Nhìn nhận nhanh phê bình thơ Việt hậu đổi mới

Đỗ Quyên

Nhìn nhận nhanh phê bình thơ Việt hậu Đổi mới

-Bản toàn văn- cập nhật 26/4/2016

Nhìn nhận nhanh phê bình thơ Việt hậu Đổi mới

ĐỖ QUYÊN

THAM LUẬN HỘI THẢO "THẾ HỆ NHÀ VĂN SAU 1975"

Đại học Văn hóa Hà Nội - 28/4/2016

• • •

"Từ thời niên thiếu, tôi đã có ham muốn mãnh liệt hơn hết thảy:

sắp xếp được tất cả những dữ kiện vào các định luật phố quát nào đó."

(C. Darwin)

*

"Hãy đánh chết nó đi, nhà phê bình văn học - cái thằng khốn!"

(J.W. Goethe)

•

Mục lục

LỜI MỞ

I. MỘT MỐC "CHUẨN" CHO THỜI KỲ HẬU ĐỔI MỚI?

II. MỘT SỐ QUAN NIỆM VỀ PHÊ BÌNH VĂN HỌC, PHÊ BÌNH THƠ

III. MỘT VÀI DANH SÁCH NHÌN NHẬN NHANH PHÊ BÌNH THƠ VIỆT TRONG THỜI

HẬU ĐỔI MỚI

III.1. Phân loại theo Thế hệ, Độ tuổi

DANH SÁCH SỐ 1 (theo phân loại Thế hệ - Độ tuổi)

III.2. Phân loại theo Phương pháp, Đối tượng, Thể tài, Ảnh hưởng

1

Đỗ Quyên

Nhìn nhận nhanh phê bình thơ Việt hậu Đổi mới

DANH SÁCH SỐ 2 (theo phân loại Khuynh hướng - Phương pháp)

DANH SÁCH SỐ 3 (theo phân loại Mục đích - Đối tượng)

DANH SÁCH SỐ 4 (theo phân loại Thể tài)

DANH SÁCH SỐ 5 (theo phân loại Ảnh hưởng - Dấu ấn)

LỜI CUỐI

CHÚ THÍCH - THƯ MỤC - TRÍCH DẪN

• •

LỜI MỞ

Cột mốc "sau 1975" đã, đang và sẽ là cột đỉnh trên đường biên chính trị, xã hội,

văn hóa, đời sống Việt Nam chừng nào đất nước mang hình chữ S của chúng ta

còn bị lâm trận hoặc bị đe dọa, ám ảnh bởi chiến chinh khiến giang sơn phân đôi.

Thiển ý của chúng tôi, xét trong hơn một thế kỷ vừa qua của thời kỳ văn học Hiện

đại bắt đầu từ khoảng những năm đầu tiên của thế kỷ XX¹, thì mốc lịch sử 1975 -

Tổ quốc thống nhất có ý nghĩa toàn diện (nội dung tư tưởng, hình thức nghệ thuật,

hệ giá trị mĩ học, phục vụ thời cuộc, v.v...) và nhất là phạm vi ảnh hưởng (tính

quốc tế) hơn cả, so với bốn mốc còn lại²: 1932 - Thơ mới; 1945 - Cách mạng mùa

Thu; 1954 - Đất nước chia đôi bởi Hiệp định Genève.

Xét về cả thời gian (lịch đại) lẫn thời cuộc (thời đại), với giai đoạn lớn 40 năm từ

sau 1975 đến thời điểm hiện tại, giới nghiên cứu và dư luận đã tương đối nhất

quán khi chia nó thành ba³giai đoạn nhỏ: 10 năm hậu chiến (1975 - 1986); 10 năm

Đổi mới (1986 - giữa những năm 1990); 20 năm hậu Đổi mới⁴(giữa các năm 1990

- hiện nay).

Trôi theo dòng văn hóa đọc ở kỷ nguyên a còng với thủ thuật quét/lướt mạng

(scan/surf the web), vài năm nay chúng tôi đang cố gắng đưa ra một cách nhìn-

nhận-nhanh văn học Việt hiện đại và đương đại qua-những-danh-sách.

Nội dung Tham luận này⁵thuộc vào giai đoạn nhỏ thứ ba (hậu Đổi mới), tức là

thời điểm đương đại 20 năm qua. (Và có thể tiếp diễn chừng mươi năm nữa?)

2

Đỗ Quyên

Nhìn nhận nhanh phê bình thơ Việt hậu Đổi mới

Nói một cách riết róng mà tương đối, tất cả các hình thái "xử lý tác phẩm" như

cảm thụ, phán đoán, đánh giá, giải thích, hướng dẫn văn học... cần đến ba loại tác

giả: người phê bình/nghiên cứu có chức phận (nghề nghiệp); người bình luận/định

giá có bổn phận (cơ duyên); và người giới thiệu/hội luận có thẩm quyền (nhiệm

vụ) về đối tượng mà họ quan tâm.

Về thể loại, ở đây chỉ tạm xét đến các lĩnh vực phê bình, bình luận và giới thiệu thi

ca. Từ nay gọi chung là "phê bình thơ" hoặc "phê bình"; và cũng chưa đề cập đến

lý luận/lý thuyết về thơ.

Về phạm vi và địa lý: Mọi khu vực sinh hoạt văn học liên quan tới phê bình, từ

trung tâm, chính thống đến tất cả các ngoại vi, phi chính thống (hải ngoại, lề

trái...).

I. MỘT MỐC "CHUẨN" CHO THỜI KỲ HẬU ĐỔI MỚI?

Hậu Đổi mới. Đã có những cố gắng từ các nhà nghiên cứu, lý luận văn học sử

đặng tìm ra đường biên cho giai đoạn đương đại này của văn học Việt, tính từ sau

mốc lịch sử và mạnh mẽ 1986-1989 của thời kỳ Đổi mới. Song, dường như tới nay

chưa có dấu mốc nào chuẩn xác và dễ đồng thuận?⁶

Chúng tôi thử dùng đồng thời 5 kiểu phân kỳ để tạo "khu vực biên giới" giữa hai

giai đoạn Đổi mới (1986-1989) và hậu Đổi mới (từ khoảng giữa thập niên 1990

đến nay).

- Phân kỳ kỹ thuật - công nghệ: Cuối năm 1997, Internet đã tới Việt Nam như

mang lại đôi hài vạn dặm, đưa đất nước vào xa lộ toàn cầu hóa, giao lưu văn hóa

và xã hội quốc tế.

- Phân kỳ chính trị - xã hội: Giữa năm 1995, nước CHXHCN Việt Nam gia nhập

Hiệp hội các nước Đông Nam Á (ASEAN) như một biểu hiện bình thường hóa

quốc gia khi "muốn làm bạn với tất cả các nước", "đa dạng hóa quan hệ", "chủ

động hội nhập khu vực và thế giới"...

- Phân kỳ tư tưởng - quan điểm: "(...) vào tháng 7/1990, Ban Bí thư Trung ương

ĐCSVN thông qua chỉ thị 'Về một số vấn đề trong công tác quản lý văn học, nghệ

thuật hiện nay', đây là văn kiện ấn định toàn bộ đời sống văn học ở CHXHCN Việt

Nam. (...) Với sự xuất hiện văn kiện này, trong văn học Việt Nam trên thực tế đã

kết liễu giai đoạn mà nhà văn nổi tiếng Nguyễn Đình Thi gọi là giai đoạn 'khủng

hoảng'. Bắt đầu chuyển sang thời 'dân chủ hóa một cách có lãnh đạo' xã hội Việt

Nam."⁷

3

Đỗ Quyên

Nhìn nhận nhanh phê bình thơ Việt hậu Đổi mới

- Phân kỳ cơ cấu - tổ chức: Đầu năm 1995, Hội Nhà văn Việt Nam họp Đại hội lần

V, bầu ra (và sau bổ sung) Ban Chấp hành gồm 7 người với sự phân công Tổng

Thư ký Nguyễn Khoa Điềm, Phó Tổng Thư ký thường trực Hữu Thỉnh. Trong Ban

Chấp hành mới, không còn một số vị thường được gọi là "phe Đổi mới".

- Phân kỳ văn học - văn học sử: Có thể xem các thời điểm khởi phát hậu Đổi mới

trùng với quãng thời gian mà đề tài Hậu hiện đại trên thế giới đến được cộng đồng

văn chương Việt.

Ở trong nước, ngay từ năm 1991 trên Tạp chí Văn Học đã có bài dịch Vài suy nghĩ

về cái gọi là tiểu thuyết hậu hiện đại của A. Blach; năm 1997 có bài dịch Về chủ

nghĩa hậu hiện đại (J. Verhaar). Tới năm 2000 Tạp chí Nhà Văn có bài viết Chủ

nghĩa hậu hiện đại của Phương Lựu. [Xem: Nguyễn Hưng Quốc⁸và Phan Tuấn

Anh⁹].

Ở ngoài nước, Tạp chí Thơ trong hai năm 1997-1998 có hai bài dịch của Phan Tấn

Hải là Giới thiệu thơ hậu hiện đại Hoa Kỳ (P. Hoover) và Chủ nghĩa hậu hiện đại

và văn chương (S. Connor). Còn Tạp chí Việt số đầu năm 2000 có tiểu luận Viết,

từ hiện đại đến hậu hiện đại của Hoàng Ngọc-Tuấn. Đặc biệt, như một trong vài

người đi đầu quảng bá và giới thiệu, Nguyễn Hưng Quốc từng vài lần nói về chủ

nghĩa hậu hiện đại từ năm 1996 trong hai cuốn sách Võ Phiến và Thơ, v.v... và

v.v..., và đáng kể là cuốn tiểu luận Văn học Việt Nam, từ điểm nhìn h(ậu h)iện đại

in năm 2000.¹⁰

II. MỘT SỐ QUAN NIỆM VỀ PHÊ BÌNH VĂN HỌC, PHÊ BÌNH THƠ

Trước khi vào nội dung chính - các loại danh sách để nhìn nhận nhanh phê bình

thơ Việt - ta hãy cùng chia sẻ một số quan niệm về phê bình văn học, phê bình thơ

trong giai đoạn đang diễn ra. Bởi ít nhiều chúng cũng tác động đến việc nâng lên

hạ xuống khi hình thành danh sách.

• Lưỡi phê bình nhiều đường lắt léo. Có thế mới thành phê bình. (Lại là phê bình

thơ!).

• Bất luận thế nào, phê bình trong thời hậu Đổi mới đã để sau lưng mình một "kỷ

nguyên phê-bình-lưỡi-gỗ" xét trên mặt bằng thơ Việt, từ trung tâm đến ngoại vi, từ

trong nước ra ngoài nước. Nó, thậm chí với vài khu vực văn học, đã đi đến sự

chấm dứt dòng phê-bình-lưỡi-gỗ vô thức và tập thể (ở miền Bắc trước 1975 và

Việt Nam sau 1975), bè phái (ở miền Nam trước 1975 và hải ngoại).

• Thân thể phê bình mẫu mực như sau: bên trên bài phê bình có thể là cái lưỡi,

phía trong cần là cái đầu, dưới cùng ắt phải là con tim.

4

Đỗ Quyên

Nhìn nhận nhanh phê bình thơ Việt hậu Đổi mới

• Nếu như sáng tác hoàn toàn thuộc về nghệ thuật, về sự hay dở trong khi đi về

phía chân lý, với điều kiện cần là tâm và tình; thì phê bình - đầu tiên và sau cùng -

là khoa học, là cách nói về chân lý, với điều kiện cần là trí và tuệ. Nghệ thuật ư?

Nàng thơ chỉ có thể nằm giữa bài phê bình, sau khoa học và trước khoa học.

• Không thể có sắc màu chung cho các lá cờ thơ¹¹. Không thể có một cột cờ phê

bình cho mỗi lá cờ thơ.

• Rốt ráo và thật lòng, phê bình văn học gần như được/bị trong vòng đai của văn-

hóa-phê-bình-và-tự-phê-bình mà dân tộc, quốc gia đó được/bị mang trên mình.

Thành thử, lâu nay khó có nổi quan niệm chung về phê bình văn học cho mọi nền

văn học. Hóa ra, phê bình văn học được xác quyết bởi... bản sắc dân tộc? Về mặt

này, phê bình văn học như là một loại thơ ca!

• Một lối bình thơ Việt qua 22 điểm¹²:

1. Nhạc điệu uyển chuyển; 2. Tứ quyết định ý, nghĩa và thi ảnh; 3. Thiên về cảm

tính, diễn tả; nhiều tình mà ít thực. 4. Hình tượng bóng bẩy, dụ dỗ; 5. Không

chuộng tư tưởng, triết lý; 6. Ít biến động về thi pháp; chậm thay giọng điệu; hiếm

bất ngờ; 7. Ngôn ngữ tinh tế, chiều chuộng tu từ, lơ là cú pháp; 8. Cá tính tác giả

không nổi trội; 9. Hình thể khá ổn cố; cấu tứ không đa dạng; 10. Xa văn xuôi, văn

nói; 11. Lục bát là thể loại gốc; 12. Nội dung nhân bản mạnh hơn nhân sinh; trọng

lòng yêu nước, tình đồng bào, nghĩa gia đình; 13. Hướng ngoại hơn là hướng nội:

nhẹ chất liệu đời sống cá nhân; nặng về thời đại, thế sự, thiên nhiên; 14. Chịu ảnh

hưởng sâu nặng của thơ Đường luật; 15. Cái Tôi ít được là chủ thể; 16. Quan hệ

thiên-địa-nhân lấn át quan hệ người-người; con người cần thiên nhiên hơn là

ngược lại; 17. Sáng tác vượt xa phê bình, học thuật; 18. Giỏi về bình điểm; khá về

nhận định; non về phê bình; chậm về nghiên cứu; yếu về lý luận; thiếu về triết

học; 19. Ngâm và vịnh là các cách thưởng thức đồng sáng tạo; 20. Cuộc cách

mạng đầu tiên là phong trào Thơ mới 1932-1945 thay đổi hầu hết bản sắc thơ Việt

truyền thống, với ảnh hưởng từ thơ Pháp và từ đó tới nay từ nhiều nền thơ lớn trên

thế giới; 21. Đóng góp hữu hiệu nhất với xã hội thời hiện đại là dòng thơ cách

mạng và thơ chiến tranh (trong đó có phong trào thơ trường ca như là một trường

phái); 22. v.v...

• Ngoài câu nói nửa báng bổ nửa chầm bập của J.W. Goethe đã được làm đề từ,

chúng tôi thấy hứng thú, dù chưa hẳn đã đồng ý, với các phát biểu về phê bình văn

học, phê bình thơ gần đây có trên báo mạng từ: Thụy Khuê, R. Barthes, Nhị Ca,

Thiếu Sơn, Trương Tửu, nhóm tác giả Trịnh Bá Đĩnh chủ biên, Phạm Ngọc Thọ,

Trương Đăng Dung, Đỗ Lai Thúy, Trần Thiện Khanh, Văn Giá, Phan Tuấn Anh,

Trần Đình Sử, Phong Lê, Chu Văn Sơn, Ngô Hương Giang, Nguyên Ngọc, Cao

Việt Dũng, Lã Nguyên, Đặng Tiến, Lưu Khánh Thơ, Inrasara, Nguyễn Hữu Sơn,

Lê Hồ Quang, Trần Đăng Khoa, Đoàn Trọng Huy, Bùi Việt Phương, Viên An,

Nguyễn Thanh Sơn, Trung Văn, Phạm Công Thiện, Nguyễn Thùy Giang, Lại

Nguyên Ân, Nguyễn Đức Mậu. (Mời xem Chú thích 13).¹³

5

Đỗ Quyên

Nhìn nhận nhanh phê bình thơ Việt hậu Đổi mới

III. MỘT VÀI DANH SÁCH NHÌN NHẬN NHANH PHÊ BÌNH THƠ VIỆT

TRONG THỜI HẬU ĐỔI MỚI

Trong mấy năm qua chúng tôi thu thập tài liệu và xây dựng quan niệm cho một

Bảng sơ lược tiếp nhận về nội dung và nghệ thuật (nhận diện, nhận dạng, nhận

giọng, thể tài) và phân loại về hình thức và xuất xứ (thế hệ, khuynh hướng, quan

điểm, địa lý, ảnh hưởng) các tác giả Việt Nam hiện đại và đương đại ở lĩnh vực

phê bình thơ Việt và thế giới, với giới hạn về thời gian và thời cuộc là giai đoạn

hậu Đổi mới (từ khoảng giữa thập niên 1990 đến nay).¹⁴

Trình dẫn trước nơi đây 5 danh sách sơ bộ về những tác giả Việt phê bình thơ ở

trong và ngoài nước có tác phẩm, bài vở, diễn đàn với ảnh hưởng nhất định (tạo

dư luận nơi độc giả, gây ấn tượng giữa văn giới, cộng đồng...). Có một số tên tuổi

đã qua đời trước mốc hậu Đổi mới mà vẫn đồng hành cùng chúng ta.

Trừ DANH SÁCH SỐ 1, do hạn chế số trang tham luận, các danh sách khác chưa

là đầy đủ so với tư liệu đang có.

Trong một phân loại nào đó, rất tương đối, các tác giả được xếp theo thứ tự năm

sinh; các tác giả chưa có thông tin chính xác để sau cùng và sau dấu ";"

Cũng xin phép Hội thảo¹⁵được vượt khung thế hệ: để đề tài giữ được độ liên tục

và vẻ toàn thể, chúng tôi sẽ dẫn chứng mọi đối tượng liên hệ trong khi nhìn nhận

nhanh phê bình thơ Việt hậu Đổi mới, chứ không chỉ các tác giả phê bình thơ xuất

hiện và trưởng thành từ sau 1975 - những "chính chủ" đã làm ra và đang quyết

định hiện tình.

III.1. Phân loại theo Thế hệ, Độ tuổi¹⁶

DANH SÁCH SỐ 1 (theo phân loại Thế hệ - Độ tuổi)

• 1910s:

Trương Tửu (sách), Trinh Đường (sách), Hoàng Như Mai (sách), v.v...

• 1920s:

Tế Hanh (sách), Lê Đình Kỵ (sách), Trần Ngọc Ninh (sách), Nguyễn Đình Thi

(sách), Đỗ Đức Hiểu (sách), Phan Ngọc (sách), Võ Phiến (sách), Bùi Giáng (sách),

Trần Dần (sách), Vũ Hạnh (sách), Khổng Ðức (sách), Huỳnh Sanh Thông (sách),

Mai Thảo, Lê Đạt (sách), v.v...

• 1930s:

6

Đỗ Quyên

Nhìn nhận nhanh phê bình thơ Việt hậu Đổi mới

Hoàng Ngọc Hiến (sách), Đặng Phùng Quân (sách), Nguyễn Văn Hạnh (sách),

Dương Tường (sách), Nguyên Sa (sách), Vân Long (sách), Trần Văn Tích, Phan

Cự Đệ (sách), Đặng Anh Đào (sách), Văn Tâm (sách), Hồ Sĩ Vịnh (sách), Hà

Minh Đức (sách), Thu Bồn (sách), Thi Vũ (sách), Đặng Hiển, Hoài Anh (sách),

Thanh Tâm Tuyền (sách), Diễm Châu, Phong Lê (sách), Hoàng Ngọc Biên,

Nguyễn Quốc Trụ, Viên Linh (sách), Nguyễn Huệ Chi (sách), Nguyễn Tiến Văn,

Trần Văn Nam (sách), Đỗ Quý Toàn (sách), Nguyễn Đăng Thường, v.v...

• 1940s:

Đặng Tiến (sách), Vũ Quần Phương (sách), Trần Đình Sử (sách), Huỳnh Phan

Anh (sách), Nguyễn Vũ Tiềm, Trúc Thông, Yến Nhi, Đào Trung Đạo, Gia Dũng

(sách), Phạm Công Thiện (sách), Phạm Tiến Duật (sách), Nguyễn Nguyên Bảy

(sách), Mai Quốc Liên (sách), Bằng Việt (sách), Luân Hoán, Ngô Thảo (sách), Mã

Giang Lân (sách), Vương Trí Nhàn (sách), Du Tử Lê (sách), Hữu Thỉnh (sách),

Nhật Tuấn, Võ Công Liêm (sách), Thi Hoàng, Hoàng Hưng (sách), Thái Doãn

Hiểu (sách), Anh Ngọc, Kiều Văn (sách), Trần Ninh Hồ, Vương Trọng (sách),

Nam Dao, Thụy Khuê (sách), Trần Nhuận Minh (sách), Vũ Duy Thông, Trần

Trương, Ý Nhi (sách), Ngô Thế Oanh, Ngô Nguyên Nghiễm (sách), Vũ Văn Sỹ

(sách), Hoàng Vũ Thuật (sách), Ngô Văn Tao, Lại Nguyên Ân (sách), Trần Hữu

Thục/Trần Doãn Nho (sách), Lò Ngân Sủn (sách), Hồng Diệu (sách), Thái Kim

Lan, Phạm Đình Ân, Thanh Thảo (sách), Triệu Từ Truyền (sách), Khế Iêm (sách),

Trần Mạnh Hảo (sách), Nguyễn Ngọc Thiện (sách), Lê Quang Trang (sách),

Dương Trọng Dật (sách), Nguyễn Trọng Tạo (sách), Dư Thị Hoàn, Anh Chi, Kim

Chuông, Nguyễn Đức Mậu, Đỗ Lai Thúy (sách), Nguyễn Duy, Nguyễn Lệ Uyên,

Vũ Từ Trang, Trịnh Thanh Sơn (sách), Vũ Nho (sách), Nguyễn Văn Lưu/Chu

Giang (sách), Đặng Văn Sinh, Nguyễn Thụy Kha, Đỗ Hoàng, Trần Nghi Hoàng,

Văn Chinh (sách), Bế Kiến Quốc, Mai Văn Hoan, Ngô Minh (sách), Bùi Công

Thuấn, Nguyễn Hoàng Sơn (sách), Vũ Bình Lục, Lê Thành Nghị (sách), Đường

Văn, Nguyễn Văn Long (sách), Nguyễn Mạnh Trinh; Hoàng Liên (sách), Lê Xuân

Đức (sách), Lê Ngọc Trác, Hà Quảng, Trần Bảo Hưng, v.v...

• 1950s:

Lã Nguyên/La Khắc Hòa (sách), Khuất Bình Nguyên, Đoàn Trọng Huy (sách),

Nguyễn Huy Thiệp (sách), Đỗ Ngọc Yên, Thái Kế Toại, Phan Trọng Thưởng

(sách), Nguyên An (sách), Nguyễn Bá Thành (sách), Bùi Việt Thắng (sách), Phạm

Quang Trung (sách), Đinh Quang Tốn (sách), Nguyễn Vy-Khanh (sách), Chân

Phương, Nguyễn Văn Dân (sách), Đỗ Minh Tuấn (sách), Ngu Yên (sách), Phạm

Quốc Ca (sách), Võ Chân Cửu, Triệu Lam Châu, Trần Hoàng Vy, Nguyễn Anh

Tuấn, Nguyễn Tà Cúc, Ngô Vĩnh Bình (sách), Lý Hoài Thu (sách), Bùi Vĩnh Phúc

(sách), Lê Vũ, Phan Tấn Hải, Lê Thị Huệ, Đào Duy Hiệp (sách), Nguyễn Việt

Chiến (sách), Phùng Hoài Ngọc, Hữu Đạt (sách), Thế Dũng, Nguyễn Hồng

Nhung, Đoàn Đức Phương (sách), Huỳnh Như Phương (sách), Trần Quang Quý,

Thu Tứ (sách), Hồ Thế Hà (sách), Đỗ Kh., Tâm Nhiên, Đặng Huy Giang, Nguyễn

7

Đỗ Quyên

Nhìn nhận nhanh phê bình thơ Việt hậu Đổi mới

Đức Tùng (sách), Đông La (sách), Mai Văn Phấn, Đỗ Quyên, Phạm Xuân Nguyên

(sách), Thường Quán, Trần Ngọc Vương (sách), Hoàng Ngọc-Tuấn (sách), Trần

Xuân An (sách), Nguyễn Sĩ Đại (sách), Nguyễn Hữu Quý, Inrasara (sách), Nguyễn

Quang Thiều, Nguyễn Hưng Quốc (sách), Phạm Phú Phong, Nguyễn Hoàng Đức

(sách), Trần Đăng Khoa (sách), Lưu Khánh Thơ (sách), Nguyễn Hòa (sách), Văn

Giá (sách), Trần Hoài Anh (sách), Nguyễn Hữu Sơn (sách), Nguyễn Thanh Tú,

Phạm Kỳ Đăng, Nguyễn Lương Ngọc, Nguyễn Đỗ, Nguyễn Ngọc Phú; Hiền

Nguyễn, v.v...

• 1960s:

Dương Kiều Minh, Nguyễn Chí Hoan, Phạm Thị Hoài, Mai Bá Ấn (sách), Đỗ

Trọng Khơi, Chu Văn Sơn (sách), Nguyễn Đăng Điệp (sách), Trần Vũ, Thận

Nhiên, Hồng Thanh Quang, Ngô Tự Lập (sách), Chu Thị Thơm, Đinh Linh, Trần

Đình Thu (sách), Trần Ngọc Tuấn, Nguyễn Huy Thông, Nguyễn Bình Phương,

Phan Hoàng, Cao Thi Hông (sách), Đặng Thân (sách), Đoàn Cầm Thi (sách), Phan

Nhiên Hạo, Phạm Khải (sách), Lê Đình Nhất-Lang, v.v...

• 1970s:

Nguyễn Thanh Sơn (sách), Thiên Sơn, Nguyễn Thanh Tâm (sách), Nguyễn Hữu

Hồng Minh, Trần Văn Toàn, Phùng Văn Khai, Nguyễn Thụy Anh (sách), Hoài

Nam (sách), Lê Hồ Quang (sách), Khánh Phương (sách), Trần Vũ Long, Văn

Bảy/Lý Đợi, Lê Thiếu Nhơn (sách), Trần Thiện Khanh; Biển Bắc, v.v...

• 1980s:

Cao Việt Dũng, Bùi Việt Phương, Đoàn Minh Tâm, Hoàng Đăng Khoa, Đỗ Thị

Thu Huyền (sách), Mai Anh Tuấn, Hoàng Thụy Anh, Đoàn Ánh Dương (sách),

Ngô Hương Giang (sách), Nhã Thuyên, v.v...

Như thế, với dung sai cho phép, con số cập nhật 26/4/2016 đang là 248¹⁷người

phê bình thơ ở độ tuổi trong 8 thập niên ít nhiều ghi ấn dấu tại thời hậu Đổi mới.

Nhiều nhất là 83 vị được sinh hạ trong kỷ nguyên hậu Thơ mới, thuộc vào thời kỳ

Cách mạng mùa Thu, tức là thế hệ 4X.

Kỷ nguyên tiền Thơ mới còn gửi lại dư âm của mình qua ba "Con khủng long lãng

mạn cuối cùng": Giáo-sư-bách-khoa Trương Tửu - vị thợ cả đầu tiên truân chuyên

xây nền tảng ngành khoa học nghiên cứu, phê bình văn học Việt Nam (đã xuôi tay

vào năm chót của thiên niên kỷ trước); "Người yêu thơ nhất nước" Trinh Đường

(cũng đã nằm xuống vào năm thứ hai ở thiên niên kỷ này); Giáo-sư-thi-ca Hoàng

Như Mai (vừa ra đi hai năm nay).

Kỷ nguyên toàn cầu hóa 8X mới chỉ tạm gửi vào đội ngũ này 10 nhà phê bình; trẻ

tuổi đời đã khá cứng cỏi.

8

Đỗ Quyên

Nhìn nhận nhanh phê bình thơ Việt hậu Đổi mới

Thế hệ xuất hiện và trưởng thành từ sau 1975 - đối tượng của Hội thảo¹⁸- ở độ

tuổi 5X-6X. Coi lướt hai danh sách cả thảy 93 (70 + 23) người thơ ấy, thấy ngay

đó chính là chủ nhân ông của khảo cứu này. Xin chúc mừng và cảm ơn!

III.2. Phân loại theo Phương pháp, Đối tượng, Thể tài, Ảnh hưởng

Bốn phân loại như thế, tất nhiên, mang nghĩa tương đối: nhiều đường lối phê bình

có thể gặp nhau ở đôi ba đặc điểm, và nhiều tác giả có thể đặt chân vào hơn một

đường lối phê bình.

Do hạn chế thời gian, ở một số mục của các danh sách còn thiếu sót và sẽ được

hoàn thiện trong lần công bố sau...

DANH SÁCH SỐ 2 (theo phân loại Khuynh hướng - Phương pháp)

• Phê bình xã hội học:

Trương Tửu, Vũ Hạnh, Phan Cự Đệ, Hà Minh Đức, Thi Vũ, Phong Lê, Trần Mạnh

Hảo, Khuất Bình Nguyên, Nguyên An, Đỗ Ngọc Yên, Bùi Công Thuấn, Nguyễn

Thanh Tú, v.v...

• Phê bình phong cách học:

Trương Tửu, Hoàng Như Mai, Lê Đình Kỵ, Vũ Hạnh, Đỗ Đức Hiểu, Phan Ngọc,

Bùi Giáng, Nguyễn Văn Hạnh, Văn Tâm, Lê Đạt, Vương Trí Nhàn, Phạm Tiến

Duật, Thái Doãn Hiểu, Phạm Đình Ân, Đỗ Lai Thúy, Đoàn Trọng Huy, Phùng

Hoài Ngọc, Bùi Vĩnh Phúc, Huỳnh Như Phương, Phạm Xuân Nguyên, Lưu Khánh

Thơ, Mai Bá Ấn, Nguyễn Đăng Điệp, Đoàn Cầm Thi, Cao Thi Hông, Nguyễn

Thanh Sơn, Hoài Nam, Mai Anh Tuấn, Đoàn Ánh Dương, Nhã Thuyên, v.v...

• Phê bình thi pháp:

Đỗ Đức Hiểu, Phan Ngọc, Đặng Anh Đào, Đặng Tiến, Trần Văn Nam, Trần Đình

Sử ("khởi xướng"¹⁹), Thụy Khuê, Vũ Văn Sỹ, Đỗ Lai Thúy, Đào Duy Hiệp,

Huỳnh Như Phương, Hữu Đạt, Hồ Thế Hà, Nguyễn Hưng Quốc, Nguyễn Đăng

Điệp, Chu Văn Sơn, Lê Hồ Quang, Nguyễn Thanh Tâm, v.v...

• Phê bình triết luận:

Trương Tửu, Nguyễn Đình Thi, Bùi Giáng, Vũ Hạnh, Hoàng Ngọc Hiến, Đặng

Phùng Quân, Nguyên Sa, Lê Đạt, Trần Văn Nam, Phạm Công Thiện, Phạm Tiến

Duật, Triệu Từ Truyền, Võ Công Liêm, Đỗ Minh Tuấn, Nguyễn Hoàng Đức, Ngô

Tự Lập, Ngô Hương Giang, v.v...

• Phê bình ấn tượng:

Võ Phiến, Bùi Giáng, Mai Thảo, Dương Tường, Phạm Tiến Duật, Vương Trọng,

Nguyễn Văn Lưu/Chu Giang, Trần Mạnh Hảo, Đỗ Hoàng, Văn Chinh, Nguyễn

9

Đỗ Quyên

Nhìn nhận nhanh phê bình thơ Việt hậu Đổi mới

Huy Thiệp, Thế Dũng, Đỗ Kh., Đinh Quang Tốn, Nguyễn Quang Thiều, Nguyễn

Hoàng Đức, Trần Đăng Khoa, Văn Giá, Hoài Nam, v.v...

• Phê bình nghệ thuật văn bản:

Phan Ngọc, Đỗ Đức Hiểu, Vũ Hạnh, Văn Tâm, Trần Văn Nam, Đỗ Quý Toàn,

Trần Đình Sử, Vũ Quần Phương, Mai Quốc Liên, Mã Giang Lân, Thái Doãn Hiểu,

Kiều Văn, Thụy Khuê, Trần Mạnh Hảo, Đặng Văn Sinh, Đỗ Lai Thúy, Lã

Nguyên, Đoàn Trọng Huy, Phạm Quang Trung, Lý Hoài Thu, Bùi Vĩnh Phúc,

Nguyễn Vy-Khanh, Đào Duy Hiệp, Hữu Đạt, Trần Ngọc Vương, Nguyễn Hưng

Quốc, Mai Bá Ấn, Chu Văn Sơn, Nguyễn Đăng Điệp, Đoàn Cầm Thi, Cao Thi

Hông, Phạm Khải, Lê Hồ Quang, Khánh Phương, Lê Thiếu Nhơn, Đoàn Minh

Tâm, Trần Thiện Khanh, Nguyễn Thanh Tâm, Đoàn Ánh Dương, Nhã Thuyên,

v.v...

• Phê bình văn bản học:

Viên Linh, Đặng Phùng Quân, Đào Trung Đạo, Lại Nguyên Ân, Phạm Đình Ân,

Nguyễn Hữu Sơn, v.v...

• Phê bình ngữ học / ngôn ngữ:

Phan Ngọc, Đỗ Đức Hiểu, Đỗ Quý Toàn, Trần Đình Sử, Phạm Công Thiện, Đào

Trung Đạo, Trần Hữu Thục, Đào Duy Hiệp, Hữu Đạt, Trần Ngọc Vương, Ngô Tự

Lập, v.v...

• Phê bình cấu trúc:

Trần Ngọc Ninh, Đỗ Đức Hiểu, Trần Đình Sử, Mã Giang Lân, Thụy Khuê, Lã

Nguyên, Hồ Thế Hà, Chu Văn Sơn, Ngô Hương Giang, v.v...

• Phê bình phân tâm học:

Trương Tửu, Đặng Tiến, Đỗ Lai Thúy, Triệu Từ Truyền, Nguyễn Hoàng Đức,

v.v...

• Phê bình hiện sinh:

Nguyên Sa, Huỳnh Phan Anh, Trần Hoài Anh, v.v...

• Phê bình mĩ học tiếp nhận:

Vương Trí Nhàn, Thái Doãn Hiểu, Lã Nguyên, Đỗ Minh Tuấn, Trần Hoài Anh,

Nguyễn Thanh Tâm, v.v...

• Phê bình hiện tượng luận:

Đặng Phùng Quân, Nguyên Sa, Ngô Hương Giang, v.v...

• Phê bình thông diễn học:

Trương Tửu, Đặng Phùng Quân, Đào Trung Đạo, Ngô Hương Giang, v.v...

10

Đỗ Quyên

Nhìn nhận nhanh phê bình thơ Việt hậu Đổi mới

• Phê bình ký hiệu học:

Lã Nguyên, Ngu Yên, v.v...

• Phê bình văn hóa học:

Trương Tửu, Trần Ngọc Ninh, Nguyễn Đình Thi, Vũ Hạnh, Lê Đạt, Hoàng Ngọc

Hiến, Nguyễn Văn Hạnh, Hồ Sĩ Vịnh, Thi Vũ, Phan Ngọc, Phạm Công Thiện,

Vương Trí Nhàn, Đỗ Lai Thúy, Phạm Quang Trung, Đỗ Minh Tuấn, Trần Ngọc

Vương, Nguyễn Hòa, Nguyễn Hoàng Đức, Trần Văn Toàn, Cao Việt Dũng, Mai

Anh Tuấn, Nhã Thuyên, v.v...

• Phê bình nhân học:

Trương Tửu, Đặng Phùng Quân, Thái Doãn Hiểu, Nguyễn Văn Lưu/Chu Giang,

Đỗ Lai Thúy, Nguyễn Hoàng Đức, Nguyễn Thanh Tâm, Ngô Hương Giang, v.v...

• Phê bình so sánh:

Trần Đình Sử, Nguyễn Văn Lưu/Chu Giang, Ngu Yên, Đặng Huy Giang, Inrasara,

Nguyễn Chí Hoan, Đặng Thân, Nguyễn Thanh Sơn, v.v...

• Phê bình phá cách / "hậu hiện đại":

Nguyễn Đăng Thường, Đỗ Hoàng, Đỗ Kh., Đỗ Quyên, Inrasara, Khải Minh, Đinh

Linh, Đặng Thân ("khởi xướng"), v.v...

• Phê bình khuynh hướng - trường phái - trào lưu:

Trương Tửu, Thanh Tâm Tuyền, Trần Đình Sử, Hoàng Hưng, Thụy Khuê, Lại

Nguyên Ân, Khế Iêm, Đỗ Lai Thúy, Nguyễn Văn Dân, Lã Nguyên, Phạm Quang

Trung, Võ Công Liêm, Bùi Công Thuấn, Ngu Yên, Nguyễn Việt Chiến, Chân

Phương, Đỗ Quyên, Inrasara, Mai Bá Ấn, Nguyễn Đăng Điệp, Đoàn Cầm Thi,

Ngô Tự Lập; Hiền Nguyễn, Biển Bắc, v.v...

DANH SÁCH SỐ 3 (theo phân loại Mục đích - Đối tượng)

• Phê bình kết hợp lý thuyết - thực hành:

Trương Tửu (Duy vật biện chứng); Nguyễn Văn Hạnh (Xã hội học, Văn hóa học);

Phan Cự Đệ, Hà Minh Đức (Xã hội học); Phan Ngọc (Phong cách học); Trần Đình

Sử (Thi pháp học); Đỗ Lai Thúy (Phân tâm học, Phong cách học, Văn hoá học);

Lại Nguyên Ân (Văn bản - Thực chứng); Chu Văn Sơn (Nghệ thuật văn bản); Ngô

Tự Lập (Ngôn ngữ học); Trần Văn Nam, Thụy Khuê, Khế Iêm, Lã Nguyên,

Nguyễn Hưng Quốc (Phương pháp luận), v.v...

• Phê bình thực hành:

Hoàng Như Mai, Đỗ Đức Hiểu, Đặng Anh Đào, Hoàng Ngọc Hiến, Văn Tâm,

Đặng Tiến, Nguyễn Huệ Chi, Mai Quốc Liên, Lý Hoài Thu, Đặng Văn Sinh, Bùi

11

Đỗ Quyên

Nhìn nhận nhanh phê bình thơ Việt hậu Đổi mới

Vĩnh Phúc, Lưu Khánh Thơ, Văn Giá, Trần Hoài Anh, Nguyễn Hữu Sơn, Nguyễn

Thanh Tú, Chu Văn Sơn, Mai Bá Ấn, Đoàn Cầm Thi, Hoàng Thụy Anh, Lê Hồ

Quang, Khánh Phương, Đoàn Minh Tâm, Trần Thiện Khanh, Đoàn Ánh Dương,

v.v...

• Phê bình học thuật / hàn lâm / lý thuyết:

Trương Tửu, Trần Đình Sử, Nguyễn Văn Long, Khế Iêm, Mã Giang Lân, Trần

Hữu Thục, Nguyễn Ngọc Thiện, Lã Nguyên, Phan Trọng Thưởng, Nguyễn Bá

Thành, Nguyễn Văn Dân, Vũ Tuấn Anh, Vũ Văn Sỹ, Huỳnh Như Phương, Phạm

Quốc Ca, Đào Duy Hiệp, Phạm Quang Trung, Hồ Thế Hà, Đoàn Đức Phương,

Nguyễn Hữu Sơn, Ngô Tự Lập, Nguyễn Đăng Điệp, Cao Thi Hông, Trần Văn

Toàn, Nguyễn Thanh Tâm, Trần Thiện Khanh, Đỗ Thị Thu Huyền, Đoàn Ánh

Dương, v.v...

• Phê bình nghệ sĩ:

Trinh Đường, Hoàng Như Mai, Tế Hanh, Lê Đình Kỵ, Nguyễn Đình Thi, Võ

Phiến, Bùi Giáng, Lê Đạt, Mai Thảo, Dương Tường, Nguyên Sa, Vân Long, Thi

Vũ, Thu Bồn, Thanh Tâm Tuyền, Đỗ Quý Toàn, Nguyễn Đăng Thường, Vũ Quần

Phương, Phạm Công Thiện, Du Tử Lê, Vũ Bình Lục, Trúc Thông, Phạm Tiến

Duật, Bằng Việt, Hoàng Hưng, Hữu Thỉnh, Thi Hoàng, Vương Trọng, Anh Ngọc,

Trần Doãn Nho, Trần Nhuận Minh, Ý Nhi, Hoàng Vũ Thuật, Phạm Đình Ân,

Thanh Thảo, Trần Mạnh Hảo, Nguyễn Trọng Tạo, Dư Thị Hoàn, Bế Kiến Quốc,

Nguyễn Đức Mậu, Văn Chinh, Nguyễn Thụy Kha, Nguyễn Hoàng Sơn, Đỗ

Hoàng, Nguyễn Huy Thiệp, Chân Phương, Đỗ Minh Tuấn, Nguyễn Việt Chiến,

Ngu Yên, Thế Dũng, Nguyễn Đức Tùng, Đông La, Đặng Huy Giang, Mai Văn

Phấn, Nguyễn Hữu Quý, Thường Quán, Nguyễn Quang Thiều, Trần Đăng Khoa,

Nguyễn Hoàng Đức, Phạm Kỳ Đăng, Nguyễn Lương Ngọc, Nguyễn Đỗ, Dương

Kiều Minh, Văn Giá, Chu Thị Thơm, Nguyễn Chí Hoan, Trần Vũ, Thận Nhiên,

Đinh Linh, Đặng Thân, Phan Hoàng, Thiên Sơn, Nguyễn Hữu Hồng Minh, Lê

Thiếu Nhơn, Bùi Việt Phương, v.v...

• Phê bình báo chí - truyền thông:

Trinh Đường, Tế Hanh, Mai Thảo, Dương Tường, Nguyên Sa, Đặng Anh Đào,

Viên Linh, Vũ Quần Phương, Hoàng Hưng, Du Tử Lê, Bằng Việt, Nguyễn Vũ

Tiềm, Trần Ninh Hồ, Vũ Duy Thông, Hồng Diệu, Anh Ngọc, Kiều Văn, Thái

Doãn Hiểu, Thụy Khuê, Ý Nhi, Hoàng Vũ Thuật, Thanh Thảo, Dương Trọng Dật,

Phạm Đình Ân, Nguyễn Trọng Tạo, Nguyễn Đức Mậu, Nguyễn Lệ Uyên, Lê

Quang Trang, Vũ Nho, Nguyễn Văn Lưu/Chu Giang, Nguyễn Mạnh Trinh,

Nguyễn Thụy Kha, Bế Kiến Quốc, Lê Thành Nghị, Ngô Minh, Lê Ngọc Trác, Hà

Quảng, Trần Bảo Hưng, Nguyễn Hoàng Sơn, Khuất Bình Nguyên, Đinh Quang

Tốn, Huỳnh Như Phương, Phạm Quang Trung, Chân Phương, Nguyễn Việt Chiến,

Phan Tấn Hải, Đặng Huy Giang, Trần Quang Quý, Mai Văn Phấn, Phạm Xuân

Nguyên, Trần Xuân An, Nguyễn Sĩ Đại, Trần Hòa Bình, Bùi Việt Thắng, Nguyễn

12

Đỗ Quyên

Nhìn nhận nhanh phê bình thơ Việt hậu Đổi mới

Quang Thiều, Hoàng Ngọc-Tuấn, Phạm Phú Phong, Văn Giá, Nguyễn Ngọc Phú,

Trần Hoài Anh, Nguyễn Thanh Tú, Dương Kiều Minh, Chu Thị Thơm, Nguyễn

Chí Hoan, Nguyễn Thanh Sơn, Thiên Sơn, Phạm Khải, Văn Bảy/Lý Đợi, Nguyễn

Hữu Hồng Minh, Phùng Văn Khai, Hoài Nam, Khánh Phương, Lê Thiếu Nhơn,

Hoàng Đăng Khoa, Đoàn Minh Tâm, Bùi Việt Phương, Hoàng Thụy Anh; Hiền

Nguyễn, v.v...

• Phê bình chân dung:

Lê Đình Kỵ, Bùi Giáng, Phan Cự Đệ, Hà Minh Đức, Đặng Tiến, Phong Lê, Thi

Vũ, Hoài Anh, Trần Văn Nam, Vũ Quần Phương, Vân Long, Nguyễn Vũ Tiềm,

Vương Trí Nhàn, Anh Chi, Thái Doãn Hiểu, Anh Ngọc, Ý Nhi, Thụy Khuê,

Hoàng Vũ Thuật, Hồng Diệu, Phạm Đình Ân, Nguyễn Lệ Uyên, Vũ Nho, Nguyễn

Mạnh Trinh, Vũ Từ Trang, Trần Bảo Hưng, Nguyên An, Khuất Bình Nguyên, Đỗ

Ngọc Yên, Đoàn Trọng Huy, Bùi Việt Thắng, Nguyễn Việt Chiến, Đặng Huy

Giang, Tâm Nhiên, Mai Văn Phấn, Nguyễn Hữu Quý, Phạm Xuân Nguyên, Trần

Đăng Khoa, Lưu Khánh Thơ, Văn Giá, Nguyễn Hữu Sơn, Mai Bá Ấn, Chu Văn

Sơn, Trần Ngọc Tuấn, Thiên Sơn, Phan Hoàng, Phạm Khải, Hoài Nam, Khánh

Phương, Đoàn Minh Tâm, Hoàng Thụy Anh, Lê Hồ Quang, Lê Thiếu Nhơn, Đỗ

Thị Thu Huyền, v.v...

• Phê bình bình điểm:

Nguyễn Đình Thi, Bùi Giáng, Võ Phiến, Văn Tâm, Du Tử Lê, Hữu Thỉnh, Thái

Doãn Hiểu, Thụy Khuê, Đỗ Minh Tuấn, Nguyễn Đức Tùng, Phạm Xuân Nguyên,

Nguyễn Hưng Quốc, Inrasara, Trần Đăng Khoa, Nguyễn Chí Hoan, Phạm Khải,

v.v...

• Phê bình giáo khoa / chuẩn mực:

Nguyễn Văn Hạnh, Trần Văn Tích, Hà Minh Đức, Văn Tâm, Vũ Quần Phương,

Vũ Nho, Đoàn Trọng Huy, Nguyễn Vy-Khanh, Bùi Việt Thắng, Mai Văn Hoan,

Đường Văn, v.v...

• Phê bình tài tử:

Bùi Giáng, Lê Đạt, Phạm Công Thiện, Thái Doãn Hiểu, Nguyễn Nguyên Bảy,

Trần Nghi Hoàng, Nguyễn Huy Thiệp, Thu Tứ, Ngu Yên, Lê Vũ, Nguyễn Anh

Tuấn, Đỗ Kh., Nguyễn Hoàng Đức, Đặng Thân, v.v...

• Phê bình tự phát:

Bùi Giáng, Trần Dần, Nguyễn Quốc Trụ, Nguyễn Đăng Thường, Ngô Văn Tao,

Nhật Tuấn, Nguyễn Nguyên Bảy, Đỗ Hoàng, Võ Công Liêm, Võ Chân Cửu,

Nguyễn Hồng Nhung, v.v...

DANH SÁCH SỐ 4 (theo phân loại Thể tài)

13

Đỗ Quyên

Nhìn nhận nhanh phê bình thơ Việt hậu Đổi mới

• Phê bình phản tư:

Trương Tửu, Hoàng Ngọc Hiến, Phan Ngọc, Đặng Phùng Quân, Văn Tâm, Thanh

Tâm Tuyền, Trần Đình Sử, Huỳnh Phan Anh, Vương Trí Nhàn, Khế Iêm, Lã

Nguyên, Chân Phương, Đỗ Minh Tuấn, Bùi Vĩnh Phúc, Trần Ngọc Vương, Phạm

Xuân Nguyên, Nguyễn Hưng Quốc, Ngô Tự Lập, Đặng Thân, Đoàn Cầm Thi,

Nguyễn Thanh Sơn, v.v...

• Phê bình chuẩn hóa:

Nguyễn Đình Thi, Vũ Hạnh, Nguyễn Văn Hạnh, Phan Cự Đệ, Trần Văn Tích, Hồ

Sĩ Vịnh, Hà Minh Đức, Phong Lê, Mai Quốc Liên, Nguyễn Văn Lưu/Chu Giang,

Phan Trọng Thưởng, Nguyên An, Nguyễn Văn Dân, Nguyễn Ngọc Thiện, Lê

Quang Trang, Lê Thành Nghị, Hà Quảng, Đỗ Ngọc Yên, Anh Chi, Đinh Quang

Tốn, Nguyễn Thanh Tú, v.v...

• Phê bình phản biện - luận chiến - kiểm dịch:

Trương Tửu, Vũ Hạnh, Trần Dần, Lê Đạt, Nguyễn Quốc Trụ, Nguyễn Đăng

Thường, Mai Quốc Liên, Vương Trí Nhàn, Trần Nhuận Minh, Trần Mạnh Hảo,

Anh Chi, Nguyễn Văn Lưu/Chu Giang, Trần Nghi Hoàng, Dư Thị Hoàn, Hà

Quảng, Văn Chinh, Nguyễn Mạnh Trinh, Đỗ Ngọc Yên, Bùi Công Thuấn, Chân

Phương, Đỗ Minh Tuấn, Nguyễn Văn Dân, Phùng Hoài Ngọc, Nguyễn Tà Cúc,

Nguyễn Hoàng Sơn, Đông La, Inrasara, Nguyễn Hoàng Đức, Phạm Xuân Nguyên,

Nguyễn Hòa, Nguyễn Hữu Sơn, Ngô Tự Lập, Chu Thị Thơm, Nguyễn Thanh Sơn,

Hoài Nam, Lý Đợi, Lê Thiếu Nhơn, Hoàng Đăng Khoa, Ngô Hương Giang, v.v...

• Phê bình biên khảo - danh sách:

Hà Minh Đức, Đặng Phùng Quân, Nguyễn Văn Long, Hoài Anh, Thái Doãn Hiểu,

Thụy Khuê, Lại Nguyên Ân, Nguyễn Vy-Khanh, Nguyễn Ngọc Thiện, Ngô Vĩnh

Bình, Đỗ Quyên, Inrasara, Nguyễn Hữu Sơn, Đặng Thân, v.v...

• Phê bình tổng quan:

Lê Đình Kỵ, Phan Cự Đệ, Hà Minh Đức, Phong Lê, Nguyễn Văn Long, Trần Văn

Nam, Nguyễn Huệ Chi, Du Tử Lê, Thụy Khuê, Lê Thành Nghị, Nguyễn Ngọc

Thiện, Nguyễn Mạnh Trinh, Nguyên An, Khuất Bình Nguyên, Nguyễn Bá Thành,

Bùi Việt Thắng, Phạm Quốc Ca, Nguyễn Vy-Khanh, Lý Hoài Thu, Phan Tấn Hải,

Bùi Công Thuấn, Bùi Vĩnh Phúc, Huỳnh Như Phương, Nguyễn Đức Tùng,

Nguyễn Hưng Quốc, Inrasara, Lưu Khánh Thơ, Phạm Phú Phong, Nguyễn Thanh

Tú, Nguyễn Chí Hoan, Nguyễn Đăng Điệp, Trần Thiện Khanh, Đỗ Thị Thu

Huyền, Đoàn Ánh Dương, Ngô Hương Giang, v.v...

• Phê bình hồ sơ - biên bản - kiểm thảo:

Nguyễn Vũ Tiềm, Vương Trí Nhàn, Thái Kế Toại, Bùi Công Thuấn, Lê Vũ,

Inrasara ("khởi xướng"), Nguyễn Chí Hoan, Trần Vũ; Hiền Nguyễn, v.v...

14

Đỗ Quyên

Nhìn nhận nhanh phê bình thơ Việt hậu Đổi mới

• Phê bình tư liệu - thực chứng:

Đặng Tiến, Hà Minh Đức, Thái Doãn Hiểu, Hồng Diệu, Lại Nguyên Ân ("khởi

xướng"), Thái Kế Toại, Nguyễn Tà Cúc, Ngô Thảo, Ngô Vĩnh Bình, Thu Tứ,

Nguyễn Hưng Quốc, Cao Việt Dũng, v.v...

• Phê bình tùy luận - tùy bút:

Trần Dần, Bùi Giáng, Nguyên Sa, Thanh Tâm Tuyền, Nguyễn Quốc Trụ, Du Tử

Lê, Lại Nguyên Ân, Trần Doãn Nho, Triệu Từ Truyền, Thanh Thảo, Trần Nghi

Hoàng, Khuất Bình Nguyên, Đinh Quang Tốn, Ngu Yên, Thế Dũng, Nguyễn Đức

Tùng, Đường Văn, Nguyễn Quang Thiều, Nguyễn Hoàng Đức, Nguyễn Quyến,

Đà Linh, Đặng Thân, v.v...

• Phê bình đối thoại - phỏng vấn:

Hà Minh Đức, Thụy Khuê, Nguyễn Mạnh Trinh, Nguyễn Tà Cúc, Nguyễn Đức

Tùng ("khởi xướng"), Hồng Thanh Quang, Lý Đợi, Hoàng Đăng Khoa, v.v...

• Phê bình giai thoại:

Võ Phiến, Mai Thảo, Hà Minh Đức, Nguyễn Quốc Trụ, Vương Trí Nhàn, Nhật

Tuấn, Hồng Diệu, Trần Mạnh Hảo, Thanh Thảo, Nguyễn Trọng Tạo, Văn Chinh,

Vũ Từ Trang, Ngô Vĩnh Bình, Mai Văn Hoan, Phùng Hoài Ngọc, Đặng Huy

Giang, Trần Đình Thu, Nguyễn Quang Lập, Trần Đăng Khoa, Đặng Thân, v.v...

• Phê bình đồng hành:

Khổng Đức, Dương Tường, Văn Tâm, Hà Minh Đức, Phạm Công Thiện, Bằng

Việt, Thái Doãn Hiểu, Trần Ninh Hồ, Lê Ngọc Trác, Kim Chuông, Nguyễn

Nguyên Bảy, Đặng Văn Sinh, Lê Thành Nghị, Trịnh Thanh Sơn, Vũ Từ Trang,

Khuất Bình Nguyên, Nguyên An, Ngu Yên, Bùi Việt Thắng, Đặng Huy Giang,

Mai Văn Phấn, Trần Đình Thu, Văn Giá, Mai Bá Ấn, Đặng Thân, Trần Thiện

Khanh, v.v...

• Phê bình phát hiện:

Trương Tửu, Phan Ngọc, Bùi Giáng, Lê Đạt, Hoàng Ngọc Hiến, Đỗ Đức Hiểu,

Trần Đình Sử, Mai Quốc Liên, Vũ Quần Phương, Hữu Thỉnh, Nhật Tuấn, Hoàng

Hưng, Vương Trí Nhàn, Thái Doãn Hiểu, Lại Nguyên Ân, Trần Mạnh Hảo, Đỗ

Lai Thúy, Văn Chinh, Lã Nguyên, Nguyễn Huy Thiệp, Đỗ Minh Tuấn, Nguyễn Tà

Cúc, Thế Dũng, Đông La, Đặng Huy Giang, Đỗ Quyên, Trần Ngọc Vương,

Nguyễn Hưng Quốc, Nguyễn Hoàng Đức, Trần Đăng Khoa, Nguyễn Hòa, Phạm

Thị Hoài, Ngô Tự Lập, Đặng Thân, Đoàn Cầm Thi, Nguyễn Thanh Sơn, Phạm

Khải, Lê Thiếu Nhơn, Cao Việt Dũng, Nhã Thuyên, v.v...

• Phê bình phát ngôn - diễn đàn:

Trương Tửu, Trinh Đường, Hoàng Cầm, Nguyễn Đình Thi, Trần Dần, Phạm Hổ,

Huỳnh Sanh Thông, Mai Thảo, Lê Đạt, Hoàng Ngọc Hiến, Nguyên Ngọc, Nguyên

15

Đỗ Quyên

Nhìn nhận nhanh phê bình thơ Việt hậu Đổi mới

Sa, Dương Tường, Nguyễn Bùi Vợi, Thanh Tâm Tuyền, Trần Thiện Ðạo, Nguyễn

Ngọc Bích, Tô Thùy Yên, Viên Linh, Nguyễn Quốc Trụ, Nguyễn Tiến Văn, Võ

Văn Trực, Hoàng Phủ Ngọc Tường, Đỗ Quý Toàn, Nguyễn Đăng Thường,

Nguyễn Xuân Hoàng, Nguyễn Mộng Giác, Bùi Minh Quốc, Du Tử Lê, Phạm Tiến

Duật, Bằng Việt, Vương Trí Nhàn, Thạch Quỳ, Nguyễn Nguyên Bảy, Nhật Tuấn,

Hoàng Hưng, Hữu Thỉnh, Võ Thanh An, Thái Doãn Hiểu, Thi Hoàng, Trần Ninh

Hồ, Trần Nhương, Anh Ngọc, Vương Trọng, Phan Thị Thanh Nhàn, Nam Dao, Đỗ

Chu, Trần Nhuận Minh, Thụy Khuê, Lại Nguyên Ân, Khế Iêm, Hồng Diệu, Luân

Hoán, Ý Nhi, Vũ Duy Thông, Trần Trương, Ngô Thế Oanh, Phan Cung Việt,

Nguyễn Đình Chính, Thanh Thảo, Văn Chinh, Trần Mạnh Hảo, Khánh Trường,

Nguyễn Hiếu, Nguyễn Trọng Tạo, Nguyễn Đức Mậu, Triệu Từ Truyền, Vũ Từ

Trang, Đỗ Lai Thúy, Nguyễn Duy, Trịnh Thanh Sơn, Nguyễn Văn Lưu/Chu

Giang, Nguyễn Hoàng Sơn, Nguyễn Trác, Lê Thành Nghị, Trung Trung Đỉnh,

Nguyễn Văn Thọ, Trần Nghi Hoàng, Đỗ Ngọc Thạch, Bế Kiến Quốc, Đặng Phú

Phong, Nguyễn Mạnh Trinh, Ngô Minh, Nguyễn Bá Chung, Vũ Trọng Quang,

Thái Kế Toại, Nguyễn Huy Thiệp, Nhật Chiêu, Ngu Yên, Phan Nguyên, Nguyễn

Tà Cúc, Đỗ Minh Tuấn, Phùng Hoài Ngọc, Lê Thị Huệ, Chân Phương, Nguyễn

Huy Hoàng, Lê Vũ, Bùi Việt Thắng, Nguyễn Việt Chiến, Phan Tấn Hải, Trần

Hoàng Vy, Bùi Chí Vinh, Mai Văn Phấn, Đặng Huy Giang, Đông La, Đỗ Kh.,

Nguyễn Đức Tùng, Black Raccoon, Đỗ Quyên, Phạm Xuân Nguyên, Lê Trọng

Phương, Thường Quán, Nguyễn Hữu Quý, Trần Ngọc Vương, Trần Hòa Bình,

Nguyễn Quang Lập, Hoàng Ngọc-Tuấn, Trần Hữu Dũng, Nguyễn Quang Thiều,

Inrasara, Nguyễn Hưng Quốc, Trần Đăng Khoa, Trịnh Bá Đĩnh, Mai Nam Thắng

Nguyễn Quốc Chánh, Nguyễn Hòa, Đà Linh, Tạ Duy Anh, Văn Giá, Giáng Vân,

Nguyễn Anh Nông/Kim Diệu Hương, Mai Bá Ấn, Phạm Thị Hoài, Tuyết Nga, Lê

Minh Quốc, Mai Linh, Nguyễn Đăng Điệp, Đỗ Trọng Khơi, Nguyễn Hoàng Văn,

Lê Thị Bích Hồng, Nguyễn Chí Hoan, Trần Vũ, Hồng Thanh Quang, Đinh Linh,

Khải Minh, Hồ Đăng Thanh Ngọc, Thận Nhiên, Đặng Thân, Phan Thị Vàng Anh,

Phan Hoàng, Lê Anh Hoài, Phan Nhiên Hạo, Trần Đình Thu, Nguyễn Thanh Sơn,

Phùng Văn Khai, Nguyễn Hữu Hồng Minh, Nguyễn Thụy Anh, Lê Thiếu Nhơn,

Dương Tử Thành, Trần Vũ Long, Văn Bảy/Lý Đợi, Cao Việt Dũng/Nhị Linh,

Phan Tuấn Anh, Vi Thùy Linh, Nguyễn Thế Hoàng Linh; Hiền Nguyễn, Biển Bắc,

v.v...

• Phê bình thơ nữ:

Dương Tường, Khổng Đức, Vân Long, Thanh Thảo, Vũ Nho, Nguyễn Thụy Kha,

Nguyễn Trọng Tạo, Đào Duy Hiệp, Phạm Xuân Nguyên, Inrasara, Văn Giá,

Nguyễn Đăng Điệp, Chu Văn Sơn, Chu Thị Thơm, Hoài Nam, Phan Hoàng, Lê

Thiếu Nhơn, Trần Thiện Khanh, Nhụy Nguyên, Ngô Hương Giang, v.v...

DANH SÁCH SỐ 5 (theo phân loại Ảnh hưởng - Dấu ấn)

• Top 1 đại biểu diễn đàn: Phạm Xuân Nguyên²⁰

16

Đỗ Quyên

Nhìn nhận nhanh phê bình thơ Việt hậu Đổi mới

• Top 1 đại biểu phong trào: Inrasara²¹

• Top 5 đại biểu:

Hoàng Ngọc Hiến, Đặng Tiến, Đỗ Lai Thúy, Phạm Xuân Nguyên, Inrasara.

• Thế hệ "xuất hiện và trưởng thành từ sau 1975":

So với danh sách khoảng 40 người mà Ban tổ chức gợi ý các gương mặt tiêu biểu

trong sáng tác, nghiên cứu - lý luận - phê bình, dịch thuật, thì non nửa (20 người)

đã có trong danh sách của Tham luận: Nguyễn Huy Thiệp, Phạm Thị Hoài,

Nguyễn Bình Phương, Nguyễn Lương Ngọc, Dương Kiều Minh, Nguyễn Quang

Thiều, Mai Văn Phấn, Trần Quang Quý, Inrasara, Nguyễn Việt Chiến, Lã Nguyên,

Đỗ Lai Thúy, Huỳnh Như Phương, Phạm Xuân Nguyên, Nguyễn Đăng Điệp,

Nguyễn Hữu Sơn, Hồ Thế Hà, Lưu Khánh Thơ, Chu Văn Sơn, Văn Giá. (Thứ tự

theo danh sách của Ban tổ chức; x. Chú thích 15).

• Ảnh hưởng tư tưởng: Hoàng Ngọc Hiến.

• Ảnh hưởng học thuật:

Trương Tửu, Trần Đình Sử²², Đỗ Lai Thúy²³.

• Ảnh hưởng học đường:

Lê Đình Kỵ, Phan Cự Đệ, Hà Minh Đức, Trần Đình Sử, Lã Nguyên.

• Ảnh hưởng cơ chế:

Nguyễn Đình Thi, Hà Minh Đức, Phong Lê.

• Ảnh hưởng chính trị - thời cuộc:

Trương Tửu, Nguyễn Đình Thi, Võ Phiến, Lê Đạt.

• Ảnh hưởng trong cộng đồng:

Nguyễn Đình Thi, Võ Phiến, Thanh Tâm Tuyền, Lê Đạt, Mai Thảo, Hoàng Ngọc

Hiến, Đặng Tiến, Phong Lê, Lại Nguyên Ân, Trần Mạnh Hảo, Nguyễn Văn

Lưu/Chu Giang, Bùi Việt Thắng, Nguyễn Đức Tùng, Phạm Xuân Nguyên,

Nguyễn Hưng Quốc, Inrasara, Trần Đăng Khoa.

• Ảnh hưởng ngoài cộng đồng:

Hoàng Ngọc Hiến, Đặng Tiến, Khế Iêm, Phạm Xuân Nguyên, Nguyễn Hưng

Quốc.

• Ảnh hưởng truyền thông - dư luận:

Bùi Giáng, Mai Thảo, Vũ Quần Phương, Trần Đăng Khoa, Nhã Thuyên.

17

Đỗ Quyên

Nhìn nhận nhanh phê bình thơ Việt hậu Đổi mới

• Dấu ấn trường phái:

Trương Tửu, Khế Iêm, Inrasara.

• Dấu ấn ngôn ngữ - phong cách:

Bùi Giáng, Võ Phiến, Thi Vũ, Đỗ Lai Thúy, Nguyễn Hưng Quốc, Trần Đăng

Khoa.

• Dấu ấn xã hội:

Mai Thảo, Trần Đăng Khoa.

• Dấu ấn báo chí - diễn đàn:

Nguyễn Đình Thi, Mai Thảo, Hoàng Hưng, Phạm Xuân Nguyên.

• Dấu ấn học đường: Nhã Thuyên.

• Dấu ấn chuyên tâm:

Thái Doãn Hiểu, Khế Iêm, Nguyễn Đức Tùng, Inrasara.

• Dấu ấn luận chiến: Trương Tửu, Trần Mạnh Hảo, Nguyễn Văn Lưu/Chu Giang,

Đỗ Minh Tuấn.

• Dấu ấn quốc tế:

Nguyễn Đình Thi, Huỳnh Sanh Thông, Nguyễn Quang Thiều.

LỜI CUỐI

Có thể xem chuỗi danh sách trên như một trong những cách nhìn nhận nhanh phê

bình thơ Việt Nam ở giai đoạn hậu Đổi mới - cái thời vụ văn học đã và đang nở

trên bàn tay ánh mắt mỗi chúng ta mà lại chẳng được chầm bập tương xứng.

Đã có một số tác giả nêu ra các lý do bất cập khi tìm hiểu, đánh giá giai đoạn

đương đại này. Ở đây chúng ta sẽ chỉ nói nhanh về một ý nghĩa hiển nhiên, liên hệ

tới sự phân kỳ văn học.

Từ điểm nhìn hướng nội, đã gần như quen thuộc và tương đối đồng thuận về tên

gọi "hậu Đổi mới" để định danh cho giai đoạn văn học từ giữa những năm 1990

đến nay. Còn về hướng ngoại, chúng tôi cho rằng cũng có thể coi giai đoạn Hậu

đổi mới mang ý nghĩa của một giai đoạn giao thời (như hai học giả tiền bối xuất

chúng đã định danh và định tính: Phạm Thế Ngũ²⁴với giai đoạn 1907-1932, Trần

Đình Hượu với giai đoạn 1900-1930²⁵).

Như là lần đầu tiên trong lịch sử dân tộc, chính yêu cầu phải giao hòa (giao lưu để

hòa hợp) giữa Việt Nam với tất cả các phần còn lại của thế giới trong kỷ nguyên

18

Đỗ Quyên

Nhìn nhận nhanh phê bình thơ Việt hậu Đổi mới

toàn cầu hóa lần thứ ba của nhân loại (mà quốc gia này hai lần trước từng bị lỡ

tàu!) đã tạo ra quá nhiều sự mới-khác-lạ trong con người và xã hội Việt ở hai thập

kỷ vừa qua đến mức không/chưa thể diễn đạt, lý giải nổi; cho dù văn chương, nhất

là thơ ca, mang vác tới nửa tá chức năng văn học cũng đành "bó tay chấm còm".²⁶

Lướt lịch sử văn học Việt hiện đại, chỉ tính về độ dài và chu kỳ cũng dễ tự hỏi:

Nếu khoảng thời gian trên dưới hai thập niên là vừa đủ cho một giai đoạn văn học

Việt ra đời, phát triển và chấm dứt²⁷thì phải chăng hiện đang là các năm cuối cùng

của giai đoạn hậu Đổi mới?

Tạm kết một tham luận đa mang và có phần lỏng lẻo, nhân ngày xuân xin được

"chuyện vãn bói văn" về giai đoạn văn học sắp tới. Qua 5 câu hỏi:

- Vậy thì, giai đoạn sau-hậu-Đổi-mới sẽ mang tên gì?

- Tức là, sự kiện, động lực chính trị, xã hội, văn hóa hay văn học nào của Việt

Nam và quốc tế sẽ khiến văn học Việt, thơ Việt lật sang chương hồi mới?

- Cụ thể, liệu 4 sự kiện, vấn đề chính trị, xã hội, an ninh, văn hóa của đất nước ở

tầm khu vực và quốc tế sau đây có thể ít nhiều "sinh sự văn nghệ" chăng: Hiệp

định Đối tác kinh tế xuyên Thái Bình Dương TPP vừa được chính thức ký kết tại

New Zealand vào đầu tháng 2/2016 và có hiệu lực từ năm 2018; Đại hội Đảng

Cộng Sản Việt Nam lần thứ 12 đã diễn ra trong cuối tháng 1/2016; Tình thế không

biết đâu mà lần từ khủng hoảng biển Đông vài năm nay như đang châm mồi cho

cái "đèn cù thiên thu" Trung-Việt Việt-Trung; Sự lớn lên trong nhọc nhằn mà gần

đây gây ảnh hưởng đáng ghi nhận của xã hội dân sự Việt Nam qua hàng chục tổ

chức, hội nhóm tự phát, không chính thức?

- Phải chăng giai đoạn sau hậu Đổi mới rồi cũng sẽ hiện diện từ tốn, dàn trải hệt

như "phụ huynh" của nó - giai đoạn hậu Đổi mới?

- Dự đoán ra sao về dòng văn học Việt sau hậu Đổi mới: Đặc trưng văn chương?

Tác giả: thế hệ, quan điểm, khu vực, giới tính? Tác phẩm: khuynh hướng sáng tác,

nội dung và hình thức nghệ thuật, thể loại? Tiếp nhận, phá bỏ, sáng tạo gì so với

hai dòng văn học Đổi mới và hậu Đổi mới?

Cuối cùng, với hiểu biết hạn hẹp ở một lãnh vực bất toàn là phê bình, một đề tài

bất định là thơ²⁸, một phương pháp bất cập là phân loại tác giả, một chuyên ngành

đã tiên quyết lại bất ổn là phân kỳ văn học²⁹, và tầm nhìn hạn chế của một kẻ ở xa

các trung điểm văn chương nước nhà, Tham luận này tất sẽ phạm phải khiếm

khuyết. Chúng tôi thành thật cảm tạ mọi góp ý, chỉnh lý từ Hội thảo hôm nay cùng

quý độc giả gần xa... *)

Vancouver - Xuân Bính Thân

(hoàn thành 10/3/2016 - cập nhật 26/4/2016)

Đỗ Quyên

19

Đỗ Quyên

Nhìn nhận nhanh phê bình thơ Việt hậu Đổi mới

---•---------

*) Lời cảm ơn đầu tiên xin dành cho: Bạn thơ Nguyễn Đức Tùng với trao đổi ý

tưởng khởi phát; Các nhà biên tập Hàn Thủy, Hồ Đăng Thanh Ngọc qua nhận

định, gợi ý ở bài viết đầu tiên; Tác giả Bùi Việt Phương cung cấp thông tin cá

nhân; Các nhà thơ Mai Văn Phấn, Nguyễn Đức Tùng, Nguyễn Anh Nông mau

mắn cho ý kiến cụ thể, thẳng thắn và cổ súy; Nhà phê bình Văn Giá quan tâm và

ngỏ lời mời tham luận.

**) THƯ MỤC³⁰- CHÚ THÍCH - TRÍCH DẪN (với tất cả các chỗ nhấn mạnh

bởi người viết, ĐQ)

1

Về khái niệm thời kỳ văn học Hiện đại, chúng tôi muốn “giao hòa” kết quả từ ba cách

phân kỳ khá phổ biến của những nhà nghiên cứu có thẩm quyền trong lĩnh vực lịch sử

văn học Việt Nam, đó là: Trần Đình Hượu (x. Phạm Văn Hưng; Trần Đình Hượu với việc

phân kì lịch sử văn học và định danh, định tính văn học Việt Nam giai đoạn giao thời

1900 - 1930, hcmup.edu.vn 25/11/2012), Nguyễn Huệ Chi (Một vài vấn đề phân kỳ lịch

sử văn học nhìn từ điểm đầu của thế kỉ XXI, phebinhvanhoc.com.vn 8/7/2013), và

Nguyễn Đình Chú (Phân kỳ lịch sử văn học Việt Nam - Tổng kết và đề xuất, viet-

studies.info 12/4/2010).

Nguyễn Huệ Chi đặt vấn đề, “Có hay không một thời kỳ Văn học Cận đại”, vì cho rằng

“văn học chúng ta đã bước vào quỹ đạo của văn học thế giới thì hai chữ ‘hiện đại’ dùng

cho nó cũng phải dựa trên chuẩn mực của văn học thế giới, chứ không thể nặn ra một thứ

chuẩn mực riêng cho văn học Việt Nam”; thế nên “về cách gọi tên, thời kỳ văn học từ

đầu thế kỷ XX đến 1945 chúng tôi đều nhất trí gọi là thời Cận đại. Thời kỳ văn học từ

1945 đến nay [2001], Nguyễn Lộc và Trần Đình Hượu gọi là thời Hiện đại, còn tôi

[N.H.C.] gọi là thời Hiện đại và Đương đại”; và “Trần Đình Sử chưa nêu lên một ý kiến

thật dứt khoát về sự phân định giữa hai thời kỳ Cận đại và Hiện đại.”

Trong khi đó, Nguyễn Đình Chú “muốn đề xuất một cách phân kỳ mới như sau: Lịch sử

văn học Việt Nam gồm hai phạm trù: phạm trù trung đại (từ thế kỷ X đến cuối thế kỷ

XIX) (…) Phạm trù hiện đại (từ đầu thế kỷ XX đến nay) gồm ba giai đoạn: 1) Từ đầu thế

kỷ XX đến 1945; 2) Từ 1945 đến 1975; 3) Từ sau 1975 đến nay [2010]”.

²Mời xem thêm một ý mới và rất khác của Nguyễn Bá Thành so với quan niệm lâu nay:

“(…) thơ Việt Nam 1945-1975 là một nền thơ phát triển rực rỡ nhất, tự do nhất, nhiều

thành tựu nhất. Phong trào Thơ mới 1932-1945 xét cả về số lượng cũng như chất lượng

nghệ thuật, xét cả ý nghĩa của thơ đối với đời sống tinh thần của xã hội, xét trên phương

diện loại hình tác giả, loại hình nhân vật trữ tình và hình tượng trung tâm, cũng như xu

hướng hiện đại hóa về ngôn ngữ và biểu tượng thi ca… không thể nào so sánh với thành

tựu thơ 1945-1975”.

(Theo Bùi Việt Thắng; Thơ Việt Nam 1945-1975 nhìn từ hai phía, vanvn.net 15/3/2016.

Cũng trong bài trên tác giả đã nhận định về cuốn chuyên luận mới của Nguyễn Bá Thành,

Toàn cảnh thơ Việt Nam 1945-1975, Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội, 2016: “Có thể nói

lần đầu tiên thơ Việt Nam giai đoạn 1945-1975 được nhìn nhận như một thực thể thơ

20