Tống sơn Quận chúa Nguyễn Thị Ngọc Vạn qua sắc phong, lăng mộ và tín ngưỡng thờ phụng ở Huế
54
Taïp chí Nghieân cöùu vaø Phaùt trieån, soá 9 (126) . 2015
TOÁNG SÔN QUAÄN CHUÙA NGUYEÃN THÒ NGOÏC VAÏN
QUA SAÉC PHONG, LAÊNG MOÄ VAØ TÍN NGÖÔÕNG
THÔØ PHUÏNG ÔÛ HUEÁ
Voõ Vinh Quang*
Nguyeãn Ñình Ñính**
1. Coâng nöõ Ngoïc Vaïn trong quan ñieåm cuûa caùc nhaø nghieân cöùu
Coâng nöõ Ngoïc Vaïn - vò thöù nöõ cuûa Saõi vöông Nguyeãn Phuùc Nguyeân - tröôùc
nay ñöôïc giôùi nghieân cöùu khaúng ñònh laø Hoaøng haäu Somdach Prea Peaccayo
dey Preavoreac cuûa Quoác vöông Chey Chettha II (ôû ngoâi: 1618-1628) nöôùc Chaân
Laïp. Söï khaúng ñònh aáy coù leõ baét nguoàn töø nhìn nhaän cuûa söû gia Phan Khoang
trong Vieät söû xöù Ñaøng Trong (1969), oâng cho raèng: “... chuùa Hy Toâng coù 4 ngöôøi
con gaùi, hai naøng Ngoïc Lieân, Ngoïc Ñaõnh [töùc Ngoïc Ñónh] thì coù cheùp roõ söï tích
choàng con, coøn hai naøng Ngoïc Vaïn, Ngoïc Khoa thì cheùp “khuyeát truyeän”, nghóa
laø khoâng roõ tieåu truyeän, töùc laø khoâng bieát choàng con theá naøo. Vaäy ngöôøi gaû cho
vua Chey Chetta II phaûi laø Ngoïc Vaïn hoaëc Ngoïc Khoa”.(1) Tieáp ñoù, naêm 1973, ôû
saùch Bieân Hoøa söû löôïc toaøn bieân, taäp 2, muïc “Anh thô, Lieät nöõ”, taùc giaû Löông
Vaên Löïu xaùc quyeát raèng “Coâng chuùa Ngoïc Vaïn (Hoaøng haäu Thuûy-Chaân-laïp) môû
ñöôøng Nam tieán ñeán ñaát Ñoàng Nai”.(2) OÂng ñaõ daønh 6 trang saùch (töø trang 89
ñeán trang 95) ñeå chöùng minh veà coâng lao “moâi giôùi môû ñöôøng” cuûa coâng nöông
Ngoïc Vaïn ñoái vôùi tieán trình Nam tieán cuûa chuùa Nguyeãn: “Rieâng ñoái vôùi Ngoïc
Vaïn coâng chuùa, ñaõ laøm moâi giôùi môû ñöôøng cho caû moät Vieät toäc Nam tieán vaø
khai khaån mieàn Ñoâng phoá hoang vu, nhôø ñoù ñeán nay tænh nhaø ñöôïc trôû thaønh
Ñoâng ñoâ Nam Vieät...”.(3)
Naêm 1995, Ban Trò söï Nguyeãn Phuùc toäc thöïc hieän boä tö lieäu toâng phaû
raát quan troïng: Nguyeãn Phuùc toäc theá phaû, taïi muïc “ñöùc Thaàn Toâng Hieáu
Chieâu Hoaøng Ñeá, huùy Nguyeãn Phuùc Lan (1601-1648) Thöôïng vöông (chuùa
Thöôïng)” khi noùi veà anh chò em cuûa chuùa Thöôïng ñaõ vieát: “Nguyeãn Phuùc Ngoïc
Vaïn 阮福玉萬(Hoaøng haäu Chaân Laïp): baø huùy laø Nguyeãn Phuùc Ngoïc Vaïn, con
gaùi thöù hai cuûa ñöùc Hy Toâng. Cuøng meï vôùi Hoaøng tröôûng töû Nguyeãn Phuùc
Kyø. Tieåu söû khoâng roõ. Naêm Canh Thaân (1620) baø ñöôïc ñöùc Hy Toâng gaû cho
vua Chaân Laïp laø Chey Chetta II. Veà sau, neå tình baø, vua Chaân Laïp ñaõ cho
ngöôøi Vieät laäp moät dinh ñieàn taïi Moâ Xoaøi (Baø Ròa ngaøy nay)”.(4) Beân caïnh ñoù,
coù raát nhieàu baøi baùo, taïp chí lieân quan töø tröôùc ñeán nay khi nhaéc ñeán Hoaøng
haäu ngöôøi Vieät cuûa nöôùc Chaân Laïp ñöông thôøi ñeàu khaúng ñònh ñaáy laø Nguyeãn
Phuùc Ngoïc Vaïn? Thaäm chí, nhaø vaên Ngoâ Vieát Troïng ôû haûi ngoaïi cuõng ñaõ
cho xuaát baûn moät cuoán saùch mang teân Coâng nöõ Ngoïc Vaïn theo theå loaïi tieåu
thuyeát lòch söû.
*
Phaân vieän Vaên hoùa Ngheä thuaät Quoác gia Vieät Nam taïi Hueá.
** Ñaøi Phaùt thanh vaø Truyeàn hình Thöøa Thieân Hueá (TRT).
55
Taïp chí Nghieân cöùu vaø Phaùt trieån, soá 9 (126) . 2015
Haún vò Hoaøng haäu ngöôøi Vieät cuûa Quoác vöông Chey Chetta II nöôùc Chaân
Laïp coù vò trí, vai troø khoâng nhoû ñoái vôùi quaù trình Nam tieán, thieát ñaët daáu aán
cuûa ngöôøi Vieät leân ñaát Nam Boä töø theá kyû XVII ñeán nay. Tuy vaäy, vò Hoaøng haäu
ñoù coù ñuùng laø coâng nöõ Ngoïc Vaïn(5) hay khoâng? Neáu baø ñuùng laø Ngoïc Vaïn, thì
taïi sao vôùi coâng lao to lôùn ñoù maø töø söû saùch, thö tòch, ñòa chí cuûa quoác gia noùi
chung, vaø ôû vuøng ñaát Nam Boä noùi rieâng (nhö Gia Ñònh thaønh thoâng chí, Hoaøng
Vieät nhaát thoáng dö ñòa chí, Ñaïi Nam thöïc luïc, Ñaïi Nam lieät truyeän, Ñaïi Nam
nhaát thoáng chí...) cho ñeán tín ngöôõng thôø phuïng, phong tuïc taäp quaùn... cuûa cö
daân ñòa phöông laïi hieám khi nhaéc ñeán teân baø?
Vöøa qua, trong quaù trình ñieàn daõ laøng xaõ ôû Thöøa Thieân Hueá, chuùng toâi
tình côø phaùt hieän moät soá tö lieäu saéc phong, taåm moä, baøi vò vaø tín ngöôõng thôø
cuùng Toáng Sôn quaän chuùa Nguyeãn Thò Ngoïc Vaïn do daân chuùng hai laøng Daõ Leâ
Chaùnh (xaõ Thuûy Vaân, thò xaõ Höông Thuûy) vaø Daõ Leâ Thöôïng (xaõ Thuûy Phöông,
thò xaõ Höông Thuûy) baûo löu, gìn giöõ vaø teá leã thöôøng nieân. ÔÛ baøi vieát naøy, chuùng
toâi xin cung caáp caùc tö lieäu lieân quan ñeán nhaân vaät treân.
2. Khaûo saùt veà saéc phong vaø tín ngöôõng thôø phuïng Toáng Sôn
quaän chuùa Nguyeãn Thò Ngoïc Vaïn
2.1. Veà saéc phong
Trong toång soá 28 saéc phong hieän ñöôïc löu giöõ taïi laøng Daõ Leâ Thöôïng thì coù
2 saéc phong cho Toáng Sôn quaän chuùa Nguyeãn Thò Ngoïc Vaïn: 1 saéc phong rieâng
cho baø vaøo ngaøy 18 thaùng 3 naêm Khaûi Ñònh thöù 2 (1917), saéc phong coøn laïi laø saéc
phoái phong vaøo ngaøy 25 thaùng 7 naêm Khaûi Ñònh thöù 9 (1924) goàm nhieàu vò thaàn
linh öùng nhö Thieân Y A Na Dieãn Ngoïc Phi thöôïng ñaúng thaàn, Kim Ñöùc trung
ñaúng thaàn, Moäc Ñöùc trung ñaúng thaàn, Thuûy Ñöùc trung ñaúng thaàn, Hoûa Ñöùc trung
ñaúng thaàn, Thoå Ñöùc trung ñaúng thaàn, Toáng Sôn quaän chuùa Nguyeãn Thò Ngoïc
Vaïn. Hai saéc phong naøy vaãn coøn nguyeân veïn, coù chieàu daøi 125cm, chieàu roäng laø
50cm, theå hieän treân giaáy long ñaèng ñaëc tröng phoå bieán cuûa thôøi Khaûi Ñònh. Döôùi
ñaây, xin coâng boá nguyeân taùc, phieân aâm vaø dòch nghóa hai vaên baûn saéc phong aáy.
- Saéc phong ngaøy 18 thaùng 3 naêm Khaûi Ñònh thöù 2 (1917):
AÛnh 1:
Saéc phong
Toáng Sôn
quaän chuùa
Nguyeãn Thò
Ngoïc Vaïn
naêm Khaûi Ñònh
thöù 2.
Nguyeân vaên:
敕承天府香水縣 野犁上社奉事宋山郡主阮氏玉萬貴娘尊神護國庇民稔著靈應。肆今
丕承耿命緬念神庥，著封為貞婉翊保中興尊神，準其奉事。庶幾神其相佑保我黎民。欽哉
啟定貳年參月拾捌日[硃印: 敕命之寶]
56
Taïp chí Nghieân cöùu vaø Phaùt trieån, soá 9 (126) . 2015
Phieân aâm:
Saéc Thöøa Thieân phuû Höông Thuûy huyeän Daõ Leâ Thöôïng xaõ phuïng söï Toáng
Sôn quaän chuùa Nguyeãn Thò Ngoïc Vaïn quyù nöông toân thaàn hoä quoác tyù daân naãm
tröù linh öùng. Töù kim phi thöøa Caûnh meänh, mieán nieäm thaàn höu, tröù phong vi
Trinh Uyeån Döïc Baûo Trung Höng toân thaàn, chuaån kyø phuïng söï. Thöù cô thaàn
kyø töông höïu baûo ngaõ leâ daân. Khaâm tai!
Khaûi Ñònh nhò nieân tam nguyeät thaäp baùt nhaät [Chu aán: saéc meänh chi baûo]
Dòch nghóa:
Saéc cho xaõ Daõ Leâ Thöôïng, huyeän Höông Thuûy, phuû Thöøa Thieân thôø
phuïng Toáng Sôn quaän chuùa Nguyeãn Thò Ngoïc Vaïn quyù nöông toân thaàn phoø
nöôùc giuùp daân linh öùng roõ reät. Beøn nay, caû vaâng Meänh Saùng, nghó saâu ñeán
coâng ñöùc cuûa thaàn, neân phong laø Trinh Uyeån Döïc Baûo Trung Höng toân thaàn,
chuaån cho thôø phuïng. Ngoõ haàu thaàn haõy ban ôn giuùp ñôõ baûo veä daân ñen cuûa
ta. Khaâm tai!
Ngaøy 18 thaùng 3 naêm Khaûi Ñònh thöù 2 (1917) [AÁn son: saéc meänh chi baûo]
- Saéc phong ngaøy 25 thaùng 7 naêm Khaûi Ñònh 9 (1924)
AÛnh 2: Saéc hôïp phong (coù Toáng Sôn quaän chuùa Nguyeãn Thò Ngoïc Vaïn) naêm Khaûi Ñònh thöù 9.
Nguyeân vaên:
敕承天府香水縣野犁犁上社從前奉事原贈弘惠普濟靈感妙通默相莊徽翊保中興天依
阿那演玉妃上等神，光顯効應和義利物靈邃翊保中興金德中等神。清秀堅直榮戊廣廕靈
邃翊保中興木德中等神。洋澤顯靈弘霑博潤靈邃翊保中興水德中等神。溫厚光應彰感麗
明靈邃翊保中興火德中等神。弘大厚慶重厚含育靈邃翊保中興土德中等神。貞婉翊保中
興宋山郡主阮氏玉萬貴娘尊神護國庇民稔著靈應。節蒙頒給敕封，準許奉事。肆今正直
朕四旬大慶節，經頒寶詔覃恩禮隆登秩。天依阿那演玉妃上等神特準依舊奉事。金德，
木德，水德，火德，土德中等神著加贈莊徽上等神。宋山郡主阮氏玉萬貴娘尊神著加贈
齋靜中等神。特準奉事用誌國慶而申祀典。欽哉
啟定玖年柒月貳拾五日[硃印: 敕命之寶]
Phieân aâm:
Saéc Thöøa Thieân phuû Höông Thuûy huyeän Daõ Leâ Thöôïng xaõ toøng tieàn
phuïng söï nguyeân taëng Hoaèng Hueä Phoå Teá Linh Caûm Dieäu Thoâng Maëc Töôùng
57
Taïp chí Nghieân cöùu vaø Phaùt trieån, soá 9 (126) . 2015
Trang Huy Döïc Baûo Trung Höng Thieân Y A Na Dieãn Ngoïc Phi thöôïng ñaúng
thaàn; Quang Hieån Hieäu ÖÙng Hoøa Nghóa Lôïi Vaät Linh Thuùy Döïc Baûo Trung
Höng Kim Ñöùc trung ñaúng thaàn; Thanh Tuù Kieân Tröïc Vinh Maäu Quaûng AÁm
Linh Thuùy Döïc Baûo Trung Höng Moäc Ñöùc trung ñaúng thaàn; Döông Traïch Hieån
Linh Hoaèng Trieâm Baùc Nhuaän Linh Thuùy Döïc Baûo Trung Höng Thuûy Ñöùc
trung ñaúng thaàn; OÂn Haäu Quang ÖÙng Chöông Caûm Leä Minh Linh Thuùy Döïc
Baûo Trung Höng Hoûa Ñöùc trung ñaúng thaàn; Hoaèng Ñaïi Haäu Khaùnh Troïng Haäu
Haøm Duïc Linh Thuùy Döïc Baûo Trung Höng Thoå Ñöùc trung ñaúng thaàn; Trinh
Uyeån Döïc Baûo Trung Höng Toáng Sôn quaän chuùa Nguyeãn Thò Ngoïc Vaïn quyù
nöông toân thaàn hoä quoác tyù daân naãm tröù linh öùng. Tieát moâng ban caáp saéc phong,
chuaån höùa phuïng söï. Töù kim chính tröïc traãm Töù tuaàn ñaïi khaùnh tieát, kinh
ban baûo chieáu ñaøm aân leã long ñaêng traät. Thieân Y A Na Dieãn Ngoïc Phi thöôïng
ñaúng thaàn ñaëc chuaån y cöïu phuïng söï; Kim Ñöùc, Moäc Ñöùc, Thuûy Ñöùc, Hoûa Ñöùc,
Thoå Ñöùc trung ñaúng thaàn tröù gia taëng Trang Huy thöôïng ñaúng thaàn; Toáng Sôn
quaän chuùa Nguyeãn Thò Ngoïc Vaïn quyù nöông toân thaàn tröù gia taëng Trai Tónh
trung ñaúng thaàn. Ñaëc chuaån phuïng söï, duïng chí quoác khaùnh nhi thaân töï ñieån.
Khaâm tai!
Khaûi Ñònh cöûu nieân thaát nguyeät nhò thaäp nguõ nhaät [Chu aán: saéc meänh
chi baûo]
Dòch nghóa:
Saéc cho xaõ Daõ Leâ Thöôïng, huyeän Höông Thuûy, phuû Thöøa Thieân töø tröôùc
thôø phuïng [caùc thaàn] voán taëng [myõ töï] Hoaèng Hueä Phoå Teá Linh Caûm Dieäu
Thoâng Maëc Töôùng Trang Huy Döïc Baûo Trung Höng Thieân Y A Na Dieãn Ngoïc
Phi thöôïng ñaúng thaàn; Quang Hieån Hieäu ÖÙng Hoøa Nghóa Lôïi Vaät Linh Thuùy
Döïc Baûo Trung Höng Kim Ñöùc trung ñaúng thaàn; Thanh Tuù Kieân Tröïc Vinh Maäu
Quaûng AÁm Linh Thuùy Döïc Baûo Trung Höng Moäc Ñöùc trung ñaúng thaàn; Döông
Traïch Hieån Linh Hoaèng Trieâm Baùc Nhuaän Linh Thuùy Döïc Baûo Trung Höng
Thuûy Ñöùc trung ñaúng thaàn; OÂn Haäu Quang ÖÙng Chöông Caûm Leä Minh Linh
Thuùy Döïc Baûo Trung Höng Hoûa Ñöùc trung ñaúng thaàn; Hoaèng Ñaïi Haäu Khaùnh
Troïng Haäu Haøm Duïc Linh Thuùy Döïc Baûo Trung Höng Thoå Ñöùc trung ñaúng
thaàn; Trinh Uyeån Döïc Baûo Trung Höng Toáng Sôn quaän chuùa Nguyeãn Thò Ngoïc
Vaïn quyù nöông toân thaàn phoø nöôùc giuùp daân, linh öùng roõ reät; ñaõ töøng ñöôïc ban
caáp saéc phong, chuaån cho thôø phuïng. Beøn nay, gaëp leã Töù tuaàn ñaïi khaùnh cuûa
traãm, traûi ban chieáu baùu aân saâu, leã daøy traät haäu. [Beøn phong] Thieân Y A Na
Dieãn Ngoïc Phi thöôïng ñaúng thaàn ñaëc bieät chuaån cho thôø phuïng nhö cuõ; Kim
Ñöùc, Moäc Ñöùc, Thuûy Ñöùc, Hoûa Ñöùc, Thoå Ñöùc trung ñaúng thaàn taëng theâm Trang
Huy thöôïng ñaúng thaàn; Toáng Sôn quaän chuùa Nguyeãn Thò Ngoïc Vaïn quyù nöông
toân thaàn taëng theâm Trai Tónh trung ñaúng thaàn. Ñaëc bieät chuaån cho thôø phuïng
duøng ghi phuùc cuûa nöôùc nhaø maø toû baøy ñieån leã thôø töï. Khaâm tai!
Ngaøy 25 thaùng 7 naêm Khaûi Ñònh thöù 9 (1924). [AÁn son: saéc meänh chi baûo]
2.2. Vaøi neùt veà laêng mieáu vaø tín ngöôõng thôø töï Toáng Sôn quaän chuùa
Nguyeãn Thò Ngoïc Vaïn ôû laøng Daõ Leâ Chaùnh, Daõ Leâ Thöôïng
Beân caïnh 2 saéc phong ñöôïc laøng Daõ Leâ Thöôïng (Thuûy Phöông, Höông
Thuûy) giöõ gìn, toân thaàn Toáng Sôn quaän chuùa Nguyeãn Thò Ngoïc Vaïn coøn ñöôïc
58
Taïp chí Nghieân cöùu vaø Phaùt trieån, soá 9 (126) . 2015
caû hai laøng Daõ Leâ Chaùnh,
Daõ Leâ Thöôïng thôø phuïng,
coù laêng taåm, mieáu maïo
vaø luoân ñöôïc xöôùng danh
trong nhöõng buoåi hoäi teá cuûa
daân laøng hai xöù aáy. ÔÛ Daõ
Leâ Chaùnh, mieáu cuûa baø vôùi
teân goïi Quaän Chuùa mieáu
郡主廟hieänñaëttrangtroïng,
ñoàng haøng trong khuoân
AÛnh 3: Thaàn chuû baø
AÛnh 4: Mieáu thôø baø
vieân caùc mieáu cuûa nhöõng
Ngoïc Vaïn ôû mieáu Baø Vaøng,
laøng Daõ Leâ Chaùnh.
Ngoïc Vaïn (Mieáu Baø Vaøng)
vò Khai cô (ñöôïc saéc phong
Khai canh), baøi vò (thaàn
ôû Daõ Leâ Chaùnh.
chuû) ôû mieáu ghi raát roõ laø: “Phuïng vò hieån linh Toáng Sôn quaän chuùa Nguyeãn Thò
Ngoïc Vaïn quyù nöông, thuïy Töø Hoan, phaùp hieäu Dieäu Ñöùc trung ñaúng thaàn 奉
為顯灵宋山郡主阮氏玉萬貴娘謚慈歡法号妙德中等神” (xem aûnh 3-4). Theo caùc chöùc
saéc cuûa laøng Daõ Leâ Chaùnh, mieáu thôø baø ñöôïc daân laøng kính troïng goïi laø “Mieáu
Baø Vaøng” (moät caùch kieâng goïi thaúng teân cuûa baø Ngoïc Vaïn). Baø cuõng luoân ñöôïc
xöôùng danh trong caùc leã teá cuûa laøng Daõ Leâ Chaùnh töø xöa ñeán nay (tuy nhieân, ôû
ñaây khoâng coù saéc phong cuûa baø).
ÔÛ laøng Daõ Leâ
Thöôïng
(Thuûy
Phöông, Höông
Thuûy), qua tìm
hieåu chuùng toâi
ñöôïc bieát nôi ñaây
khoâng coù mieáu
thôø baø, nhöng
laïi coù baøi vò, saéc
phong (nhö ñaõ
coâng boá ôû treân).
Tröôùc ñaây, baøi
vò vaø saéc phong
ñeàu ñöôïc löu giöõ
taïi ñình laøng Daõ
AÛnh 5: Chuøa Linh Sôn,
laøng Daõ Leâ Thöôïng, nôi thôø
thaàn chuû baø Ngoïc Vaïn.
AÛnh 6: Thaàn chuû
baø Ngoïc Vaïn
ôû chuøa Linh Sôn.
Leâ Thöôïng, nhöng sau naøy do bieán ñoäng, neân daân laøng xin kyù göûi vaøo haäu ñieän
chuøa Linh Sôn, laøng Daõ Leâ Thöôïng (xem aûnh 5-6).
Thaàn chuû cuûa toân thaàn Toáng Sôn quaän chuùa Nguyeãn Thò Ngoïc Vaïn ôû chuøa
Linh Sôn vieát laø: “Phuïng vò hieån linh Toáng Sôn quaän chuùa Nguyeãn Thò Ngoïc
[Vaïn] quyù [nöông], thuïy Töø Hoan, phaùp hieäu Dieäu Ñöùc nhaát vò kim linh 奉為顯
靈宋山郡主阮氏玉貴謚慈歡法號妙德一位金靈”.
Daân laøng Daõ Leâ Thöôïng cho bieát töø laâu nay hoï cuõng xöôùng danh vò thaàn
naøy laø “Baø Vaøng”. Ñaáy chính laø caùch goïi cheäch kieåu kieâng huùy “Ngoïc Vaïn” theå
hieän söï toân kính raát lôùn ñoái vôùi baø.
59
Taïp chí Nghieân cöùu vaø Phaùt trieån, soá 9 (126) . 2015
Beân caïnh ñoù, theo
chæ daãn cuûa caùc
baäc cao nieân trong
laøng, chuùng toâi ñaõ
leân vuøng nuùi Baèng
Laõng, nôi toïa laïc
laêng moä cuûa Toáng
Sôn quaän chuùa
Nguyeãn Thò Ngoïc
Vaïn. Moä vaãn giöõ
nguyeân kieåu caùch
hình yeân ngöïa (maõ
lieäp) ñaëc tröng töø
thôøi xa xöa. Töông
AÛnh 7: Moä Toáng Sôn quaän chuùa
AÛnh 8: Bia moä
Nguyeãn Thò Ngoïc Vaïn.
baø Ngoïc Vaïn.(6)
truyeàn, ngaøy xöa ngoâi moä aáy coù khuoân vieân raát lôùn vaø coù ngöôøi ñöôïc trieàu ñình
caét ñaët coi giöõ laêng moä (xem aûnh 7 vaø 8).
Qua khaûo saùt veà saéc phong, laêng moä vaø mieáu thôø Toáng Sôn quaän chuùa
Nguyeãn Thò Ngoïc Vaïn, chuùng toâi coù moät soá nhaän ñònh veà nhaân vaät Toáng Sôn
quaän chuùa döôùi ñaây.
3. Moät soá nhaän ñònh
Veà ñòa danh Toáng Sôn vaø danh hieäu Toáng Sôn quaän chuùa 宋山郡主.
Toáng Sôn laø moät trong boán huyeän thuoäc phuû Haø Trung vaøo thôøi Leâ (3
huyeän coøn laïi laø Hoaèng Hoùa, Haäu Loäc, Nga Sôn), ñöôïc ñoåi teân töø huyeän Toáng
Giang vaøo thôøi thuoäc Minh. Vuøng ñaát Gia Mieâu Ngoaïi Trang thuoäc huyeän Toáng
Sôn, phuû Haø Trung (nay laø laøng Gia Mieâu, xaõ Haø Long, huyeän Haø Trung, tænh
Thanh Hoùa) chính laø nôi phaùt tích cuûa doøng toäc Nguyeãn Phöôùc cuûa caùc chuùa
Nguyeãn vaø vua Nguyeãn. Naêm Gia Long thöù 3 (1804), huyeän Toáng Sôn ñöôïc goïi
laø Quyù huyeän, Gia Mieâu ñöôïc goïi laø Quyù höông. Cuõng bôûi theá, töø khi chuùa Tieân
Nguyeãn Hoaøng ñaët chaân vaøo Ñaøng Trong naêm 1558, thieát laäp moät “coõi Nam
Haø” ñoái laäp vôùi chuùa Trònh ôû Baéc Haø, caùc ñôøi chuùa Nguyeãn luoân öu aùi, haäu ñaõi
ñoái vôùi beà toâi goác gaùc ôû laøng Gia Mieâu noùi rieâng vaø huyeän Toáng Sôn noùi chung.
Toáng Sôn quaän chuùa laø danh hieäu toân xöng cho caùc coâng nöõ - con gaùi cuûa
caùc chuùa Nguyeãn ôû Ñaøng Trong - sau khi hoï qua ñôøi. Qua quaù trình tìm hieåu veà
teân goïi Toáng Sôn quaän chuùa, chuùng toâi baét gaëp moät soá coâng nöõ ñöôïc vinh xöng
danh hieäu naøy nhö: Toáng Sôn quaän chuùa Nguyeãn Thò Ngoïc Ñónh (1608-1684),
con gaùi thöù tö cuûa chuùa Saõi Nguyeãn Phuùc Nguyeân vaø laø chaùnh phoái cuûa Nghóa
quaän coâng Nguyeãn Cöûu Kieàu; Toáng Sôn quaän chuùa Nguyeãn Thò Ngoïc Ñôn: con
gaùi ñaàu cuûa Nghóa vöông Nguyeãn Phuùc Thaùi; Toáng Sôn quaän chuùa Nguyeãn
Thò Ngoïc Saùng (?-1721), coâng nöõ cuûa Minh vöông Nguyeãn Phuùc Chu vaø laø phu
nhaân cuûa Chöôûng veä Toáng Vaên Xuaân; Toáng Sôn quaän chuùa Nguyeãn Thò Ngoïc
Phöôïng (?-1722), con gaùi cuûa Minh vöông Nguyeãn Phuùc Chu vaø laø phu nhaân cuûa
Chöôûng doanh Nguyeãn Cöûu Theá (chaùu noäi Nguyeãn Cöûu Kieàu)...
Töø nhöõng lieân keát aáy, chuùng toâi cho raèng toân thaàn coù danh hieäu Toáng Sôn
quaän chuùa Nguyeãn Thò Ngoïc Vaïn nay ñang hieän höõu taïi hai laøng Daõ Leâ Chaùnh
60
Taïp chí Nghieân cöùu vaø Phaùt trieån, soá 9 (126) . 2015
vaø Daõ Leâ Thöôïng chính laø vò coâng nöõ thöù hai cuûa Thuïy quoác coâng Nguyeãn Phuùc
Nguyeân. Ñieàu naøy cuõng khieán cho caâu chuyeän ñöôïc löu truyeàn laâu nay laø coâng
nöõ Ngoïc Vaïn ñöôïc gaû cho Quoác vöông Chey Chettha II nöôùc Chaân Laïp cuõng
nhö vieäc chuùa Saõi coù bao nhieâu coâng nöõ caàn ñöôïc tieáp tuïc nghieân cöùu, giaûi maõ.
Lieäu phaûi chaêng coâng nöõ Ngoïc Vaïn chính laø vò Hoaøng haäu nöôùc Chaân Laïp?
Vaø, nhöõng naêm cuoái ñôøi, sau khi döïng chuøa Gia Laøo ôû nuùi Chöùa Chan (Ñoàng
Nai) ñeå tònh tu, baø laïi quay veà laøng Daõ Leâ Chaùnh ñeå sinh soáng, roài qua ñôøi taïi
ñaây nhö hai nhaø nghieân cöùu Leâ Nguyeãn Löu - Huyønh Ñình Keát töøng khaúng ñònh
raèng: “Baø coâng nöõ noái goùt Huyeàn Traân aáy, chöa ai xaùc ñònh ñöôïc teân coâ naøo
trong hai coâ, nhöng ta coù theå bieát chaéc laø Ngoïc Vaïn, vì cuoái ñôøi, baø veà nöôùc, truù
taïi laøng Daõ Leâ Chaùnh... vaø sau khi qua ñôøi (laêng moä taïi laøng Baèng Laõng) do coù
coâng ñöùc ñöôïc daân laøng thôø phuïng taïi ñình laøng Daõ Leâ Thöôïng vaø chuøa laøng
Linh Sôn... Nhö theá khoâng coøn gì phaûi nghi ngôø”?(7) Vaø neáu coù thöïc nhö nhaän
ñònh cuûa hai nhaø nghieân cöùu treân, thì taïi sao baø Ngoïc Vaïn laïi khoâng quay veà
vôùi Hieàn vöông Nguyeãn Phuùc Taàn ôû quanh phuû chuùa, maø laïi choïn laøng Daõ Leâ
ñeå cö truù vaø löu coâng nghieäp?
Thöù nöõa, töø caâu chuyeän aáy laïi naûy sinh vaán ñeà veà caùc con gaùi cuûa chuùa Saõi
Nguyeãn Phuùc Nguyeân. Theo Ñaïi Nam lieät truyeän, chuùa Saõi coù 4 coâng nöõ laø: Ngoïc
Lieân, Ngoïc Vaïn, Ngoïc Khoa, Ngoïc Ñónh. Trong ñoù, coâng nöõ Ngoïc Lieân laáy Maïc
Caûnh Vinh (con trai baäc Khai quoác coâng thaàn Maïc Caûnh Huoáng), Ngoïc Ñónh
laáy Nguyeãn Cöûu Kieàu (hai baø ñeàu coù chuyeän trong Ñaïi Nam lieät truyeän). Coøn
hai baø Ngoïc Vaïn, Ngoïc Khoa thì laâu nay ñöôïc giôùi nghieân cöùu cho laø Hoaøng haäu
nöôùc Chaân Laïp (Ngoïc Vaïn) vaø Hoaøng haäu nöôùc Chieâm Thaønh (Ngoïc Khoa). Theá
nhöng, neáu 4 coâng nöõ con Thuïy quoác coâng Nguyeãn Phuùc Nguyeân ñaõ roõ raøng nôi
choán nhö vaäy thì vò coâng nöõ ñöôïc gaû cho thöông gia Araki Sotaro (aâm Haùn Vieät:
Hoang Moäc Toâng Thaùi Lang [荒木宗太郎], ñöôïc chuùa ban cho teân Vieät laø Nguyeãn
Thaùi Lang [阮太郎]), laø moät trong 8 ñaïi gia giaøu coù baäc nhaát Nhaät Baûn thôøi baáy
giôø, ñöôïc caáp chaâu aán traïng ñeå vöôït bieån ra ngoaøi giao löu buoân baùn) laø ai?
Caâu chuyeän aáy, chuùng toâi nghó seõ caàn ñöôïc giôùi nghieân cöùu trong vaø ngoaøi
nöôùc quan taâm thaáu ñaùo, vaø hy voïng raèng vôùi nhöõng phaùt hieän boå khuyeát trong
töông lai, nhöõng vò coâng nöõ naøy seõ ñöôïc traû laïi nguyeân vò theá vaø giaù trò voán coù.
Ñoàng thôøi, moät soá caâu chuyeän cuûa lòch söû Vieät Nam voán ñöông coøn tranh luaän
seõ daàn ñöôïc saùng toû trong khoaûng thôøi gian khoâng xa.
Noùi toùm laïi, vôùi nhöõng phaùt hieän veà saéc phong, mieáu moä vaø tín ngöôõng
thôø phuïng toân thaàn Toáng Sôn quaän chuùa Nguyeãn Thò Ngoïc Vaïn taïi 2 ngoâi laøng
Daõ Leâ Chaùnh, Daõ Leâ Thöôïng (voán laø moät laøng Daõ Leâ, ñöôïc chia taùch töø naêm
Gia Long thöù 10 [1811]), chuùng toâi cho raèng coâng lao cuûa baø Ngoïc Vaïn ñoái vôùi
vuøng ñaát Daõ Leâ laø coù thaät, theå hieän roõ neùt trong tín ngöôõng vaên hoùa cuûa cö
daân nôi ñaây. Coøn caâu chuyeän coù hay khoâng vieäc coâng nöõ Ngoïc Vaïn laø Hoaøng
haäu Chaân Laïp – ngöôøi ñaët neàn moùng cho tieán trình khai môû bieân cöông chuùa
Nguyeãn ôû toaøn coõi Nam Boä ngaøy nay – chính laø caâu hoûi caàn ñöôïc tieáp tuïc tìm
hieåu kyõ caøng döïa treân caùc cöù lieäu khoa hoïc khaùch quan thuyeát phuïc.
V V Q - N Ñ Ñ
61
Taïp chí Nghieân cöùu vaø Phaùt trieån, soá 9 (126) . 2015
CHUÙ THÍCH
(1) Phan Khoang (1969), Vieät söû xöù Ñaøng Trong 1558-1777: Cuoäc Nam tieán cuûa daân toäc Vieät
Nam, Nhaø saùch Khai trí, Saøi Goøn, tr. 401.
(2) Löông Vaên Löïu (1973), Bieân Hoøa löôïc söû toaøn bieân, taäp 2, taùc giaû xuaát baûn, tr. 89.
(3) Löông Vaên Löïu (1973), sñd, tr. 95.
(4) Ban Trò söï Nguyeãn Phuùc toäc (1995), Nguyeãn Phuùc toäc theá phaû, Nxb Thuaän Hoùa, Hueá, tr. 126.
(5) ÔÛ ñaây, chuùng toâi duøng “coâng nöõ Ngoïc Vaïn” theo ñuùng vò theá cuûa nhöõng ngöôøi con gaùi chuùa
Nguyeãn. Thôøi kyø traán nhaäm Nam Haø, caùc chuùa Nguyeãn vaãn toân phoø vua Leâ, duøng nieân hieäu
cuûa vua Leâ. Theo Phuû Bieân taïp luïc: “Con ñeàu xöng laø coâng töû, ñaïi coâng töû, chæ phong töôùc
haàu...” (Leâ Quyù Ñoân, Phuû Bieân taïp luïc, Vieän Söû hoïc dòch, Nxb Vaên hoùa-Thoâng tin, 2007, tr.
83) vaø sau khi chuùa Nguyeãn Phuùc Khoaùt xöng vöông (1744) thì veà vai veá, caùch goïi “cuõng
khoâng laäp phi cuøng theá töû. Vôï caû thì goïi laø Taû Haønh lang, caùc vôï leõ thì goïi laø Höõu Haønh lang.
Con tröôûng vaãn goïi laø Ñaïi coâng töû, coøn thì theo thöù töï goïi laø ñeä nhò, ñeä tam, ñeä töù, ñeä nguõ
coâng töû...” (Phuû Bieân taïp luïc, Sñd, tr. 84). Cho neân con gaùi cuûa chuùa döùt khoaùt khoâng theå naøo
goïi laø coâng chuùa (con vua), maø phaûi laø coâng nöõ (con chuùa).
(6) Bia moä baø Ngoïc Vaïn ñöôïc khaéc chöõ Haùn goàm:
- Phaàn chính giöõa laø: 皇朝誥授宋山郡主阮氏玉貴娘翊保中興尊神之墓 (Hoaøng trieàu caùo thuï Toáng
Sôn quaän chuùa Nguyeãn Thò Ngoïc quyù nöông Döïc Baûo Trung Höng toân thaàn chi moä).
- Phaàn beân phaûi laø: 歲次癸亥年季秋重造 (Tueá thöù Quyù Hôïi nieân quyù thu truøng taïo) [Moä] ñöôïc
toân taïo laïi vaøo thaùng cuoái thu (thaùng 8), naêm Quyù Hôïi [coù theå laø naêm 1923].
- Phaàn beân traùi laø: 野犁上社同奉誌 (Daõ Leâ Thöôïng xaõ ñoàng phuïng chí) Xaõ Daõ Leâ Thöôïng cuøng
vaâng meänh, ghi nhôù.
(7) Leâ Nguyeãn Löu - Huyønh Ñình Keát (2011), AÁn chöông Vieät Nam töø theá kyû XVI ñeán cuoái theá kyû
XIX trong daân gian vuøng Hueá, Nxb Thuaän Hoùa, tr. 85.
TOÙM TAÉT
Coâng nöõ Ngoïc Vaïn - ngöôøi con gaùi thöù hai cuûa chuùa Saõi Nguyeãn Phuùc Nguyeân - trong
nhieàu naêm qua ñöôïc caùc nhaø nghieân cöùu daàn ñi ñeán khaúng ñònh veà coâng lao môû coõi treân cöông
vò laø Hoaøng haäu nöôùc Chaân Laïp. Tuy nhieân, nhöõng bí aån veà cuoäc ñôøi baø cho ñeán nay vaãn chöa
ñöôïc laøm saùng toû. Qua vieäc phaùt hieän veà laêng moä, saéc phong vaø tín ngöôõng thôø phuïng toân thaàn
Toáng Sôn quaän chuùa Nguyeãn Thò Ngoïc Vaïn taïi Hueá, chuùng toâi mong muoán goùp theâm vaøi cöù lieäu
cuï theå veà vò trí cuûa nhaân vaät lòch söû naøy ôû vuøng ñaát Daõ Leâ (Chaùnh - Thöôïng) cuûa choán Thaàn Kinh.
Hy voïng raèng qua ñoù, giôùi hoïc giaû trong vaø ngoaøi nöôùc tieáp tuïc coù nhöõng nghieân cöùu chuyeân saâu,
chöùng minh xaùc thöïc ñeå giaûi maõ bí aån veà vò coâng nöõ coù vai troø ñaëc bieät trong cuoäc hoân nhaân chính
trò giöõa chuùa Nguyeãn vaø Chaân Laïp maø baáy laâu vaãn cho laø baø Ngoïc Vaïn.
ABSTRACT
TOÁNG SÔN PRINCESS NGUYEÃN THÒ NGOÏC VAÏN WITH HER TOMB,
HER ROYAL DECREES AND THE CULT OF WORSHIPPING IN HUEÁ
Princess Ngoïc Vaïn - the second daughter of Nguyeãn Phuùc Nguyeân Lord (Lord Saõi) -
researchers have gradually come to the affirmation of her credit for the expansion of Vietnamese
territory as the Queen of Chenla Kingdom. However, the mystery of her life has not been
elucidated. Through the discovery of her tomb, the royal decrees and the cult of worshipping
Toáng Sôn Princess Nguyeãn Thò Ngoïc Vaïn in Hueá, we hope to contribute some specific data about
the position of this historic figure in the land of Daõ Leâ (Chaùnh - Thöôïng) in Hueá; it is hoped that
both domestic and foreign scholars continue to carry out in-depth studies in order to decrypt the
mystery of the princess called Ngoïc Vaïn, who took a special role in the political marriage between
Southern Vienam (ruled by Nguyeãn Lords) and Chenla Kingdom.
8 trang
12/01/2024
17400
Free
Bạn đang xem tài liệu "Tống sơn Quận chúa Nguyễn Thị Ngọc Vạn qua sắc phong, lăng mộ và tín ngưỡng thờ phụng ở Huế", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- tong_son_quan_chua_nguyen_thi_ngoc_van_qua_sac_phong_lang_mo.pdf
