phần sông nước lớn, phần đò không đưa

Mảnh đất Đại Lộc, Duy Xuyên dọc đôi bờ sông Vu Gia có những vườn dâu xanh

tươi kéo dài thành một biển dâu thăm thẳm, đã tạo cho nghề tằm tang ở vùng đất này

trở thành một bộ phận quan trọng trong canh tác nông nghiệp. Mượn hình ảnh trồng

dâu, nuôi tằm chủ thể trữ tình bộc lộ tâm trạng của người con gái khi yêu. “Tằm mới

ăn ba” là một tín hiệu thẩm mĩ để chỉ lứa tuổi cập kê, lứa tuổi mới lớn. Lứa tuổi với

4

phAn thúy hạnh trAnG

biết bao nhiêu ước mơ và khát vọng hạnh phúc. Nhưng, cuộc sống vốn khắc nghiệt

với biết bao sóng gió cuộc đời, nên nỗi lo sợ “phần sông nước lớn, phần đò không

đưa” là một điều khó có thể tránh khỏi. Cả câu ca dao là một tín hiệu thẩm mĩ nhằm

để chỉ những không gian đầy thử thách với muôn ngàn khó khăn, gian khổ và cách trở.

Bài ca dao là lời trách móc nhẹ nhàng, ân cần nhưng ẩn đằng sau đó cũng là lời khuyên

nhủ của một tấm lòng chân thành, sâu sắc .

Nhiều câu ca dao ánh lên niềm tươi vui, hạnh phúc:

Thương nhau biển hẹn, non hò

Tiếng đờn ai gẫy dưới đò chiều sương

Thương nhau vì đoạn can trường

Lựu lê, lê lựu nhớ nghĩa nàng, nàng ơi

Bản chất thủy chung của người Quảng được thể hiện trong mọi phương diện

cuộc sống. Thủy chung với đất nước với dân tộc, thủy chung trong tình cảm quê hương,

xóm làng và đặc biệt trong tình yêu đôi lứa. Cha ông ta thường nói “Một ngày nên

nghĩa, chuyến đò nên quen” nên khi yêu “Yêu nhau yêu cả đường đi lối về”. Chính vì

vậy, trong bài ca dao này chúng ta dễ dàng nhận ra điều mà những người con xứ Quảng

khi yêu muốn nhắn gởi. Bài ca dao xuất hiện hai cụm từ có tín hiệu thẩm mĩ: “Biển

hẹn, non hò” và “tiếng đờn”. “Biển hẹn, non hò” nhằm chỉ không gian hẹn hò, trao

duyên của những đôi trai gái trong những ngày đầu gặp gỡ, tìm hiểu. “Tiếng đờn” ở

câu tiếp theo vì thế mang lời lẽ yêu thương. Chính điều đó đã tiếp thêm sức mạnh giúp

họ vượt qua những khó khăn, gian khổ trong cuộc sống để cùng nhau chia sẻ đắng cay,

ngọt bùi. Với cách nói đầy biểu cảm đó làm cho bài ca dao thêm phần sinh động và

hấp dẫn.

Tình cảm chung thủy dày nghĩa, nặng tình còn thể hiện rất rõ như một lời nhắn

gửi:

Bạn về ta chẳng dám cầm

Ngửa bàn tay đưa bạn ruột bầm như dưa

Bạn về chẳng có chi đưa

Đưa bạn quả mứt mà chưa ngào đường

Người dân Quảng Nam rất trọng nghĩa ân tình. Dù chung sống, ăn ở với nhau

chỉ một ngày hay đơn giản chỉ là một lời hẹn ước, thì người Quảng cũng không thể

nào quên được. Dẫu có bao cám dỗ “đem bạc đổi chì” cũng không thể làm cho họ

thay đổi vì “trăm năm lòng gắn dạ ghi”. Câu hát như nói hộ lời của nhân vật trữ tình

trong giờ phút tiễn biệt. Hình ảnh “ruột bầm như dưa” là tín hiệu thẩm mĩ nhằm thể

5

phAn thúy hạnh trAnG

hiện tình cảm quyến luyến, bùi ngùi, xót xa trước lúc chia tay. Tính cách trọng tình

nghĩa, son sắt, thủy chung của người Quảng luôn đi liền với với sự mộc mạc, giản dị.

Vì vậy, “quả mứt chưa ngào đường” là sự giản đơn, bình dị mà đầy nghĩa tình của con

người nơi đây. Sự xuất hiện của hai tín hiệu thẩm mĩ trên, giúp bài ca dao như nói hộ

một triết lí sống giản dị, chân chất mà đầy tình nghĩa của người dân xứ Quảng.

2.2.2 . Khúc xạ dấu ấn văn hóa địa phương Quảng Nam - Đà Nẵng

Khác với lối nói của ca dao toàn quốc thường bắt đầu bằng cụm từ “Thân em…”,

ca dao Quảng Nam - Đà Nẵng thường được bộc lộ trực tiếp qua lời nhắn gởi nhiều

hơn. Điều đó có thể được bắt nguồn từ tính cách con người xứ Quảng chân chất, mộc

mạc không quen với cách nói đưa đẩy, hoa lá cành và cũng do địa hình Quảng Nam -

Đà Nẵng có nhiều sông suối, núi đồi cách trở, có sự ngăn cách giữa các vùng miền và

do điều kiện giao thông liên lạc còn nhiều hạn chế. Vì thế, rất nhiều trang viết của

người bình dân đã thể hiện tâm tư, tình cảm của mình bằng những cách nói hết sức

mộc mạc, dân dã qua lời nhắn gởi.

Ta có thể tìm thấy cách nói ấy ở rất nhiều câu ca dao:

Bớ người ơn trọng nghĩa dày

Nắng ba năm không lạt mưa một ngày mà phai

Nghệ nhân dân gian đã không ngại ngần khi thốt lên với những lời lẽ nhắn gởi

chân tình mà thẳng thắn. Chỉ có hai câu ca dao thôi mà đã xuất hiện một lúc ba cụm

từ mang tín hiệu thẩm mĩ cao. “Ơn trọng nghĩa dày” là ẩn dụ cho nghĩa tình đã dày

công vun đắp giữa hai con người từng có chung niềm vui và nỗi buồn, đã từng sẻ chia

biết bao nhiêu kỉ niệm yêu thương. Cụm từ “nắng ba năm không lạt” một lần nữa đã

xác định và khẳng định thêm sự vững bền dài lâu của tình cảm ấy: thiên nhiên khắc

nghiệt thật, cuộc sống có nhiều khó khăn, gian khổ thật, nhưng không thể làm mai một

đi nghĩa tình. Ta cứ tưởng ý thơ sau sẽ góp phần nhấn mạnh để tăng thêm sức thuyết

phục về một tình yêu bền vững, nhưng thật bất ngờ khi ý thơ sau lại là “mưa một ngày

mà phai”. Hai tín hiệu thẩm mĩ có ý hoàn toàn trái ngược “không lạt” và “mà phai”.

Đến đây ta hiểu rõ hơn ý đồ nhắn gởi của người bình dân xưa: phải biết gìn giữ những

tình nghĩa bền lâu, đừng vì một phút thờ ơ mà đánh mất đi những gắn bó mặn nồng

của tình đời, tình người.

Nhưng không phải lúc nào cũng nói đến nghĩa nhạt phai, nhiều câu ca dao lại là

lời nhắn gởi tuy không mượt mà nhưng cũng giàu ân tình: Bớ người chưa vợ chưa

con

Mồ hôi ra ướt áo em còn giặt cho

6

phAn thúy hạnh trAnG

Ở đây xuất hiện hai tín hiệu thẩm mĩ. Nhân vật trữ tình đề cập đến một vấn đề

hết sức gần gũi là “mồ hôi ra ướt áo” và “em giặt cho”. Không dừng lại ở chỗ mồ hôi

anh ướt áo và em sẽ giặt áo cho anh, mà đó là sự tự nguyện của người con gái đến xin

được bầu bạn với chàng trai, xin được chia sẻ những nhọc nhằn, gian lao mà anh phải

nếm trải. Lời nhắn gởi ở đây mang tính nhân văn sâu sắc. Đó là sự gắn bó, cảm thông

để dày đắp nghĩa tình của người bình dân nghĩa nặng.

Đôi khi lời nhắn gởi lại là những lời trêu, ghẹo rất ý nhị và duyên dáng:

Bớ cô gánh nước trồng khoai

Cho xin một miếng trói dây tơ hồng

Nhân vật trữ tình là cô gái trồng khoai và anh. Dây khoai thường rất dai và chắc.

Có lẽ vì thế mà chàng trai không xin cái gì ngoài dây khoai của em. Từ dây khoai,

chàng trai bộc lộ ý định của mình: Anh xin dây khoai của em để làm sợi dây trói chặt

dây tơ hồng. Như vậy việc xin dây khoai chỉ là cái cớ để chàng trai tỏ tình với cô gái.

Đến đây “trói dây tơ hồng” đã trở thành tín hiệu thẩm mĩ chỉ sự gợi ý, đề nghị và trở

thành sự trói buộc duyên phận của cô gái với chàng trai. Cái mộc mạc, không màu mè

rất Quảng trong lời tỏ tình rất dân dã.

Đó còn là lời phân trần, giãi bày, mong muốn rất lí trí song cũng rất tình cảm:

Bạn ơi bớ bạn vô đây

Trầu cau một hộp đem xây trên bàn

Tội chi đứng sá ngồi đàng

Sương sa lụy nhỏ cảm thương hàn ai nuôi

Cả bài ca dao gồm bốn câu và có năm tín hiệu thẩm mĩ cùng xuất hiện. Thứ nhất

là tín hiệu thẩm mĩ “trầu cau” không chỉ miếng trầu, trái cau mà là lễ vật cho hôn nhân.

Nếu yêu thương nhau thật lòng thì cha mẹ nên đem trầu cau đến nhà gái hỏi vợ nên

“đem xây trên bàn” là tín hiệu thẩm mĩ thứ hai. Tín hiệu thứ ba là “đứng sá ngồi đàng”

nghĩa là chưa được thừa nhận trên danh chính ngôn thuận. Tín hiệu thẩm mĩ thứ tư là

“sương sa lụy nhỏ” nghĩa là hậu quả của tình cảm không lường hết được. Và “cảm

thương hàn ai nuôi” là tín hiệu thẩm mĩ thứ năm với ý nghĩa thẩm mĩ là không có

người thông cảm, đùm bọc, che chở. Năm tín hiệu thẩm mĩ đã làm phong phú thêm ý

nghĩa biểu cảm của bài ca dao.

Dấu ấn văn hóa địa phương còn thể hiện qua cách nói trong cuộc sống hàng

ngày, là lối nói quen thuộc của người Quảng Nam. Không vòng vo, rào đón, người

Quảng luôn thể hiện một cách sống chân chất và trung thực. Chính vì thế, trong ca dao

7

phAn thúy hạnh trAnG

Quảng Nam - Đà Nẵng ta ít gặp cách nói hoa mĩ, bóng bẩy. Đó cũng là một nét đặc

trưng riêng thể hiện khá rõ nét trong từng trang viết của người bình dân xứ Quảng.

Cách mở đầu trực tiếp giống như cách nói thường ngày:

Tiếng đồn ba xã Phú Chiêm

Trồng dâu có mà, ươm tằm được tơ

Phú Chiêm, Thanh Chiêm là vùng đất thuộc xã Điện Phương, Điện Bàn, nơi mà

các đời chúa Nguyễn chọn để đóng dinh trấn Quảng Nam, có vai trò rất lớn trong sự

việc mở mang bờ cõi của dân tộc. Đây cũng chính là nơi đất đai trù phú, con người

giỏi giang. Thông qua hai tín hiệu thẩm mĩ “trồng dâu có mà, ươm tằm được tơ”, tác

giả dân gian muốn thể hiện sự tương giao, tương hợp giữa đất và người, nhằm khẳng

định tình yêu và niềm tự hào đối với quê hương xứ Quảng.

Đôi khi đó còn là lời phê phán trực tiếp trước những việc làm chưa tới nơi tới

chốn:

Lập vườn mà chẳng viếng thăm

Trâu băng, bò dẫm mấy năm cho thành vườn

Ngày xưa người dân chủ yếu sống bằng nghề trồng trọt, nên lập vườn là một

trong những công việc chính của người bình dân xưa, nhằm mở rộng đất đai canh tác.

Trong bài ca dao hình ảnh lập vườn được nhắc đến với việc miêu tả cảnh trâu băng,

bò dẫm là một hình ảnh có thật và rất thực tế diễn ra ở một số gia đình. Ở đây, đề cập

đến vấn đề này không phải chỉ để nói cảnh trâu băng, bò dẫm vào mảnh vườn chưa lập

xong, mà nhằm phê phán những con người làm việc không đến nơi đến chốn, xem

nhẹ, bỏ bê những công sức mà mình đã từng bỏ ra, để cuối cùng thất bại, không thu

được lợi ích gì. Cụm từ “trâu băng bò dẫm” được thể hiện rất giàu hình ảnh và tính

biểu cảm cao qua chất liệu ngôn ngữ bình dân, không màu mè, gọt giũa của người bình

dân xứ Quảng.

Trong quá trình sống, đấu tranh và sinh tồn đã tạo cho người Quảng một thái độ

sống rạch ròi cương quyết trong cách đánh giá, ứng xử: Cây mô có trái thì rào

Cây mô không trái đạp nhào xuống sông

Ta thường quen thuộc với quan niệm của nhân dân ta là “ăn cây nào rào cây ấy”.

Cũng nội dung ấy song trong cách nói của người Quảng có gì đó sắc bén hơn, gai góc

hơn. Cách nói ấy phát xuất từ cách ăn cục nói hòn của người xứ Quảng. Đó chỉ là hình

thức thể hiện, nhưng thực chất con người xứ Quảng rất nặng nghĩa, nặng tình. “Đạp

nhào xuống sông” là cụm từ mang tín hiệu thẩm mĩ có tính gợi hình và tính cảm xúc

cao. Ở đây, điều mà tác giả dân gian muốn nói đến là thái độ cương quyết trước những

lợi ích thiết thực và lợi ích không thiết thực. Mọi giá trị, lợi ích đều đáng được tôn

8

phAn thúy hạnh trAnG

trọng, giữ gìn, quý trọng song nếu nó vô ích, vô giá trị, thì bản thân điều đó sẽ không

thể tồn tại được.

Thỉnh thoảng ta bắt gặp một cách vào đề rất thẳng thắn mà giàu sức khơi, gợi:

Người ta ăn ở vuông tròn

Sao anh ăn ở như đờn đứt dây

Hai cụm từ có tín hiệu thẩm mĩ xuất hiện đề cập đến hai cách ăn ở trái ngược

nhau: “vuông tròn” và “đờn đứt dây”. Vuông tròn gợi hình ảnh tròn, đầy trọn vẹn. Đờn

đứt dây gợi hình ảnh dừng lại nửa chừng, dang dở. Tác giả dân gian sử dụng biện pháp

tu từ so sánh nhằm làm nổi bật cách sống, cách ửng xử đúng đắn, có tình có nghĩa và

phê phán cách sống, cách ứng xử thiếu nghĩa tình, đành đoạn.

Ở một bài ca dao khác là lời than vãn, oán trách cũng rất Quảng:

Trời ơi răng rứa trời hè

Bỏ mây đứt đoạn, bỏ bè trôi sông

Hình ảnh “mây đứt đoạn”, “bè trôi sông” nhằm miêu tả sự dang dở, đứt đoạn của

duyên tình. Nó còn biểu hiện sự trôi nổi không biết đi về đâu của tình cảm ấy.

Nhiều khi là những câu hỏi rất hóm hỉnh mà sâu sắc:

Đi đâu mà chẳng thấy về

Hay là đã mắc lời thề ở đâu

Khi yêu nhau người ta hay thề thốt để làm tin và để thể hiện tình yêu của mình.

Trong ca dao, “lời thề” đã trở thành tín hiệu thẩm mĩ chỉ hành động bắt đầu gắn bó

của hai con người đã tìm thấy sự đồng điệu trong tâm hồn. Câu nói như lời nói thường

ngày vì thế nó giàu sức biểu cảm.

Hoặc trong một bài ca dao khác:

Đi đâu áo rách lang thang

Lại đây kiếm vải vá quàng lại cho

Ở đây, ta thấy một lúc xuất hiện hai tín hiệu thẩm mĩ là lời ăn tiếng nói hàng

ngày của người bình dân xứ Quảng: “áo rách lang thang”, “vá quàng”. Áo rách lang

thang chỉ người có cảnh sống nghèo nàn, cô độc không nơi nương tựa.Vá quàng lại là

người sẵn sàng đón nhận, thông cảm và sẻ chia, nhưng trong một chừng mực nào đó

cũng cơ nhỡ, cũng lỡ làng. Hình ảnh ấy thể hiện tính nhân văn sâu sắc của người bình

dân.

9

phAn thúy hạnh trAnG

3 . Kết luận

Quảng Nam - Đà Nẵng là mảnh đất có vai trò quan trọng trên con đường mở

mang bờ cõi về phương Nam của dân tộc. Nằm ở vị trí trung độ của cả nước, lưng tựa

Trường Sơn, mặt hướng biển Đông, Quảng Nam - Đà Nẵng là mảnh đất đầu sóng ngọn

gió qua nhiều thời kì lịch sử, đồng thời là nơi giao lưu, tiếp nhận, tiếp biến văn hóa

giữa các vùng miền trong nước và quốc tế. Trong mạch nguồn văn hóa dân tộc, ca dao

Quảng Nam - Đà Nẵng vừa mang đậm yếu tố truyền thống vừa có những sắc thái riêng

của văn học dân gian nơi vùng đất mới. Nghiên cứu tín hiệu thẩm mĩ và tìm ra các

biểu trưng nghệ thuật của nó chính là con đường để chúng ta hiểu rõ hơn về thế giới

tình cảm của người dân lao động. Hình thức và nội dung của tín hiệu thẩm mĩ trong

văn học là vấn đề nghiên cứu có giá trị về lí luận và thực tiễn. Tín hiệu thẩm mĩ với

những đặc tính ưu việt của mình đã xác lập vị thế của một phương tiện nghệ thuật

ngôn từ quan trọng. Nghiên cứu tín hiệu thẩm mĩ trong ca dao có thể tạo cơ sở cho

một sự so sánh, đối chiếu, tìm cái gốc dân tộc trong thơ hiện đại, đồng thời phát hiện

những đóng góp của thơ ca hiện đại đối với nền văn học dân tộc.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

[1]

Nguyễn Văn Bổn (1983), Văn nghệ dân gian Quảng Nam - Đà Nẵng, (tập 1),

Sở Văn hóa - Thông tin Quảng Nam - Đà Nẵng.

[2] Nguyễn Văn Bổn (2001), Văn học dân gian Quảng Nam, Sở Văn hóa - Thông

tin Quảng Nam.

[3]

Đỗ Hữu Châu (2005), Đỗ Hữu Châu tuyển tập (tập 2) , Nxb Giáo dục.

[4]

Nguyễn Lai (1983), “Từ một số luận điểm của Mác suy nghĩ về bản chất tín

hiệu của ngôn ngữ”, Tạp chí Ngôn ngữ, số 2.

[5] Trương Thị Nhàn (2012), “Một số vấn đề về ngôn ngữ văn chương từ góc nhìn

tín hiệu thẩm mĩ”, Tạp chí Nghiên cứu văn học, số 4.

[6] Bùi Trọng Ngoãn (2009), “Tiếp nhận tác phẩm thơ ca dưới ánh sáng ngôn ngữ

học hiện đại”, Đề tài khoa học công nghệ cấp Bộ, mã số: B 2007 - DDN03 - 20.

[7] F. de. Sausure (1973), Giáo trình ngôn ngữ học đại cương, Nxb Khoa học - Xã

hội Hà Nội.

[8]

Trần Đình Sử (1991), “Ngôn ngữ nghệ thuật, mã và phê bình văn học hôm

nay”, Thông báo khoa học, ĐHSP Hà Nội, số 6.

Title: THE EXPRESSIVE VALUE OF AESTHETIC MESSAGE IN

QUANG NAM – DA NANG FOLK VERSES

10

phAn thúy hạnh trAnG

PHAN THUY HANH TRANG

Quang Nam University

Abstract: Aesthetic message is a product of artistic work in the state of high

artistic inspiration. Therefore, the aesthetic message must contain a lot of information

about feelings, attitudes, and the appreciation of the aesthetic thoughts of the artists.

In the aesthetic message, the emotion is subjectivity which is detached to be an

important part of the semantic component of the aesthetic message. This emotion

creates the expressive value and is able to elicit a high empathy from the receiver.

Quang Nam - Da Nang folk verses express feelings, emotions and characteristics of

Quang people. The diverse aesthetic message of language has reflected the creative

talents of folk artists. The images of poetry are shown as the beautiful, meaningful and

colorful images of Quang Nam - Danang folk verses.

Keywords: aesthetic message, aesthetic thought, creative subject, sentimental

object, receiver.

11

Giá trị biểu cảm của các tín hiệu thẩm mĩ trong ca dao Quảng Nam - Đà Nẵng