Tìm hiểu mối liên hệ giữa nghĩa biểu trưng hoán dụ và đối tượng được gọi tên qua lớp từ chỉ bộ phận cơ thể người
TÒM HIÏÍU MÖIË LIÏN HÏå GIÛAÄ NGHÔA BIÏUÍ TRÛNG HOAÁN DUÅ
VAÂ ÀÖËI TÛÚÅNG ÀÛÚCÅ GOÅI TÏN QUA LÚÁP TÛÂ
CHÓ BÖÅ PHÊÅN CÚ THÏÍ NGÛÚÂI
.
Nguyïîn Hûäu Chûúng*
TOÁM TÙÆT
Chuáng töi àaä phên tñch nghôa cuãa nhoám tûâ chó böå phêån cú thïí ngûúâi, xacá àõnh caác
nghôa phaiá sinh hoaán duå. Qua viïcå phên tñch caác nghôa hoaán duå, chuáng töi nhênå thêëy coá
möëi liïn hïå khaách quan giûäa nghôa hoaán duå vúiá àöëi tûúång àûúåc goåi tïn. Nghôa hoaán duå phuå
thuöåc vaoâ àöëi tûúång àûúåc goåi tïn. Ngûúâi ta àaä sûã dunå g möåt àùcå trûng tiïu biïíu cuãa àöëi
tûúång àïí chó möåt thûcå thïí, mötå nöåi dung phûcá taåp hún. Nhû thïë, sûå hiïíu biïët vïì àöëi tûúnå g
àûúåc goiå tïn seä laâ cú súã giupá chuáng ta dïî nùæm bùæt hún nghôa hoaán duå cuãa tûâ.
1. Àùåt vêën àïì
Tûâ mang nghôa hoaán duå (HD) laâ möåt loaåi kyá hiïuå biïíu trûng, caác nghôa biïíu trûng phuå thuöåc vaâo
àùåc àiïím cuãa àöëi tûúnå g àûúåc goiå tïn (object). Ch.S.Peirce quan niïåm: "Möåt biïíu trûng laâ möåt kyá
hiïåu tuây thuöåc vaâo àöëi tûúång maâ noá biïíu hiïån, do möåt luêåt lï,å thûúâng laâ möåt sûå liïn tûúãng chung laâm
cho biïíu trûng àûúåc xem nhû tuây thuöåc vaâo àöëi tûúång êëy" [4, 84].
Qua viïåc xacá àõnh caác nghôa HD cuãa tûâ tiïëng Viïtå , chuáng töi nhêån thêyë coá möåt möëi liïn hïå khacá h
quan giûäa caác nghôa HD vaâ caác àöëi tûúnå g àûúåc goiå tïn. Sûå hiïíu biïët vïì àöëi tûúång àûúåc goiå tïn seä giuáp
ta dïî nhêån ra àûúåc caác nghôa HD hún. Trong baâi viïët naây, chuná g töi phên tñch möëi liïn hïå giûäa àùåc
àiïím cuãa sûå vêåt vaâ cacá nghôa hoaná duå dûåa vaâo ngûä liïåu laâ lúpá tûâ chó böå phêån cú thïí ngûúâi, hy voång
goáp phêìn nghiïn cûáu sêu hún vïì quy luêåt chuyïín nghôa theo hoaán duå cuãa tûâ ngûä trong tiïëng Viïåt.
Chuáng töi xaác àõnh caác nghôa HD cuãa lúáp tûâ naây dûåa vaâo Tûâ àiïín tiïëng Viïåt 1992 do Hoaâng Phï chuã
biïn [7]. Do khuön khöí cuaã baâi viïët coá haån, chuná g töi cöë gùnæ g giaãi thñch nghôa cho ngùæn goån hún.
2. Vêåt biïíu trûng vaâ caác tûâ mang nghôa biïuí trûng hoaná duå qua cacá nhoám tûâ chó böå phêån
cú thïí ngûúâi
2.1. Nhoám tûâ chó böå phêån coá chûaá böå oác: àêuì d, gaáo d, ocá d, naäo d, soã d, soå d, thuã d, traán d.
Àêy laâ caác böå phêån coá chûáa caác tïë baâo thêìn kinh trung ûúng coá chûác nùng ghi nhúá vaâ àiïìu khiïín
caác hoaåt àöång cuãa con ngûúâi. Trong söë caác böå phênå trïn thò àêuì laâ böå phêån bao chûáa caác böå phêån coân
* TS. ngaânh Ngön ngûä hoåc, Khoa VH-NN, Trûúâng ÀHKHXH&NV-ÀHQG-TP.HCM.
K H O A H OÏ C X AÕÕ H OÄ I V AØØ N H AÂ N V AÊ N ♦
3
laåi, laâ böå phêån quan tronå g nhêët, coá thïí àaåi diïnå cho caã cú thïí, caá nhên con ngûúâi. Nhûnä g àùåc àiïím
nhû trïn laâ cú súã cho caác nghôa HD cuaã caã nhoám. Sau àêy laâ caác nghôa HD:
Àêìu d. Phênì trïn cuâng cuãa cú thïí con ngûúâi hay phêìn trûúác hïët cuãa àöång vêåt núi coá böå oác. Caác
nghôa HD: 1/ Chó hoaåt àöång suy nghô, nhêån thûcá (HD lêëy cú quan chûác nùng (CQCN) chó chûác nùng
(CN)): cûáng àêìu t, cêmì àêìu àg, giaâ àêìu t, têm àêìu yá húåp t, v.v...; 2/ Tû tûúãng (HD lêëy CQCN chó
CN): àêìu oác d (Àêìu oác baão thu)ã ; 3/ Chó àún võ vïì ngûúâi, gia sucá (HD lêëy böå phêån chó toaân böå): àêìu
d ( Tñnh àöí àêìu), caá kïí àêìu rau kïí múá; 4/ Chó ngûúiâ laâm möåt nghïì naâo àoá (HD lêëy böå phêån chó toaân
böå): àêìu bïëp d.
Gaáo d. Àêìu cuãa ngûúâi. Nghôa HD: Chó caá nhên, cú thïí ngûúâi. (HD lêëy böå phêån chó toaân böå): (giûä)
gaáo (giûä maång), (mêët) gaáo (mêët maång).
OÁc d. Khöië mïìm maâu trùæng àuåc úã trong höåp soå chûáa caác tïë baâo thêìn kinh. Caác nghôa HD: 1/ Khaã
nùng suy nghô nhêån thûcá (HD lêëy CQCN chó CN): oác d (OÁc saáng taåo), loaån oác t, naát ocá àg, nùån oác
àg; 2/ Tû tûúãng (HD lêyë CQCN chó CN): oác d (OcÁ beâ phaái), àêìu oác d (Àêìu oác gia trûúãng).
Naäo d. Khöië têåp trung caác tïë baâo thêìn kinh trung ûúng úã trong höåp soå. Caác nghôa HD: Biïíu tûúång
cuãa hoaåt àöång suy nghô, nhêån thûcá , têm lyá, àiïìu khiïín (HD lêëy CQCN chó CN): cên naoä d, àêìu naäo
d, àöång naäo àg, trñ naäo d.
Soã d. Biïíu tûúång cuãa nhêån thûác vaâ suy nghô giaâ dùån (HD lêëy CQCN chó CN): sûâng soã d, àêìu soã
d.
Soå d. Höåp xûúng àêìu chûáa àûång böå naäo. Nghôa HD: Böå phênå chûáa àûnå g kiïën thûác, tû tûúãng (HD
lêëy CQCN chó CN): nhöìi soå àg.
Thuã d. Àêìu. Nghôa HD: Ngûúâi phaãi àêuë trñ, àêëu sûcá vúái ngûúiâ khaác (HD lêyë böå phêån chó toaân bö)å :
àöëi thuã d, àõch thuã d.
Traán d. Phêìn trïn cuãa mùåt tûâ chên toác túái löng maây. Cacá nghôa HD: 1/ Cöë sûác suy nghô (HD lêëy
CQCN chó CN): boáp traná àg; 2/ Gùpå vaâ àöëi phoá (HD lêëy böå phêån chó toaân böå): chaåm traán àg.
Baãng 1: Söë lûúång tûâ duâng theo nghôa hoaán duå (Danh muåc àêìy àuã àaä nïu úã [6])
TT
Nghôa Nhêån thûác,
suy nghô
Tû
Saáng
taåo
Àiïìu
Chûáa
àûång
Àún võ
Caá nhên Töíng söë
tûâ
tûúãng
khiïín
Tûâ
àêìu
gaáo
1
2
3
4
5
6
7
8
19
1
2
2
1
1
23
1
oác
5
3
2
1
8
naäo
soã
1
4
2
soå
1
1
thuã
traán
2
1
2
1
2
2.2. Nhoám tûâ: mùtå d, mùæt d, muäi d, tai d, gaáy d, cöí d, vai d, toác d, rêu d, choãm d.
2.2.1. Mùåt, mùtæ , muäi, gayá , tai:
Mùåt laâ böå phêån àûúåc chuá yá nhêët cuaã con ngûúâi. Mùåt löå ra trûúác mùæt moåi ngûúâi vaâ nhúá mùåt laâ nhúá
ngûúâi vò thïë mùåt àûúåc duâng àïí thay thïë cho caá nhên. Mùåt laâ chöî böåc löå thaái àöå, tònh caãm, têm lyá.
Mùæt laâ böå phêån àïí nhòn. Khi mêët bònh tônh mùæt ngûúâi ta daoá daác (Mùtæ troân mùæt detå ). Khi chïët
ngûúâi ta nhùæm mùæt laåi.
Muäi laâ böå phêån nhö cao hún trïn mùtå , àûúåc duâng àïí chó mötå ngûúâi coá àõa võ, chûác vuå cao, àûáng
4♦K H O A H OÏ C X AÕÕ H OÄ I V AØØ N H AÂ N V AÊ N
àùçng sau sùén saâng bïnh vûåc, che chúã cho ngûúâi thên quen (vuötë mùåt khöng nïí muäi). Muiä trêu, boâ laâ
chöî àïí xoã thûâng dùæt ài. Ngûúâi ta àaä vñ muäi ngûúiâ nhû muäi trêu boâ (xoã muiä ) àïí chó nhûnä g ngûúâi kemá
baãn lônh bõ ngûúâi khaác àiïìu khiïín, sai khiïën.
Gaáy laâ böå phêån úã phña sau cuãa àêìu, ta khöng thïí trûåc tiïëp nhòn thêëy àûúåc. Vúái àùåc àiïím naây, gaáy
àûúåc duâng àïí chó baãn thên ai àoá, coá liïn quan àïnë möåt viïåc gò àoá maâ mònh khöng thêëy trûúác àûúåc.
Gaáy cuäng laâ chöî noáng lïn hay laånh ài khi tûác giênå , súå haäi cho nïn cuäng trúã thaânh biïuí tûúång cho têm
lyá cuãa con ngûúâi.
Tai laâ böå phêån àïí nghe, trúã thanâ h biïíu tûúång cuãa hoaåt àöång nghe ngoáng, nhêån biïët.
Têët caã nhûäng àùcå àiïím trïn laâ cú súã cho caác nghôa HD cuãa nhoám tûâ naây:
Mùåt d. Phênì phña trûúcá cuãa àêìu ngûúâi hay laâ con thuá. Cacá nghôa HD: 1/ Chó caá nhên (HD lêëy böå
phêån chó toaân böå): ba mùtå möåt lúâi d, coá mùåt àg, vùæng mùåt àg, chaåm mùåt àg, laánh mùåt àg, nhêån mùåt àg,
v.v...; 2/ Thaái àöå, tònh caãm, baãn tñnh (HD lêëy CQCN chó CN): bùçng mùåt khöng bùçng loâng àg, trúã mùåt
àg, lïn mùåt àg, ra mùåt àg, noáng mùåt t, v.v…; 3/ Thïí diïån (HD lêëy CQCN chó CN): daåi mùtå t, àeåp mùåt
t, mêët mùåt t, nïí mùåt àg, sûúng mùåt t, v.v...; 4/ Coá chûác vuå, àõa võ cao (HD tûúnå g trûng): tai to mùåt lúán.
Mùæt d. Cú quan àïí nhòn cuãa ngûúiâ hay àöång vêåt. Caác nghôa HD: 1/ Nhòn (HD lêëy CQCN chó CN):
gai mùæt t, àeåp mùæt t, àïí mùæt àg, laå mùæt t, tai mùæt d, v.v…; 2/ Nguyïn nhên (HD lêëy tranå g thaái chó
nguyïn nhên): mùæt nhùæm mùæt mú,ã mùtæ troân mùtæ deåt, nhùæm mùtæ xuöi tay àg, tñt mùæt àg, nûát mùæt àg.
Muäi d. Böå phêån nhö lïn úã giûäa mùåt cuãa ngûúâi hay àöång vêåt duâng àïí thúã vaâ ngûãi. Caác nghôa HD:
1/ Chó ngûúâi (HD lêëy böå phêån chó toanâ thïí): vuötë mùåt khöng nïí muäi àg; 2/ Bõ sai khiïnë , àiïìu khiïní ,
bùæt naåt (HD lêyë CQCN chó CN): bopá muäi àg, xoã muiä àg, dùæt muäi àg.
Gaáy d. Phênì phña sau cuãa cöí ngûúiâ . Caác nghôa HD: 1/ Chó baãn thên mònh hay ngûúâi khaác coá laâm
möåt viïåc xêëu maâ chûa bõ phanh phui, hay coá tñnh xêëu maâ tûå mònh khöng nhênå ra (HD lêëy böå phêån chó
toaân böå): súâ gayá àg (Cöng an súâ gaáy), súâ lïn gayá àg; 2/ Têm lyá cuãa con ngûúâi (HD lêëy CQCN chó
CN): noáng gayá t, laånh gaáy t.
Tai d. Cú quan úã hai bïn àêìu cuãa ngûúâi hay àöång vêåt duâng àïí nghe. Caác nghôa HD: 1/ Nghe
ngoáng, caãm nhêån (HD lêyë CQCN chó CN): boã ngoaâi tai àg, buâi tai t, laå tai t, loåt tai àg, ngûáa tai àg,
raác tai t, ró tai àg, v.v...; 2/ Biïíu tûúnå g cuãa ngûúiâ coá chûác vu,å àõa võ cao (HD tûúång trûng): tai to mùåt
lúán.
Baãng 2: Söë lûúång tûâ duâng theo nghôa hoaán duå (Danh muåc tûâ àêìy àuã àaä nïu úã [6])
TT
Nghôa Caá
Tûâ
Tònh
caãm
Thïí
Nghe Nhòn
Têm lyá
Chïët
Sai
Àõa võ Töíng
söë tûâ
nhên
diïån
khiïën
1
2
3
4
5
mùåt
mùæt
muäi
gaáy
tai
19
12
12
1
44
33
4
26
6
2
1
1
2
3
4
13
1
14
2.2.2. Nhoám tûâ: cöí d, vai d
Cöí ngûúâi ta thûúâng nhûúáng lïn, gên lïn khi caäi nhau vò vêåy cöí trúã thaânh biïíu tûúång cuãa sûå bûúáng
bónh, chöëng àöëi. Cöí bõ ngûúâi ta cûúäi lïn vò thïë cöí trúã thaânh biïuí tûúång cuãa sûå àeâ neán, apá bûác. Khi ài
ngûúâi ta cuái xuöëng nhòn mùåt àûúâng, khöng àïí yá àïnë caác hûúáng khaác, vò thïë cöí trúã thanâ h biïíu tûúnå g
cuãa tinh thêìn têpå trung quaá mûác.
Vai laâ chöî gaánh vaác vò thïë vai trúã thaânh biïíu tûúång cuãa sûå gaánh vaác cöng viïåc, hay àoáng möåt vai
naâo àoá trong kõch, phim. Vai nùçm ngang trïn cao tûaå nhû caái bêcå , vò vêåy vai àûúåc duâng àïí chó thûá bêåc
K H O A H OÏ C X AÕÕ H OÄ I V AØØ N H AÂ N V AÊ N ♦
5
cao thêëp trong quan hïå hoå haâng.
Vai àûúåc dunâ g àïí àùåt tïn cho böå phênå cuãa aáo, cuãa caây vò nhûäng böå phênå naây che hay àùåt lïn vai.
Caác nghôa hoaná duå cuãa nhomá :
Cöí d. Böå phêån cuãa cú thïí nöëi àêuì vúái thên. Caác nghôa HD: 1/ Chöëng àöëi, bûúáng bónh (HD lêëy
CQCN chó CN): cûáng cöí t, cûáng àêuì cûáng cöí t, gên cöí àg; 2/ Boác löåt, ùn chùån (HD lêëy CQCN chó
CN): boáp cöí àg, cùæt cöí àg; 3/ AÁp bûcá , trêën apá (HD lêëy CQCN chó CN): cûúäi cöí àg, cûúäi àêìu cûúäi cöí
àg, àeâ àêìu cûúäi cöí àg; 4/ Têåp trung chuá yá quaá mûcá (HD lêëy tranå g thaái chó nguyïn nhên): cùæm cöí àg,
cùæm àêìu àg, cùæm àêìu cùæm cöí àg; 5/ Biïíu tûúång cuãa lao àönå g chên tay (HD lêëy kïët quaã chó nguyïn
nhên): cöí caây vai bûâa; 6/ chúâ àúåi (HD lêëy kïët quaã chó nguyïn nhên): daâi cöí t; 7/ Chó böå phêån cuãa aáo,
yïëm (HD lêëy tïn goåi böå phêån cú thïí ngûúâi àùåt tïn cho böå phênå cuãa àöì vêåt): cöí d (cöí aoá , cöí yïëm).
Vai d. Phêìn cú thïí nöëi liïìn hai caánh tay con ngûúiâ hoùåc nöëi hai chên trûúcá cuãa thuá vêåt vúái thên.
Caác nghôa HD: 1/ Chó thûá bêåc trïn dûúái trong quan hïå hoå haâng. (HD tûúång trûng): bùçng vai t, bùçng
vai phaãi lûáa t, vai vïë d, vai d (vai anh, vai chõ); 2/ Biïíu tûúång cuaã sûå gaánh vacá cöng viïåc, traách nhiïåm
(HD lêëy CQCN chó CN): vai d (Traách nhiïåm àöí lïn vai ngûúâi anh ca)ã , kïì vai saát caánh àg; 3/ Ngûúâi
àoáng vai trong kõch, phim (HD lêëy böå phêån chó toaân böå): vai d ( Àoáng vai chñnh); 4/ Laâm lao àöång
chên tay (HD lêëy CQCN chó CN): cöí cayâ vai bûâa; 5/ Böå phêån cuaã vêåt (HD lêyë tïn goåi böå phêån cú thïí
ngûúâi àùåt tïn cho böå phêån àöì vêåt): vai d (vai aáo, vai caây).
Baãng 3: Söë lûúång tûâ duâng theo nghôa hoaán duå
TT
Nghôa Chöëng Ùn
Trêën
aáp
Têåp
Chúâ
àúåi
Thûá Gaánh
Lao
Caá
Böå
Töíng
àöëi
chùån
trung
bêåc
vaác
àöång nhên phêån söë tûâ
chên
tay
vêåt
Tûâ
1
2
cöí
3
2
3
3
1
1
1
1
1
14
9
vai
4
2
1
2.2.3. Rêu d, toác d, choãm d.
Rêu chó coá úã àaân öng. Vò vêåy, rêu àûúåc duâng àïí chó àaân öng (Anh huâng àêu cûá phaãi maây rêu), chó
ngûúâi àaân öng cao tuöíi (Thûá nhêët coá rêu thûá nhò bêìu ruöåt). Rêu chó sûå hanä h diïån coá leä vò khi cûúâi
ngûúâi ta vïính rêu lïn. Rêu ria laâ caái coá thïí caåo boã ài vò thïë noá tûúång trûng cho caái phuå, caái thûá yïëu.
Rêu laâ caái chó moåc lïn úã cùçm àaân öng, ngûúâi ta àaä duâng rêu àïí chó caái àûúcå àùåt khöng àuáng chöî (rêu
öng noå cùæm cùçm baâ kia).
Toác con ngûúâi àûúåc vñ nhû löng àêìu giöëng gaâ, giönë g chim: dûång lïn khi sûãng söët, súå haiä (dûång toác
gaáy) hay ruång ra khi chayå vaåy lo lùnæ g gêëp ruát (long toác gaáy). Theo tuåc kïët toác xe tú cuãa ngaây xûa, toác
trúã thaânh biïíu tûúång cuaã sûå kïët duyïn vúå chöìng.
Choãm àûúåc coi laâ biïíu tûúång cuãa tuöíi êëu thú vò ngaây xûa treã em khi cùæt toác thûúâng chûâa laåi möåt
choãm trïn àónh àêìu. Têët caã nhûäng àùcå àiïím trïn àaä trúã thaânh cú súã cho cacá nghôa HD cuaã caác tûâ trong
nhoám.
Rêu d. Löng cûáng moåc úã phña trïn cuãa möi hoùåc úã cùçm, coá úã àaân öng. Caác nghôa HD: 1/ Chó giúái
nam (HD lêëy àùåc àiïím cuaã giúái chó giúái): maây rêu d; 2/ Tuöíi giaâ (HD lêëy àùcå àiïím chó tuöíi taác): rêu
d, (Ngöìi vuöët rêu, Thûá nhêët coá rêu thûá nhò bêìu ruöåt); 3/ Hanä h diïån, kiïu cùng (HD tûúång trûng):
(vïính) rêu d, lïn rêu àg; 4/ Caái phu,å caái thûá yïuë (HD tûúång trûng): rêu ria d; 5/ Chó caái khöng àûúåc
àùåt àuáng chöî cuãa noá (HD tûúång trûng): rêu öng noå cùæm cùçm baâ kia.
Toác d. Löng moåc úã phênì trïn vaâ phña sau cuãa àêuì . Caác nghôa HD: 1/ Têm lyá súå haäi (HD lêëy traång
thaái chó nguyïn): dûång toác gaáy àg; 2/ Chaåy vaåy vêët vaã (HD lêyë kïët quaã chó nguyïn nhên): chaåy long
toác gaáy àg; 3/ Kïët duyïn vúå chöìng (HD tûúång trûng): kïët toác àg, kïët toác xe tú àg; 4/ Ngûúâi coá àõa võ,
coá tiïìn baåc (HD tûúång trûng): toác d (Nùæm thùçng coá toác, ai nùmæ thùçng trocå àêìu); 5/ Biïíu tûúång cuãa
6♦K H O A H OÏ C X AÕÕ H OÄ I V AØØ N H AÂ N V AÊ N
tuöíi taác (HD lêëy àùåc àiïím maâu sùcæ chó nguyïn nhên): toác sûúng d (àaä gia)â , toác xanh d (coân treã).
Choãm d. Choâm toác chûaâ laåi trïn àónh àêìu cuaã treã em dûúái 4 tuöíi thúâi xûa. Nghôa HD: Biïíu tûúång
cuãa thúâi thú êëu (HD tûúång trûng): àïí choãm àg.
Baãng 4: Söë lûúång tûâ duâng theo nghôa hoaán duå
TT
Nghôa
Tûâ
Giúái
Tuöíi Haänh
Thûá
yïëu
Nhêìm Súå
Vêët
vaã
Kïët
Àõa võ Thú
êëu
Töíng
söë tûâ
taác
diïån
chöî
haäi
duyïn
1
2
3
rêu
toác
1
1
2
2
1
1
6
6
1
1
1
1
1
choãm
1
2.3. Nhoám tûâ chó böå phêån cú thïí ngûúâi duâng àïí noái nùng vaâ ùn uönë g: miïång d, möìm d, moäm
d, khêíu d, hoång d, hêìu d, meáp d, möi d, lûúäi d, thiïåt d, rùng d.
Àêy laâ nhûnä g böå phêån duâng àïí ùn uöëng vaâ noái nùng. Miïång, khêíu laâ cú quan nhai nuöët thûác ùn,
cho nïn noái àïën viïåc ùn uöëng, noái àïën caá nhên liïn quan àïën viïåc ùn uöëng laâ nghô àïnë caái miïång.
Miïång ngûúâi ta haá ra, rùng nhùn ra khi àoái, khi chïtë àöåt ngöåt. Têët caã trúã thaânh cú súã cho caác nghôa
HD. Nghôa HD cuãa caã nhoám:
Miïång d. Böå phêån hònh löî trïn mùtå ngûúâi hay àöång vêåt dunâ g àïí ùn, uönë g, noái nùng. Caác nghôa
HD: 1/ Chó hoaåt àöång ùn uöëng (HD lêëy CQCN chó CN): baán trön nuöi miïnå g àg, boáp miïång àg, laå
miïång t, traáng miïång àg, vûâa miïnå g t, v.v...; 2/ Noái nùng (HD lêëy CQCN chó CN): aác miïång t, baåo
möìm baåo miïång àg, cêm miïång t, cûáng miïång t, deão miïång t, vaå miïång, v.v...; 3/ Söë ngûúiâ ùn trong gia
àònh (HD lêëy böå phêån chó toaân böå): miïång ùn d,.
Möìm d. Miïång cuãa con ngûúâi. Cacá nghôa HD: 1/ Noái nùng khöng hay, khöng àuáng luác (HD lêëy
CQCN chó CN): deão möìm t, giaâ möìm t, lùæm möìm t, noã möìm àg, to möìm t, v.v...; 2/ Ùn uöëng (HD lêëy
CQCN chó CN): búát möìm bútá miïång àg, àêëm möìm àg.
Moäm d. Miïnå g coá daáng nhö ra úã mötå söë loaâi thuá. Caác nghôa HD: 1/ Noái nùng canâ rúä (HD lêëy
CQCN chó CN): moäm d (Cêm moäm laåi), choä moäm àg; 2/ Ùn uönë g, nhêån höëi löå (HD lêëy CQCN chó
CN): treo moäm àg, àêëm moäm àg.
Khêíu d. Miïång. Caác nghôa HD: 1/ Söë ngûúâi trong möåt gia àònh (HD lêëy böå phêån chó toaân böå): höå
khêíu d, nhên khêíu d, nhên khêíu hoåc d; 2/ Chó àún võ (lêëy böå phêån chó toaân böå): khêíu suáng d, khêíu
mña d, khêíu àöåi d; 3/ Ùn uöëng (HD lêëy CQCN chó CN): aác khêuí t, cêëm khêuí àg, àêëu khêíu àg, khêíu
hiïåu d, mêåt khêíu d, khêíu ngûä d, v.v…
Hoång d. Khoaãng röîng trong cöí úã phña sau cuãa miïång thöng vúái thûåc quanã vaâ khñ quanã . Caác nghôa
HD: 1/ Noái nùng, phaát ngön (HD lêyë CQCN chó CN): cêm hoång t, chùån honå g àg, cûáng hoång t, giaâ
hoång t, moác hoång àg v.v…; 2/ Tònh traång àoái khaát (HD lêëy CQCN chó CN): raä hoång àg.
Hêìu d. Phênì öëng tiïu hoáa nùçm tiïpë sau khoang miïång vaâ trûúác thûåc quaãn. Nghôa HD: Ùn chùån,
boác löåt (HD lêëy CQCN chó CN): boáp hêuì boáp cöí àg.
Meáp d. Chöî hai àêìu cuaã möi liïìn vúái nhau. Nghôa HD: Noái nùng khöng thanâ h thêåt, quaá àaáng (HD
lêëy CQCN chó CN): leão meáp t, beãm meáp t, möìm loa meáp giaãi t, muáa mepá t, v.v...
Möi d. Nïëp thõt mïìm lamâ thaânh cûaã miïång. Nghôa HD: Noiá nùng (vúái yá chï bai) (HD lêëy CQCN
chó CN): moãng möi t, khua möi muaá meáp àg.
Lûúäi d. Böå phêån mïìm trong miïång duâng àïí àoná , nïëm thûcá ùn vaâ àïí phaát êm. Nghôa HD: Noái nùng
xaão ngön hoùåc duâng vúiá yá tûác bûcå (HD lêëy CQCN chó CN): cûáng lûúäi t, àêìu lûúäi t, gioång lûúäi d, gaäy
lûúäi àg, v.v...
Thiïåt d. Lûúäi. Nghôa HD: Noái nùng (HD lêëy CQCN chó CN): khêíu thiïåt vö bùçng.
Rùng d. Phêìn xûúng cûná g maâu trùnæ g moåc trïn haâm duâng àïí cùæn, nhai thûác ùn. Cacá nghôa HD: 1/
K H O A H OÏ C X AÕÕ H OÄ I V AØØ N H AÂ N V AÊ N ♦
7
Chó hoaåt àöång noái nùng bõ kiïìm chïë (HD lêëy CQCN chó CN): cùæn rùng àg, cùæn rùng cùæn coã àg, ró
rùng àg; 2/ Tuöíi giaâ (HD lêëy traång thaái chó nguyïn nhên): àêìu baåc rùng long àg; 3/ Chïët vò àoái khaát,
tai naån (HD lêyë traång thaái chó nguyïn nhên): nhùn rùng àg.
Baãng 5: Söë lûúång tûâ duâng theo nghôa hoaán duå (Danh muåc tûâ àêìy àuã àaä nïu úã [6])
TT
Nghôa
Noái nùng
Ùn uöëng
Caá nhên
Tuöíi giaâ
Caái chïët
Töíng söë tûâ
Tû
1
miïång
möìm
moäm
khêíu
hoång
hêìu
25
23
2
10
2
1
1
1
37
26
4
2
3
2
4
10
7
2
9
21
10
1
5
3
6
1
7
meáp
möi
6
3
7
1
3
6
8
3
9
lûúäi
7
10
11
thiïåt
rùng
1
1
1
5
2.4. Nhoám tûâ chó phêìn thên con ngûúâi: mònh d, thên d, lûng d, sûúân d, ngûcå d, trön d.
Mònh vaâ thên úã chñnh giûaä thïí hiïån hònh daáng vaâ sûác maånh thïí xaác riïng cuãa möîi con ngûúâi. Lûng
duâng àïí chó caã con ngûúiâ khi nùçm xuönë g vò àùåt lûng xuöëng chñnh laâ àùåt caã ngûúâi xuönë g. Sûúân àaåi
diïån cho cú thïí àûúåc coi laâ chöî phaát sinh ra tûác giênå . Ngûåc trúã thaânh biïíu tûúång cuãa sûå haänh diïån, sûå
thaách thûác vò khi haänh diïån, thaách thûác ngûúâi ta hay vöî ngûåc. Têët caã nhûäng àùåc àiïím trïn trúã thaânh
cú súã cuãa caác nghôa HD. Sau àêy laâ nghôa HD cuãa cacá tûâ trong nhomá :
Mònh d. Böå phêån cú thïí ngûúâi, àönå g vêåt khöng kïí àêìu, àuöi vaâ caác chi. Caác nghôa HD: 1/ Cú thïí
ngûúâi, caá nhên (HD lêyë böå phêån chó toaân bö)å : giêåt mònh àg, boã mònh àg, trúã mònh àg, bûåc mònh àg,
giûä mònh àg, hoâa mònh àg, quïn mònh àg; 2/ Sûå vêåt (HD lêëy böå phêån chó toaân böå): mònh d (Con
thuyïìn phúi mònh trïn baäi caát),
Thên d. Phênì chñnh chûaá caác cú quan nöåi taång cuãa cú thïí ngûúâi. Cacá nghôa HD: 1/ Cú thïí, caá
nhên (HD lêëy böå phêån chó toaân böå): thên d (quêìn che aáo thên), toaân thên d, tuãi thên àg, tûå thên d, xaã
thên àg, yïn thên t; 2/ Böå phêån cuãa vêåt (HD lêëy böå phêån chó böå phêån): thên (thên aáo, thên baâi).
Lûng d. Phênì phña sau cuaã cú thïí ngûúâi hoùåc phêìn phña trïn cuãa àöång vêåt coá xûúng söëng. Caác
nghôa HD: 1/ Cú thïí ngûúiâ (lêëy böå phêån chó toanâ böå): lûng d (Àùåt lûng xuöëng giûúnâ g); 2/ Àöì vêåt
quêën quanh thùæt lûng (HD lêëy tïn goiå böå phêån cuaã ngûúâi àùtå tïn cho vêtå ): bao lûng d, dêy lûng d, thùæt
lûng d; 3/ Böå phêån cuãa ghïë àïí tûåa lûng khi ngöìi (HD lêëy tïn goiå böå phêån cú thïí ngûúâi àùåt tïn cho böå
phêån cuãa vêåt): lûng d (lûng ghïë); 4/ Caáng àaáng cöng viïåc, laâm viïåc vêtë vaã (HD lêyë CQCN chó CN):
nai lûng àg, lùn lûng àg, daâi lûng t, ngay lûng t.
Sûúân d. Cacá xûúng bao quanh löìng ngûåc tûâ cötå söëng àïnë vuâng ûác. Caác nghôa HD: 1/ Phêìn thên
bïn xûúng sûúân (HD lêëy böå phêån chó toaân böå): sûúân d (Chöëng tay vaâo sûúnâ ); 2/ Chó banã thên caá nhên
mònh (HD lêëy böå phêån chó toaân böå): satá sûúân t (quyïnì lúåi saát sûúân); 3/ Phêìn bïn traái, bïn phaãi cuãa aáo
(HD lêëy böå phêån chó böå phêån): sûúân d (sûúân aoá ); 4/ tûác giêån (HD lêëy CQCN chó CN): caáu sûúân àg.
Ngûåc d. Phêìn thên tûâ cöí túái buång chûáa tim vaâ phöíi. Nghôa HD: Haänh diïån hay thacá h thûác (HD
8♦K H O A H OÏ C X AÕÕ H OÄ I V AØØ N H AÂ N V AÊ N
tûúång trûng): vöî ngûåc àg.
Trön d. Àñt. Nghôa HD: Baán dêm kiïëm ùn (HD lêëy CQCN chó CN): baná trön nuöi miïång àg.
Baãng 6: Söë lûúång tûâ duâng theo nghôa hoaán duå (Danh muåc tûâ àêìy àuã àaä nïu úã [6])
TT
Nghôa Cú thïí,
caá nhên
Böå phêån Böå phêån Caã vêåt
Têm lyá Laâm viïåc Haänh diïån
Töíng
söë tûâ
ngûúâi
vêåt
Tûâ
1
2
3
4
5
6
mònh
thên
22
47
1
1
3
23
48
9
1
1
1
lûng
sûúân
ngûåc
trön
4
1
1
1
1
1
4
1
1
2.5. Nhoám tûâ chó caác böå phêån nöiå taång: buång d, daå d, lonâ g d, ruöåt d, tim d, têm d, gan d, can d,
mêåt d, phöíi d.
Ngûúâi xûa quan niïåm têm lyá, tònh caãm, caác hoatå àöång cuãa tû duy phaát sinh ra tûâ bunå g vaâ caác cú
quan nöåi taång. Vò vêåy, caác tûâ trong nhoám naây àûúåc duâng àïí chó tinh thêìn, têm lyá, tònh caãm cuãa con
ngûúâi. Caác nghôa HD cuãa nhoám:
Buång d. Böå phêån cú thïí ngûúâi hoùcå àöång vêtå chûáa ruöåt, daå daây. Caác nghôa HD: 1/ YÁ nghô sêu kñn
bïn trong (HD lêëy CQCN chó CN): nghô buång àg, àõnh buång àg, àïí buång àg, buång daå d; 2/ Biïíu thõ
tònh caãm, tñnh nïët (HD lêëy CQCN chó CN): töët bunå g t, xêëu buång t.
Daå d. Buång cuãa con ngûúâi. Caác nghôa HD: 1/ Khaã nùng nhênå thûác vaâ ghi nhúá (HD lêëy CQCN chó
CN): saáng daå t, töëi daå t, ghi loâng taåc daå àg; 2/ YÁ nghô, têm lyá, thaái àö,å tñnh tònh (HD lêëy CQCN chó
CN): buång daå d, chöåt daå t, gan daå t, loâng lang daå thuá d, nheå daå t, thay lonâ g àöíi daå àg, vûäng daå àg.
v.v…
Loâng d. Bunå g cuãa con ngûúâi, ruöåt cuãa con vêåt. Caác nghôa HD: 1/ Tinh thênì , yá nghô, yá chñ, trñ nhúá
(HD lêëy CQCN chó CN): bïnì loâng t, àönì g loâng t, ngaä loâng àg, thay loâng àöií daå àg, xiïu loâng àg, haâi
loâng àg, khoá loâng t, thuöåc loâng àg, v.v...; 2/ Têm lyá, tònh caãm (HD lêëy CQCN chó CN): baån loâng d,
àau loâng t, àûúåc loâng àg, lêëy loâng àg, phaãi loâng àg, vui loâng t, v.v...
Ruöåt d. ÖËng tiïu hoáa nöëi daå dayâ vúái hêåu mön. Caác nghôa HD: 1/Têm ly,á tònh caãm (HD lêëy CQCN
chó CN): bêìm gan tñm ruöåt t, àûát ruöåt àg, löån ruöåt àg, noáng ruöåt t, söët ruöåt t, v.v...; 2/ Trñ nhúá, tñnh nïët
(HD lêëy CQCN chó CN): luá ruöåt luá gan àg, ruöåt àïí ngoaâi da; 3/ Coá quan hïå vïì huyïët thöëng (HD lêëy
sûå vêåt chó tñnh chêët): ruöåt d (anh em ruöåt).
Tim d. Böå phêån trung têm cuãa hïå tuêìn hoaân chûaá vaâ vêån chuyïín maáu trong cú thïí. Caác nghôa HD:
1/ Biïíu tûúång cuãa tònh caãm, tònh yïu (HD lêëy CQCN chó CN): traái tim d, tim d (Nhûäng anh liïåt nhû
ngaân sao toãa saáng, Àúâi àúâi sau chiïuë maäi giûäa tim ngûúâi). (Viïîn Phûúng); 2/ Têm lyá súå haäi (HD lêëy
kïët quaã chó nguyïn nhên): àûáng tim àg; 3/ YÁ nghô, yá àöì xêëu xa (HD lêyë CQCN chó CN): tim àen d.
Têm d. Quaã tim. Caác nghôa HD: 1/ Tinh thêìn, yá nghô, yá chñ (HD lêëy CQCN chó CN): nöåi têm d,
àïí têm àg, àöìng têm t, quyïët têm àg v.v...; 2/Tñnh tònh (HD lêëy CQCN chó CN): baãn têm d, haão têm
d, lûúng têm d, tûâ têm d, vö têm t, v.v...; 3/ Tònh caãm (HD lêëy CQCN chó CN): thûúng têm t, nhêîn
têm àg, têm tònh d, v.v...; 4/ Têm lyá (HD lêëy CQCN chó CN): an têm àg, bònh têm àg, têm lyá d, v.v...
Gan d. Böå phêån cuãa böå maáy tiïu hoaá coá chûác nùng tiïët ra mêåt. Caác nghôa HD: 1/Tinh thêìn, yá chñ
(HD lêëy CQCN chó CN): baåo gan t, bïnì gan t, caã gan t, gan daå t, v.v…; 2/ Tònh caãm tûcá giêån, vui
mûâng (HD lêëy CQCN chó CN): bêmì gan tñm ruöåt t, söi gan àg, núã gan núã ruötå àg, v.v...
Can d. Gan. Nghôa HD: YÁ chñ gan gocá (HD lêëy CQCN chó CN): can trûúâng t. (Rêët can trûúâng).
K H O A H OÏ C X AÕÕ H OÄ I V AØØ N H AÂ N V AÊ N ♦
9
Mêåt d. Nûúcá maâu vaâng do gan tiïtë ra àïí tiïu hoáa chêët mú.ä Caác nghôa HD: 1/YÁ chñ gan goác (HD
lêëy CQCN chó CN): to gan lúán mêåt t, mêët mêåt àg; 2/ Vêët vaã (HD lêëy kïët quaã chó nguyïn nhên): mûãa
mêåt àg.
Phöíi d Cú quan hö hêëp hònh tuái cuaã ngûúâi vaâ àöång vêåt. Caác nghôa HD: 1/ Baåo daån (HD lêëy
CQCN chó CN): baåo phöií t; 2/ Tñnh tònh böåp chöåp, khöng suy nghô chñn chùæn (HD lêëy CQCN chó
CN): phöíi boâ t.
Baãng 7: Söë lûúång tûâ duâng theo nghôa hoaán duå (Danh muåc tûâ àêìy àuã àaä nïu úã [6])
TT
Nghôa YÁ nghô, Khaã nùng
trñ nhúá, nhêån thûác
Tûâ
Tònh
caãm
Têm lyá Tñnh tònh
Vêët vaã
Di truyïìn
Töíng
söë tûâ
yá chñ
1
buång
daå
12
17
34
2
2
14
20
54
13
3
2
3
3
loâng
ruöåt
tim
20
10
1
4
1
5
1
1
6
têm
gan
can
mêåt
phöíi
40
16
1
6
13
11
1
70
26
1
7
10
8
9
2
1
3
10
1
2
2.6. Nhoám tûâ chó tûá chi: tay d, banâ tay d, caná h tay d, ngoán d, hoa tay d, tay chên d, thuã haå d, thuác
thuã d, chên d, cùèng chên d, boá cùèng àg, voá d, göëi d.
Tay, chên laâ nhûäng böå phêån trûåc tiïpë haânh àöång, lao àöång. Chuáng trúã thanâ h biïíu tûúnå g cuãa hanâ h
àöång, lao àöång thêåm chñ àûúåc duâng àïí chó nhûäng ngûúâi thaânh thaåo möåt nghïì, möåt keã àïí sai khiïën.
Caác nghôa HD cuãa nhoám:
Tay d. Böå phêån phña trïn cuãa cú thïí ngûúâi tûâ vai àïën ngoán duâng àïí cêmì , nùæm. Cacá nghôa HD: 1/
Hoaåt àöång, lao àöång (HD lêëy CQCN chó CN): nghó tay àg, nheå tay t, nûúng tay àg, boá tay, v.v…; 2/
Ngûúâi (HD lêëy böå phêån chó toaân bö)å : tay d (Tay êyë khaá àêëy), tay suáng d, chia tay àg, tay àöi d, v.v…;
3/ Caái chïët (HD lêëy tranå g thaái chó nguyïn nhên): nhùæm mùæt xuöi tay àg; 4/ Böå phêån cuaã vêåt (HD lêëy
böå phêån chó böå phêån): tay aoá d, tay ghïë d, tay laái d, v.v…
Baân tay d. Phêìn cuöëi cuãa tay duâng àïí cêìm, nùmæ , súâ moá, lao àöång. Nghôa HD: Haânh àöång (HD lêëy
CQCN chó CN): baân tay d (Coá baân tay cuaã keã xêëu).
Caánh tay d. Böå phêån cuaã tay tûâ vai àïën cöí tay. Nghôa HD: Ngûúiâ giuáp àúä gêìn guäi, àùcæ lûåc (HD lêëy
CQCN chó CN): caná h tay d (Anh êëy laâ caánh tay phaãi cuãa giaám àöëc).
Ngoán d. Phêìn cûã àöång àûúåc úã àêìu baân tay, banâ chên. Caác nghôa HD: 1/ Taâi nghïå riïng (HD lêëy
CQCN chó CN): ngoán d (ngoán voä, ngoán àaân); 2/ Thuã àoanå , maánh khoeá (HD lêëy CQCN chó CN):
ngoán d (Giúã ngoán bõp búåm).
Hoa tay d. Àûúâng vên xoaáy troân úã àêìu ngoán tay. Nghôa HD: Sûå kheáo leáo bêím sinh (HD tûúång
trûng): Anh ta coá hoa tay veä àeåp.
Tay chên d. Keã giuáp viïcå thên tñn (HD lêëy böå phênå chó toaân böå): Hùæn coá nhiïìu tay chên thên tñn.
Thuã haå d. Keã giuáp viïcå , tay sai (HD lêëy böå phênå chó toaân böå): Tïn tûúná g cûúáp sai thuã haå ài ùn
cûúáp.
10♦K H O A H OÏ C X AÕÕ H OÄ I V AØØ N H AÂ N V AÊ N
Thuác thuã àg. Boá tay, chõu thua. (HD lêëy CQCN chó CN): Ta têën cöëng apá àaão, àõch thuác thu.ã
Chên d. Böå phêån dûúái cuâng cuãa cú thïí ngûúâi hay àöång vêåt duâng àïí ài, àûáng. Caác nghôa HD: 1/ Ài
laåi (HD lêëy CQCN chó CN): chêåm chên t, chön chên àg, àùåt chên àg, tiïnî chên àg, truá chên àg; 2/
Cûúng võ, phêån sûå (HD lêëy CQCN chó CN): chùæc chên t, giûä chên àg, thïë chên àg, v.v...
Cùèng chên d. Phêìn cuaã chên tûâ àêìu göëi àïnë cöí chên. Nghôa HD: Àaná h àêëm (HD lêëy CQCN chó
CN): thûúång cùèng chên haå cùnè g tay àg.
Boá cùèng àg. Ài laiå , hoaåt àöång (HD lêyë CQCN chó CN): Ngöìi boá cùèng möåt chö.î
Voá d. Baân chên cuãa mötå söë loaâi thuá coá guöëc nhû trêu, bo,â ngûåa. Nghôa HD: Ài laåi (HD lêëy CQCN
chó CN): söët voá t (Lo söët vo)á .
Göëi d. Mùtå trûúác cuaã chöî öëng chên khúáp vúiá àuâi. Nghôa HD: Bêët lûcå , chõu thua (HD lêëy CQCN
chó CN): boá göië àg, quyâ göëi àg.
Goát d. Chöî sau cuâng cuãa baân chên. Nghôa HD: Ài: (HD lêëy CQCN chó CN): nöië goát àg.
Baãng 8: Söë lûúång tûâ duâng theo nghôa hoaán duå (Danh muåc tûâ àêìy àuã àaä nïu úã [6])
TT
Nghôa Haânh àöång,
laâm viïåc
Ài laåi
Caá nhên
Cûúng võ
Chïët
Böå phêån
cuãa vêåt
Töíng söë
tûâ
Tûâ
1
tay
34
1
14
1
10
59
1
2
baân tay
3
caánh tay
ngoán
1
1
4
2
1
2
5
hoa tay
tay chên
thuã haå
thuác thuã
chên
1
6
1
1
1
7
1
8
1
1
1
9
9
4
13
1
10
11
12
13
14
cùèng chên
boá cùèng
voá
1
1
1
1
göëi
2
2
goát
1
1
2.7. Nhoám tûâ chó khñ chêët cuãa cú thïí: xûúng d, da d, thõt d, xaác d, thêy d, sinh linh d, sinh lûåc d,
húi d, maáu d, tiïët d, huyïët d, möì höi d, nûúác mùtæ d, nûúác boåt d.
Xûúng, da, thõt thïí hiïnå hònh daáng gêìy beáo cuaã con ngûúâi. Xacá , thêy laâ con ngûúâi xetá vïì mùåt thïí
xaác. Linh höìn söëng, sûác lûåc laâ biïíu hiïån cuãa con ngûúâi coân sönë g. Húi thúã àûúåc coi laâ biïíu hiïån cuãa
sûác lûåc, coân húi thúã laâ conâ sûác lûcå .
Nhûäng àùåc trûng trïn laâm cú súã cho caác nghôa hoaán duå:
Xûúng d. Böå phêån cûáng vaâ chùæc bùçng canxi lamâ noâng cötë cho cú thïí ngûúâi vaâ àönå g vêåt. Caác
nghôa HD: 1/ Traång thaiá gaây yïëu (HD lêëy tranå g thaái chó nguyïn nhên): da boåc xûúng t, (mùåt) xûúng
t; 2/ Chó sûå hy sinh, mêët maát (HD lêëy kïët quaã chó nguyïn nhên): maáu xûúng d.
Da d. Lúáp mö boåc ngoaâi cú thïí ngûúâi vaâ möåt söë àöång vêåt. Nghôa HD: Traång thaái gaây, beáo cuãa con
ngûúâi (HD lêëy traång thaái chó nguyïn nhên): da boåc xûúng t, coá da coá thõt t.
K H O A H OÏ C X AÕÕ H OÄ I V AØØ N H AÂ N V AÊ N ♦11
Thõt d. Phênì mïìm coá thúá boåc quanh xûúng trong cú thïí ngûúâi vaâ àönå g vêåt. Cacá nghôa HD: 1/
Traång thaái gaây, beáo (HD lêëy traång thaái chó nguyïn nhên): coá da coá thõt t; 2/ Àêìn àönå (HD lêëy àùåc
àiïím bïn ngoaâi chó tû chêët): bõ thõt d; 3/ Ham thñch ùn uöëng, quyïìn lúåi vêåt chêët (HD tûúnå g trûng): xöi
thõt d.
Xaác d. Phênì thïí xaác cuaã con ngûúâi àöëi lêåp vúiá phêìn höìn; thên hònh. Nghôa HD: Chó con ngûúâi vïì
mùåt thïí xaác (HD lêëy böå phêån chó toanâ böå): dêîn xaác àg, eáp xacá àg, mïåt xacá t, öëm xaác t, mùåc xaác àg.
Thêy d. Xacá ngûúâi. Nghôa HD: Chó con ngûúâi vúái yá coi khinh (HD lêëy böå phêån chó toanâ böå): mùåc
thêy àg.
Sinh linh d. Nhûäng ngûúâi dên trong xaä höåi (HD lêëy böå phênå chó toaân böå): Cûáu vútá sinh linh.
Sinh lûåc d. Nhûäng ngûúâi tham gia àaánh trêån (HD lêyë böå phêån chó toaân böå): Tiïu diïåt sinh lûåc àõch.
Húi d. Chêtë úã traång thaái khñ. Nghôa HD: Sûác lûcå cuãa con ngûúâi (HD lêyë traång thaiá chó nguyïn
nhên): Beá khoác hïët húi.
Baãng 9: Söë lûúång tûâ duâng theo nghôa hoaán duå
TT
Nghôa
Traång thaái
Àêìn àöån
Chïët
Tïå ùn uöëng
Töíng söë tûâ
Tûâ
xûúng
1
2
3
2
2
1
1
3
2
3
da
thõt
1
1
TT
Nghôa
Thïí xaác, caá nhên
Sûác lûåc
Töíng söë tûâ
Tûâ
1
2
3
4
5
xaác
thêy
5
1
1
1
5
1
1
1
1
sinh linh
sinh lûåc
húi
1
Maáu, tiïët, huyïët laâ chêët nuöi dûúäng cú thïí, mêët maáu laâ chïtë , vò thïë àöí maáu laâ biïíu tûúång cuãa sûå
chïët choác. Maáu noáng lïn khi caáu giênå vò thïë maáu biïíu thõ têm lyá mêët bònh tônh. Ngûúâi khoãe maånh thò
da deã höìng haâo (coá maáu mùåt), àêy laâ biïíu tûúång cuãa nhûäng ngûúâi coá cuöåc söëng vêåt chêtë khaá giaã, no
àuã thêåm chñ laâ ngûúâi coá möåt quyïìn lûåc naâo àoá. Coá cuâng doâng maáu, cuâng quan hïå huyïët thöëng laâ coá
quan hïå di truyïìn. Khi giïët möí gia suác thò thûúâng coá nhiïìu ngûúâi nhuáng tay vaâo. Hònh aãnh naây trúã
thaânh biïíu tûúång cuãa viïåc can dûå vaoâ àïí cuäng àûúåc hûúãng lúiå . Têët caã nhûnä g àùåc àiïím trïn laâ cú súã
cho caác nghôa HD cuãa nhoám.
Maáu d. Chêtë loãng maâu àoã chaãy trong caác maåch cuãa ngûúâi vaâ àöång vêtå . Caác nghôa HD: 1/ Chïët
choác, hy sinh, mêët matá (HD lêëy kïtë quaã chó nguyïn nhên): àöí maáu àg, mauá lûãa d, mauá xûúng d, núå
maáu d, sùåc maáu àg; 2/ Traång thaái têm lyá tûác giêån hay quaá hùng haái (HD lêëy tònh tranå g chó nguyïn
nhên): noáng maáu t, söi maáu àg, hùng maáu t, say mauá àg, maáu tham d, v.v...; 3/ Khoãe manå h, khaá giaã
(HD lêëy àùåc àiïím chó nguyïn nhên): coá maáu mùåt t; 4/ Coá quan hïå huyïët thöëng, thên thuöåc (HD lêëy
sûå vêåt chó tñnh chêët): (coá cuâng donâ g) maáu; 5/ Can dûå vaâo àïí hûúãng lúåi (HD lêëy kïët quaã chó nguyïn
nhên): dêy mauá ùn phêìn àg.
Tiïët d. Mauá cuãa àöång vêåt. Nghôa HD: Têm lyá tûác giêån (HD lêyë sûå vêåt chó tñnh chêët): caáu tiïët àg,
àiïn tiïët t, löån tiïët àg, ngûáa tiïtë àg, noáng tiïët t, sùåc tiïët àg v.v...
Huyïët d. Mauá . Nghôa HD: Sûå nhiïåt tònh, hùng haái (HD lêëy sûå vêåt chó tñnh chêët):têm huyïët d, nhiïåt huyïëtd.
12♦K H O A H OÏ C X AÕÕ H OÄ I V AØØ N H AÂ N V AÊ N
Baãng 10: Söë lûúång tûâ duâng theo nghôa hoaán duå (Danh muåc tûâ àêìy àuã àaä nïu úã [6])
TT
Nghôa Têm lyá
Sûác khoãe
Di truyïìn
Can dûå
Chïët
Töíng söë tûâ
Tûâ
maáu
tiïët
huyïët
1
2
3
5
8
1
2
1
5
14
8
2
2
Möì höi, nûúcá mùæt, nûúác boåt laâ khñ chêët tiïët ra tûâ cú thïí do lao àöång, khocá loác, noái nùng, hay tranå g
thaái têm lyá. Nhûäng khñ chêët naây trúã thaânh biïíu tûúång cuãa lao àöång nùång nhocå , khoác loác vaâ noái nùng.
Nghôa HD cuãa cacá tûâ trong nhomá :
Möì höi d. Chêët nûúác baâi tiïët qua löî chên löng úã da. Nghôa HD: Lao àöång khoá nhoåc (HD lêëy kïët
quaã chó nguyïn nhên): möì höi d, àöí möì höi söi nûúác mùæt àg, möì höi nûúác mùæt d.
Nûúác mùæt d. Nûúác do tuyïën úã mùæt tiïët ra khi khoác hoùåc bõ kñch thñch maånh. Nghôa HD: Khoác loác
(HD lêëy kïët quaã chó nguyïn nhên): mau nûúác mùæt t, nûúác mùæt caá sêëu d, àöí möì höi söi nûúác mùæt àg.
Nûúác boåt d. Dõch do tuyïnë úã miïång tiïët ra duâng àïí têím ûúát thûác ùn cho dïî nuöët hay tiïët ra khi noái
nùng. Nghôa HD: Laâm möi giúái mua baán (HD lêyë kïët quaã chó nguyïn nhên): buön nûúác boåt àg.
Baãng 11: Söë lûúång tûâ duâng theo nghôa hoaán duå
TT
Nghôa
Hoaåt àöång, laâm viïåc
Töíng söë tûâ
Tûâ
1
2
3
möì höi
nûúác mùæt
nûúác boåt
3
3
1
3
3
1
Kïët luêån
Caác nghôa hoaán duå phuå thuöåc vaâo àùåc àiïím cuãa àöëi tûúång àûúåc goåi tïn. Àùåc àiïím àûúåc choån laâm
caái biïíu trûng phaãi laâ àùåc àiïím tiïu biïíu vïì mötå phûúng diïnå naâo àoá, goiå laâ àùåc trûng riïng (single
characteristics). Sûã dunå g tûâ theo hoaán duå chñnh laâ sûã duång mötå àùåc trûng riïng àïí chó mötå thûåc thïí,
möåt nöåi dung phûác taåp hún.
Nhû vêåy cacá nghôa hoaán duå coá liïn hïå khaách quan vúái àöëi tûúång àûúåc goiå tïn vaâ sûå hiïíu biïët vïì
àöëi tûúång seä laâ cú súã àïí hiïíu àûúåc caác nghôa hoaán duå.
TAÂI LIÏåU THAM KHAÃO
1. Àaâo Duy Anh (1957), Haán Viïåt tûâ àiïín, Nxb. Trûúnâ g Thi, Saâi Goân.
2. Àöî Hûäu Chêu (1981), Tûâ vûång ngûä nghôa tiïëng Viïtå , Nxb. Giaáo ducå .
3. Hoaâng Phï (chuã biïn) (1992), Tûâ àiïní tiïëng Viïtå , Viïån KHXHVN - Viïån Ngön ngûä hoåc, Trung têm Tûâ àiïín ngön
ngûä, Haâ Nöåi.
4. Hoaâng Trinh (1997), Tûâ kyá hiïåu hoåc àïën thi phaáp hoåc (giaiã thûúãng Höì Chñ Minh), Nxb. Àaâ Nùéng.
5. Lakoff.G and Johnson.M (2003), Metaphor we live by, The University of Chicago Press, Chicago and London.
6. Nguyïîn Hûäu Chûúng (2008), Xaác àõnh, phên loaåi vaâ lêåp danh saách caác tûâ ngûä dunâ g theo nghôa hoaán duå trong
tiïëng Viïåt, Àïì taâi NCKH cêëp trûúâng ÀHKHXH&NV TP.HCM.
7. Nguyïîn Hûäu Chûúng (2011), Caác loaåi hoaán duå tûâ vûång trong tiïëng Viïåt, Têpå san KHXH&NV TP.HCM, söë 50,
thaáng 6.
8. Wikipedia, the free encyclopedia (http://en.wikipedia.org/wiki/Metonymy).
K H O A H OÏ C X AÕÕ H OÄ I V AØØ N H AÂ N V AÊ N ♦13
SUMMARY
Exploring the Relationship between Metonymy
and Named Objects via Vocabularies of Body Parts
.
Dr. Nguyen Huu Chuong
In analyzing the meanings of words denoting human body parts, we have defined the
derivative meanings of metonymy. Through the analysis of the meaning of metonymy,
we have found a relationship between metonymy meanings and the named objects.
Metonymy meaning depends on the named object, a basic feature of which is used to
indicate an entity of a more complex content. Thus, understanding the named object
will be the basis to help us understand the meaning of the metonymy more easily.
14♦K H O A H OÏ C X AÕÕ H OÄ I V AØØ N H AÂ N V AÊ N
12 trang
15/01/2024
9820
Free
Bạn đang xem tài liệu "Tìm hiểu mối liên hệ giữa nghĩa biểu trưng hoán dụ và đối tượng được gọi tên qua lớp từ chỉ bộ phận cơ thể người", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- tim_hieu_moi_lien_he_giua_nghia_bieu_trung_hoan_du_va_doi_tu.pdf
