Lô gích của các hiện tượng “Phi lô gích” trong ca dao, tục ngữ người Việt
Tập 183, số 07, 2018
T¹p chÝ Khoa häc vµ C«ng nghÖ
183(07)
Journal of Science and Technology
N¨m 2018
CHUYÊN SAN KHOA HỌC XÃ HỘI – NHÂN VĂN – KINH TẾ
Môc lôc
Trang
Hoàng Thị Phương Nga - Mô hình du lịch văn học “Làng Vũ Đại ngày ấy”
3
9
Phạm Thị Thu Hoài, Trần Thị Thanh - Tiếng lóng trong truyện về đề tài giáo dục của Văn Thành Lê
Ngô Thị Thanh Nga, Phạm Thị Hồng Vân - Vài nét về các phương thức thể hiện tình vợ chồng trong văn
học trung đại Việt Nam
15
21
Nguyễn Thị Thắm, Nguyễn Minh Sơn - Ý thức đối thoại của Nguyễn Ngọc Tư với văn học truyền thống thông
qua những nhân vật nữ trong tập truyện Không ai qua sông
Đặng Thị Thùy, Nguyễn Diệu Thương - Lô gích của các hiện tượng “phi lô gích” trong ca dao, tục ngữ
người Việt
27
33
39
45
Đinh Thị Giang - Những nhân tố ảnh hưởng đến lối sống của người Việt ở đồng bằng Bắc Bộ hiện nay
Nguyễn Diệu Thương, Nguyễn Thị Lan Hương - Phương thức tạo hàm ý trong tiểu phẩm trào phúng
Nguyễn Thu Quỳnh, Vì Thị Hiền - Từ ngữ chỉ đồ gia dụng trong tiếng Thái ở tỉnh Điện Biên
Nguyễn Thị Thu Oanh, Hoàng Thị Mỹ Hạnh - Vị thế, vai trò cầm quyền của Đảng Cộng Sản Việt Nam giai
đoạn 1945 - 1975 và một số bài học kinh nghiệm
51
57
Đỗ Hằng Nga, Phạm Quốc Tuấn - Việc thu thuế trong làng xã qua tư liệu hương ước cải lương tỉnh Thái Nguyên
Lê Văn Hiếu - Hiệu quả hoạt động của mô hình “ban tuyên vận” xã, phường, thị trấn và “tổ tuyên vận” thôn, bản, tổ
dân phố ở tỉnh Lào Cai trong giai đoạn hiện nay
63
Thái Hữu Linh, Nguyễn Thị Thu Hiền, Nguyễn Thị Thanh Hà - Vai trò của hậu phương Bắc Thái trong cuộc
tổng tiến công Mậu Thân năm 1968
69
73
Phạm Anh Nguyên - Sức hấp dẫn trong Hài đàm của Phan Khôi
Nguyễn Thị Hường, Nguyễn Thị Mão, Nguyễn Tuấn Anh - Nâng cao hiệu quả tổ chức các hoạt động ngoại
khoá trong dạy học môn giáo dục công dân ở các trường trung học phổ thông trên địa bàn thành phố Thái
Nguyên hiện nay
79
85
Nguyễn Văn Dũng, Đào Ngọc Anh - Thực trạng thể chất của sinh viên không chuyên thể dục thể thao Trường
Đại hoc Sư phạm – Đại học Thái Nguyên
Trần Bảo Ngọc, Lê Ngọc Uyển, Bùi Thanh Thủy và cs - Thực trạng xếp loại tốt nghiệp sinh viên diện cử
tuyển ở trường Đại học Y Dược – Đại học Thái Nguyên giai đoạn 2013-2017
91
Nguyễn Thúc Cảnh - Nghiên cứu xây dựng hệ thống bài tập có nội dung thực tế trong giảng dạy cơ học cho
học sinh trung học phổ thông
97
Hà Thị Kim Linh, Chu Thị Bích Huệ - Giáo dục kiến thức pháp luật cho phụ nữ vùng dân tộc thiểu số ở huyện
Võ Nhai, tỉnh Thái Nguyên
105
Nguyễn Thị Thanh Hồng, Nguyễn Thị Khánh Ly, Vũ Kiều Hạnh - Tăng cường sự tham gia của sinh viên
vào các hoạt động học tiếng Anh trong lớp học đông nhiều trình độ của sinh viên năm thứ nhất trường Đại học
Y Dược – Đại học Thái Nguyên
111
Phạm Thị Huyền, Vũ Thị Thủy - Vận dụng phong cách nêu gương theo tư tưởng Hồ Chí Minh trong xây dựng
phong cách làm việc đối với cán bộ chủ chốt ở nước ta hiện nay
117
123
Đàm Quang Hưng - Thiết kế bài học khoa học lớp 4, lớp 5 theo hướng tìm tòi thực nghiệm
Hoàng Thị Thu Hoài - Những khó khăn trong việc dạy và học từ vựng tiếng Anh chuyên cho sinh viên chuyên
ngành điều dưỡng, trường Cao đẳng Y tế Thái Nguyên và một số giải pháp đề xuất
129
Nguyễn Lan Hương, Văn Thị Quỳnh Hoa - Những nhân tố ảnh hưởng đến khả năng nói tiếng Anh của sinh
viên năm thứ nhất trường Đại học Nông Lâm – Đại học Thái Nguyên
135
141
147
153
Vũ Kiều Hạnh - Những yếu tố quyết định đến mức độ đọc hiểu của sinh viên năm thứ hai tại trường Đại học
Nông Lâm – Đại học Thái Nguyên
Nguyễn Thị Quế, Hoàng Thị Nhung - Hỏi đúng để tự học và học tập cộng tác thành công – hướng tới xây
dựng người học ngoại ngữ độc lập trong bối cảnh hội nhập khu vực và quốc tế
Ngô Thị Thu Hà, Nguyễn Thị Hoài Thu - Ứng dụng các phương pháp giảng dạy tích cực nhằm nâng cao chất
lượng dạy – học tiếng Việt cho học viên quốc tế tại Học viện Kỹ thuật Quân sự
Dương Văn Tân - Đánh giá hiệu quả áp dụng trò chơi vận động trong phát triển thể lực chung cho sinh viên
trường Đại học Kỹ thuật Công nghiệp – Đại học Thái Nguyên
159
165
Bùi Thị Hương Giang - Nâng cao năng lực giao tiếp giao văn hóa trong dạy và học ngoại ngữ
Trần Hoàng Tinh, Nông La Duy, Phạm Văn Tuân - Xây dựng trung đội tự quản trong quản lý giáo dục tính
kỷ luật cho sinh viên tại trung tâm giáo dục quốc phòng và an ninh trong giai đoạn hiện nay
171
177
183
189
195
201
Trần Thị Yến, Khổng Thị Thanh Huyền - Sử dụng hình thức đọc chuyên sâu để nâng cao khả năng viết học
thuật cho sinh viên chuyên ngành tiếng Anh
Đỗ Thị Hồng Hạnh, Hoàng Mai Phương - Đào tạo nghề cho lao động nông thôn trên địa bàn huyện Chợ Mới,
tỉnh Bắc Kạn
Trần Thùy Linh, Trần Lương Đức, Nguyễn Thị Thùy Trang - Cách tiếp cận của pháp luật cạnh tranh liên
minh châu Âu về hành vi lạm dụng mang tính trục lợi
Nguyễn Thị Thanh Hà, Phạm Việt Hương - Xây dựng bộ tiêu chí và chỉ số kinh tế phù hợp để đánh giá quản
lý rừng bền vững ở huyện Định Hóa
Đinh Thị Hoài - Truyền thông marketing sản phẩm và dịch vụ thông tin - thư viện tại Trung tâm Học liệu Đại
học Thái Nguyên
Nguyễn Thị Thanh Xuân - Nghiên cứu nhân tố ảnh hưởng đến sự hài lòng của khách hàng sử dụng dịch vụ
khách sạn tại Thanh Hóa, Việt Nam
207
213
219
Dương Thị Tình - Đóng góp của xuất khẩu hàng hóa tới tăng trưởng kinh tế của tỉnh Yên Bái
Lê Minh Hải, Trần Viết Khanh - Phân tích tổ chức không gian lãnh thổ du lịch tỉnh Thái Nguyên
Hà Văn Vương - Vận dụng lý thuyết Ecgônômi trong tổ chức môi trường làm việc tại văn phòng chi nhánh may
Sông Công II - Công ty Cổ phần Đầu tư và Thương mại TNG
227
233
239
Mai Anh Linh, Nguyễn Thị Minh Anh - Đánh giá chất lượng dịch vụ và sự hài lòng của khách hàng: nghiên
cứu thực nghiệm tại siêu thị Lan Chi, Thái Nguyên
Đinh Hồng Linh, Nguyễn Thu Nga, Nguyễn Thu Hằng - Sử dụng hàm Loga siêu việt để đánh giá hiệu quả
kinh doanh của các ngân hàng Việt Nam
Đặng Thị Thùy và Đtg
Tạp chí KHOA HỌC & CÔNG NGHỆ
183(07): 27 - 32
LÔ GÍCH CỦA CÁC HIỆN TƯỢNG “PHI LÔ GÍCH”
TRONG CA DAO, TỤC NGỮ NGƯỜI VIỆT
Đặng Thị Thùy, Nguyễn Diệu Thương*
Trường Đại học Sư phạm - ĐH Thái Nguyên
TOM TẮT
Bài viết này được đưa ra nhằm lí giải sự bất hợp lí, sự “phi lô gích” hình thức trong một số bài ca
dao, tục ngữ. Để làm được điều đó, chúng tôi đã vận dụng các phương pháp nghiên cứu lý thuyết,
các phương pháp đặc thù (miêu tả, phân tích nghĩa) và phương pháp nghiên cứu liên ngành. Việc lí
giải sự “phi lô gích” này sẽ đem lại những hiểu biết sâu sắc và toàn diện hơn về ca dao, tục ngữ
nói riêng và về văn hóa, văn học dân gian nói chung. Từ đó, chứng minh sự phong phú, đa dạng
nhưng thống nhất trong lối sống, tư duy dân tộc được thể hiện qua ca dao, tục ngữ Việt Nam.
Từ khóa: phi lô gích, lô gích, ca dao, tục ngữ, tư duy người Việt
ĐẶT VẤN ĐỀ *
LÍ GIẢI CÁC HIỆN TƯỢNG “PHI LÔ
GÍCH” TRONG CA DAO, TỤC NGỮ
NGƯỜI VIỆT
Nếu lô gích “là những mối liên hệ tất yếu có
tính quy luật giữa các sự vật và các hiện
tượng trong hiện thực khách quan, cũng như ý
nghĩ, tư tưởng trong tư duy, trong lập luận
của con người” [1, tr.5] thì, ngược lại, “phi lô
gích” lại là sự bất hợp lí trong mối liên hệ
giữa các sự vật và các hiện tượng trong hiện
thực, tư duy và lập luận của con người.
Để lí giải được sự “phi lô gích” trong các câu
ca dao, tục ngữ có cấu trúc phức tạp, chúng
tôi thực hiện mã hóa những câu ca dao, tục
ngữ đó dưới dạng đẳng thức (bất đẳng thức).
Các phạm trù sẽ được kí hiệu bằng các chữ
cái với mối quan hệ thứ bậc hiển nhiên giữa
yếu tố trội và yếu tố kém. Dựa vào các phép
toán mệnh đề, ngữ cảnh và văn hóa Việt để
phân tích và tìm ra bản chất của chúng.
Mặc dù, hiện tượng “phi lô gích” trong ca
dao, tục ngữ người Việt không phải là phát
hiện mới vì đã được một số tác giả đề cập.
Nhất là các nhà nghiên cứu văn học dân gian.
Tuy vậy, các tác giả mới chỉ nhận thấy mà
chưa có phương pháp tiếp cận để lí giải hệ
thống, chính xác. Phải đến tác giả Nguyễn
Đức Dân [1], phương pháp tiếp cận, lí giải
có sức thuyết phục mới được đặt ra. Tác giả
đã sử dụng phép lô gích mệnh đề, xét các
câu thành ngữ, tục ngữ trong mối quan hệ
với văn hóa để lí giải hiện tượng trên. Tuy
nhiên, tác giả mới chỉ dừng lại một số câu
tiêu biểu và chưa tìm hiểu trong ca dao.
Thêm vào đó, tác giả chưa chú ý phân tích,
lý giải theo phương pháp tiếp cận đặt trong
ngữ cảnh. Về vấn đề này, Lê Công Tuấn
cũng có những phát hiện thú vị trong bài viết
“Về hiện tượng trái nghĩa qua một số câu tục
ngữ” [2]. Vì vậy, chúng tôi sẽ nghiên cứu
hiện tượng “phi lô gích” trong ca dao tục
ngữ người Việt dựa vào 3 phương pháp tiếp
cận đã kế thừa từ hai tác giả trên.
Lí giải mối quan hệ “phi lô gích” giữa
lượng - chất
Hiện tượng “phi lô gích” khi nói đến con
người trong lao động sản xuất được thể hiện
trong các câu tục ngữ sau:
(1) Một người lo hơn kho người làm. [3, tr.335]
(2) Khôn độc không bằng ngốc đàn. [4, tr.332]
Câu tục ngữ (1) đã đề cao trí tuệ cá nhân (một
người lo) trong sự so sánh với sức mạnh của
tập thể (kho người làm). Câu (2) đề cao tinh
thần tập thể (ngốc đàn) hơn trí tuệ cá nhân
(khôn độc). Như vậy, đã có sự “mâu thuẫn”
giữa (1) với (2). Sự “mâu thuẫn” này có thể lí
giải như sau:
Câu tục ngữ (1) đề cập đến phạm trù số
lượng, trí tuệ, sự cần cù và được thể hiện
bằng những từ ngữ mang nghĩa biểu trưng
tương ứng (một người/ kho người; biết lo; hay
làm). Trong phạm trù số lượng, một người
mang yếu tố kém (kí hiệu là –x), kho người
* Tel: 0948210155; Email: [email protected]
27
Đặng Thị Thùy và Đtg
Tạp chí KHOA HỌC & CÔNG NGHỆ
183(07): 27 - 32
mang yếu tố trội (kí hiệu là x). Có thể khái
quát thành hệ thức sau:
người [7, tr.74]. Tính chất nước đôi chính là
một đặc điểm tính cách của dân tộc Việt:
người Việt đồng thời vừa có tin thần đoàn kết
tương trợ lại vừa có óc tư hữu, ích kỉ, cào
bằng; vừa có tính tập thể hòa đồng lại vừa có
óc bè phái.
Số lượng kém + trí tuệ > số lượng trội + sự
cần cù
- x + A > x + B (mà: –x < x với mọi trường
hợp) -> A > B (nghĩa là: trí tuệ > sự cần cù).
Lí giải mối quan hệ “phi lô gích” giữa số
lượng toàn vẹn và số lượng không toàn vẹn
Trong câu (2) đề cập đến phạm trù: số lượng
(độc/ đàn), phẩm chất, trí tuệ (khôn/ ngốc).
Có thể khái quát như sau:
(3) Thà rằng ăn cả quả sung
Còn hơn ăn nửa trái hồng dở dang. [5]
Trí tuệ trội + số lượng kém < số lượng trội +
trí tuệ kém
Cha ông ta đề cao sự toàn vẹn trong cấu trúc
so sánh với sự không toàn vẹn. Như vậy, một
sự vật, hiện tượng dù có chất lượng tốt (trái
hồng) nhưng không còn toàn vẹn, đầy đủ (dở
dang) sẽ bị đánh giá kém hơn sự nguyên vẹn
của sự vật, hiện tượng có chất lượng kém (cả
quả sung).
A –x < - A + x <=> 2A < 2x
<=> A < x (x được đề cao)
Nghĩa là: phạm trù số lượng (trội) được đánh
giá cao hơn phạm trù trí tuệ. Như vậy, câu tục
ngữ (1) không có sự mâu thuẫn với (2). Bởi
câu (1) đề cao trí tuệ trên sự cần cù, câu (2)
đề cao phạm trù số lượng trên phẩm chất, trí
tuệ. Có thể hiểu như sau:
Bên cạnh đó lại có những câu đề cao chất
lượng hơn số lượng:
(4) Thà rằng ăn nửa trái hồng
Sự cần cù < số lượng (tập thể) > trí tuệ.
Còn hơn ăn cả chùm sung chát lè. [4, tr.405]
Sự cần cù là đức tính nổi bật dễ thấy ở người
lao động. Đức tính chăm chỉ, chịu thương
chịu khó được đánh giá rất cao và có thể bù
đắp được những mặt thiếu sót khác (cần cù bù
thông minh). Tuy nhiên, khi đem ra so sánh
với phạm trù số lượng (tính cộng đồng tập
thể), sự cần cù lại kém quan trọng hơn. Tương
tự như vậy, phạm trù trí tuệ khi đứng riêng rẽ
được đánh giá cao (hoa thơm ai chẳng nâng
niu, người khôn ai chẳng kính yêu mọi bề [7,
tr.138]). Đặc biệt, khi so sánh trí tuệ, sự cần
cù với số lượng, phạm trù số lượng được đặt
cao hơn. Bởi, xuất phát từ lối sống trọng tình
và cách ứng xử dân chủ dẫn đến tâm lí coi
trọng cộng đồng, tập thể. Tính cộng đồng
nhấn mạnh vào sự đồng nhất giữa các thành
viên. Lối sống này đã làm cho ý thức về con
người cá nhân bị thủ tiêu. Tính cộng đồng này
khiến cho khái niệm “giá trị” trở nên tương
đối. Cái tốt nhưng nếu tốt riêng rẽ thì sẽ trở
thành cái xấu (khôn độc không bằng ngốc
đàn). Ngược lại, cái xấu nhưng mà xấu tập
thể thì trở nên bình thường. Người Việt có
câu: “toét mắt là tại hướng đình, cả làng toét
mắt chứ mình em đâu!”. Chính lối sống này
đã kéo theo các quan niệm: xấu đều hơn tốt
lỏi [6, tr.89]; chết một đống còn hơn sống một
Trong cấu trúc so sánh và phép đối (nửa/ cả,
trái hồng/ chùm sung), cha ông đề cao sự
không toàn vẹn của sự vật có chất lượng tốt
(nửa trái hồng) hơn sự vật có cấu tạo toàn
vẹn nhưng chất lượng kém hơn (cả chùm
sung). Như vậy, câu ca dao (4) và (5) đề cập
đến hai phạm trù: số lượng (cả, nửa), chất
lượng (chát của quả sung, ngọt của trái hồng).
Ta có hệ thức sau:
(3) Số lượng toàn vẹn + chất lượng kém > Số
lượng không toàn vẹn + chất lượng trội.
x - A > -x + A (vì -A < A, mà x - A > -x + A)
-> x > -x (x được đề cao. Nghĩa là đề cao tính
toàn vẹn)
(4) Số lượng không toàn vẹn + chất lượng trội
> số lượng toàn vẹn + chất lượng kém.
-x + A > x - A (vì -x < x, mà -x + A > x – A)
-> A > -A (A được đê cao. Nghĩa là phạm trù
chất lượng được đề cao hơn so với phạm trù
số lượng).
Điều này có thể lí giải thông qua văn hóa, lối
sống của người Việt. Người Việt là dân tộc
trọng tình, trọng nghĩa. Trong cuộc sống,
người Việt Nam sống có lý có tình nhưng vẫn
thiên về tình và rất coi trọng sự toàn vẹn, đặc
28
Đặng Thị Thùy và Đtg
Tạp chí KHOA HỌC & CÔNG NGHỆ
183(07): 27 - 32
biệt là sự toàn vẹn trong vấn đề tình cảm,
không chấp nhận sự lập lờ nước đôi và thiên
về tính dứt khoát. Tình cảm phải được phân
định rõ ràng. Vì thế mà ông cha ta có câu: Có
yêu thì nói rằng yêu/ Không yêu thì nói một
điều cho xong/ Làm chi dở đục dở trong/ Lờ
lờ nước hến cho lòng tương tư [6, tr.300].
Không chỉ trong tình cảm mà trong những
phương diện khác, sự toàn vẹn, đầy đủ vẫn
được đề cao: khôn cho người ta rái, dại cho
người ta thương, dở dở ương ương cho người
ta ghét [3, tr.259]. Bên cạnh đó, người Việt
cũng đề cao phạm trù chất lượng. Trong đó
nhiều câu ca dao, tục ngữ có kết cấu so sánh
đã phản ánh rõ điều này. Chẳng hạn, người
Việt thường nói: “một nghề cho chín còn hơn
chín nghề” (một nghề mà tinh thông, thành
thạo còn hơn nhiều nghề); “trăm ông sao
chẳng bằng một ông trăng” (dù có số lượng
nhiều nhưng sức chất lượng ánh sáng kém
cũng không được đánh giá cao bằng số lượng
thấp nhưng có chất lượng chiếu sáng tốt)…
nên người dân nghèo có tư tưởng tự ti, an phận
thủ thường, người sang tại phận. Đây là quan
niệm duy tâm về số phận con người. Trước
hoàn cảnh đó, ông cha ta đưa ra những lời an ủi,
khích lệ: Ai giàu ba họ, ai khó ba đời thể hiện tư
tưởng biện chứng, thời cuộc thay đổi, cuộc sống
con người cũng thay đổi, không có cái gì là vĩnh
viễn. Người Việt có khả năng thích nghi cao với
mọi hoàn cảnh (lối sống linh hoạt), có tinh thần
lạc quan, tin tưởng vào tương lai. Tính cách ấy
suy cho cùng, cũng được bắt nguồn từ tư tưởng
triết lý âm – dương. Từ đó người Việt có được
triết lí sống quân bình. Điều đó cũng có nghĩa,
bất kì việc gì đều phải có điểm dừng, không quá
thấp và không quá cao (cuộc đời như cảnh phù
du, sớm còn tối mất công phu nhọc nhằn [6,
tr.85]). Và chính triết lí sống quân bình này đã
tạo nên tính cách lạc quan, tự tin ở người Việt,
luôn cho rằng sự vật hiện tượng thay đổi, không
có cái gì là bất biến (người có lúc vinh lúc nhục,
nước có lúc đục lúc trong [3, tr.361]).
Trí tuệ, khả năng của con người (khôn – dại)
được đề cập trong ca dao, tục ngữ dưới nhiều
góc độ:
Lí giải mối quan hệ “phi lô gích” giữa tính
cố định, bất biến và thiên biến vạn hóa
Trước hết, đó là “mâu thuẫn” trong quan niệm
về sự giàu nghèo. Một mặt, ca dao tục ngữ đề
cập đến sự phân hóa giàu nghèo rõ rệt giữa
các tầng lớp nhân dân:
(8) Khôn từ trong trứng khôn ra
Dại đến già vẫn dại [4, tr.329]
(9) Dốt đến đâu học lâu cũng biết [4, tr.322]
Giữa (8) có sự mâu thuẫn với (9) khi cho rằng
trí tuệ khôn, dại ở mỗi người là sự cố định,
bất biến. Ngược lại, (9) lại cho rằng trí tuệ có
thể thay đổi và do nhiều yếu tố đem lại (học,
sự kiên trì nỗ lực…).
(5) Đã giàu thì lại giàu thêm,
Đã khó, lại khó cả đêm lẫn ngày. [4, tr.285]
(6) Giàu từ trong trứng giàu ra,
Khó từ ngã bảy ngã ba khó về. [6, tr.437]
Cả hai câu ca dao trên đều sử dụng cấu trúc
đối lập để nói lên sự than trách bất công trong
xã hội. Trách sao, người giàu thì càng giàu.
Người nghèo thì lại ngày càng nghèo. Sự
phân biệt giàu nghèo và khoảng cách giữa hai
giai cấp ngày càng xa. Mặt khác, lại có câu:
Sự “mâu thuẫn” này xuất phát từ ngữ cảnh sử
dụng của mỗi câu ca dao, tục ngữ và tư tưởng
biện chứng của cha ông ta. Trí tuệ của con
người là do học hành, sự kiên trì khổ luyện
mà có được. Việc học luôn đòi hỏi sự nỗ lực
và quyết tâm cao của mỗi người, học hành vất
vả kết quả ngọt bùi. Vấn đề dại – khôn là hai
thái cực có không ít quan niệm, sự nhìn nhận
khác nhau. Người trí tuệ kém, nhưng không
ngừng nỗ lực trau dồi kiến thức thì học lâu
cũng biết, thay đổi được sự kém hiểu biết của
bản thân. Bởi thế mà ông cha ta có câu có học
mới hay, có cày mới biết; học hay cày giỏi
[5]. Quá trình học tập không diễn ra trong một
khoảng thời gian cụ thể mà kéo dài cả đời
(7) Ai giàu ba họ, ai khó ba đời. [4, tr.372]
Câu tục ngữ ý nói sự giàu nghèo không riêng
gì một ai. Có lúc đang giầu mà hóa nghèo,
hoặc có lúc đang nghèo mà nhờ làm ăn tiết
kiệm trở nên giàu có. Sự “mâu thuẫn” này là
bởi hiện thực xã hội được phản ánh trong ca
dao, tục ngữ. Đó là sự phân hóa giàu nghèo rõ
rệt trong xã hội phong kiến. Từ chỗ cho rằng
số phận con người không thể thay đổi được
29
Đặng Thị Thùy và Đtg
Tạp chí KHOA HỌC & CÔNG NGHỆ
183(07): 27 - 32
người, học khôn đến chết, học nết đến già.
Bắt đầu học từ những điều cơ bản trong cuộc
sống để có được cách ăn ở, giao tiếp, cách đối
nhân xử thế sao cho tế nhị, văn minh (học ăn
học nói, học gói học mở [3, tr.236]), có học
mới biết điều hay lẽ phải trong cuộc sống
(học là học để làm người, biết điều hơn thiệt
biết lời thị phi; dẫu rằng thông hoạt, chẳng
học cũng hư đời, tài trí bằng trời, chẳng học
cũng phải khổ [5]). Như vậy, trí tuệ và khả
năng của mỗi người ngoài yếu tố di truyền có
sẵn thì giáo dục, sự kiên trì, nỗ lực là yếu tố
quan trọng để phát triển trí tuệ cá nhân.
thế nữa, giữa hình thức và nội dung có mối
quan hệ biện chứng, thống nhất:
(14) Trông mặt mà bắt hình dong
Con lợn có béo thì lòng mới ngon. [6, tr.118]
(15) Người khôn dồn ra mặt. [4, tr.309]
Mặt khác, có quan điểm ngược lại khi cho
rằng mối quan hệ giữa hình thức và nội dung
là không thống nhất:
(16) Biết người biết mặt khó biết lòng. [5]
(17) Xanh vỏ đỏ lòng. [6, tr.87]
Các câu ca dao, tục ngữ trên đây không phải
mâu thuẫn mà thực chất đều là những nhận
định khách quan, đúng đắn của cha ông về
con người với những góc nhìn khác nhau.
Tùy từng trường hợp, từng ngữ cảnh mà
chúng được sử dụng. Trước hết, xét nhóm câu
có quan niệm về đánh giá tính nết, năng lực
thông qua hình dáng bên ngoài. Điều này
được thể hiện trong nhân tướng học (xem
tướng mạo dự đoán về vận mệnh của con
người) hoặt thuật xem tử vi (dựa vào can chi,
ngũ hành). Có thể tìm thấy rất nhiều câu ca
dao, tục ngữ hoặc thành ngữ liên quan đến
nhân tướng học, chẳng hạn: người khôn con
mắt đen sì, người dại con mắt nửa chì nửa
thau [6, tr.212]; những ngươi béo trục béo
tròn, ăn vụng như chớp đánh con cả ngày [6,
tr.119]; quân tử lông chân, tiểu nhân lông
bụng [7, tr.29]… Bởi vậy, người xưa có câu
trông mặt đặt tên. Nhưng, vẻ bề ngoài và
phẩm chất bên trong không phải lúc nào cũng
thống nhất với nhau. Bởi thế, mặt khác, cha
ông ta cũng khuyên chúng ta đừng để hình
thức bên ngoài “đánh lừa”: biết người biết
mặt khó biết lòng; họa hổ, họa bì, nan họa
cốt, tri nhân tri diện bất tri tâm [7, tr.29]. Đây
là quan điểm biện chứng, đa chiều của người
xưa về cách nhìn nhận, đánh giá con người.
Lí giải mối quan hệ “phi lô gích” giữa nội
dung và hình thức
Con người là sự tổng hòa của hai mặt nội
dung và hình thức. Sự kết hợp của hai yếu tố
đó làm nên vẻ đẹp toàn diện của con người.
Hiện tượng “phi lô gích” trước hết là “mâu
thuẫn” khi đề cập đến vẻ đẹp của con người.
Một mặt, có những câu ca dao tục ngữ đề cao
vẻ đẹp nội dung và cho rằng nội dung sẽ
quyết định hình thức bên ngoài. Phẩm chất
đạo đức, tính cách được đánh giá cao hơn hẳn
vẻ đẹp bề ngoài và làm nên giá trị con người:
(10) Cái nết đánh chết cái đẹp. [4, tr.327]
(11) Tốt gỗ hơn tốt nước sơn
Xấu người đẹp nết còn hơn đẹp người. [6, tr.99]
Tốt gỗ > tốt nước sơn, đẹp nết > đẹp người
-> Nội dung > hình thức
Trái lại, cũng không ít những câu lại đề cao
vẻ đẹp bên ngoài, vẻ đẹp hình thức. Giá trị,
phẩm chất của con người do hình thức bên
ngoài quyết định:
(12) Người tốt về lụa, lúa tốt về phân, chân
tốt về hài, tai tốt về hoa. [4, tr.221]
(13) Cái răng cái tóc là góc con người. [6, tr.72]
Lí giải mối quan hệ “phi lô gích” giữa quan
hệ họ hàng, huyết thống và khoảng cách
Về mặt hình thức, hai nhóm trên có sự “mâu
thuẫn”, nhưng thực chất chúng lại bổ sung và
thể hiện cách nhìn đa chiều của nhân dân ta về
con người. Một mặt, ông cha ta cho rằng, nội
dung quyết định hình thức: giá trị của “gỗ” và
“nết” hơn hẳn giá trị của “sơn” và “người”.
Mặt khác, khi nhìn nhận một con người cũng
cần quan tâm tới hình thức bên ngoài của họ,
người đẹp vì lụa, hài, hoa, răng, tóc. Và, hơn
Ca dao tục ngữ về quan hệ họ hàng, huyết
thống chiếm một số lượng lớn. Trong đó,
chứa đựng nhiều “mâu thuẫn” về mối quan hệ
máu mủ giữa các thành viên trong gia đình,
dòng họ:
(18) Một giọt máu đào hơn ao nước lã.
[6, tr.401]
30
Đặng Thị Thùy và Đtg
Tạp chí KHOA HỌC & CÔNG NGHỆ
183(07): 27 - 32
(19) Bán anh em xa, mua láng giềng gần.
[4, tr.263]
được anh em họ hàng, nhưng đồng thời cũng
không thể thiếu được bà con hàng xóm.
Lí giải mối quan hệ “phi lô gích” giữa vật
chất và ý thức
(18) Một giọt + máu đào > ao + nước lã
<=> -x + A > x – A (trong đó: -x: một/ x:
ao; A: máu đào/ -A: nước lã)
Hiện tượng “mâu thuẫn” xảy ra khi một mặt,
đồng tiền có thể thực hiện được những việc
tưởng chừng như không thể. Tiền của có sức
trao đổi vạn năng, có được có quyền lực, chi
phối tình cảm và trí tuệ con người:
<=> 2A > 2x <=> A > x (*)
(19) Anh em + xa < láng giềng + gần
<=> A – m < -A + m (Trong đó: A: Anh
em/ -A: láng giềng; -m: xa/ m: gần)
(20) Có tiền, mua tiên cũng được
Không tiền mua lược cũng không xong.
[4, tr.269]
<=> 2A < 2m <=> A < m (**)
Từ (*) và (**) => m > A > x Hay: khoảng
cách gần > họ hàng > số lượng lớn.
(21) Lắm tiền nhiều bạc là tiên trên đời.
[4, tr.269]
Như vậy, phạm trù họ hàng, huyết thống được
cha ông ta coi trọng và xếp cao hơn phạm trù
số lượng. Sự coi trọng này còn được nhắc đến
trong các câu: máu loãng còn hơn nước lã,
chín đời họ mẹ còn hơn người dưng [4,
tr.232]; khác máu, tanh lòng [6, tr.87]. Sống
với các mối quan hệ họ hàng, người Việt luôn
đề cao ý thức đoàn kết, tinh thần tương thần
tương ái, che chở nội tộc: xẩy cha còn chú,
xẩy mẹ bú dì; dìu dắt, làm chỗ dựa cho nhau
về mặt chính trị: một người làm quan, cả họ
được nhờ [3, tr.335]. Sở dĩ đề cao quan hệ họ
hàng, huyết thống vì văn hóa người Việt là
văn hóa “trọng nghĩa tình”, văn hóa “dòng
họ”. Tuy nhiên, nếu đặt trong mối tương quan
so sánh với phạm trù khoảng cách sẽ thấy
rằng, trong cuộc sống phạm trù khoảng cách
gắn liền ân nghĩa được đề lên rất cao. Các
mối quan hệ láng giềng tối lửa tắt đèn có nhau
được xếp trên nhiều phạm trù khác còn được
thể hiện qua các câu: phép vua thua lệ làng
[3, tr.397]. Nhân dân ta quan niệm nhà có
láng giềng nhà, đồng có láng giềng đồng… Ở
Việt Nam, để đối phó với môi trường tự
nhiên, đáp ứng nhu cầu cần đông người của
nghề trồng lúa nước mang tính thời vụ, người
Việt truyền thống phải làm đổi công cho
nhau. Đồng thời để đối phó với môi trường xã
hôi (nạn trộm cướp…) cả làng hợp sức mới
có hiệu quả. Chính vì vậy, người Việt Nam
liên kết chặt chẽ đến mức bán anh em xa,
mua láng giềng gần. Nguyên tắc này bổ sung
cho nguyên tắc một giọt máu đào hơn ao
nước lã: người Việt Nam không thể thiếu
(22) Kim ngân phá lệ luật. [4, tr.270]
(23) Tiền bạc đi trước, mực thước đi sau.
[6, tr.123]
(24) Khôn như tiên không tiền cũng dại
Dại như chó có của cũng khôn. [4, tr.272]
(25) Hết tiền tài, nhân nghĩa tận. [4, tr.270]
Mặt khác, ca dao tục ngữ cũng cho rằng đồng
tiền không phải là vạn năng, là quan trọng
nhất. Của cải vật chất lúc này đã không còn ở
vị trí tối thượng, có sức mạnh phi thường nữa,
mà khi so với những giá trị khác, vật chất đã
trở thành thứ yếu:
(26) Bạc đeo đầy mình không bằng thông
minh sáng suốt. [3, tr.47]
(27) Một kho vàng không bằng một nang chữ.
[4, tr.323]
(28) Tốt danh hơn lành áo. [6, tr.89]
(29) Một mặt người bằng mười mặt của.
[4, tr.269]
Như vậy, có thể thấy của cải vật chất là thiết
thực, đáng quý nhưng khi đem ra so sánh,
phạm trù vật chất được xếp phía sau nhiều giá
trị khác: vật chất của cải xếp phía sau trí tuệ,
tri thức. Điều đó cho thấy người Việt coi giá
trị tinh thần cao hơn giá trị vật chất; sự thông
minh, sáng suốt và chữ nghĩa có giá trị hơn
vàng. Bởi vậy, dân gian có câu: chẳng tham
vựa lúa anh đầy, tham năm ba chữ cho tày thế
gian... Của cải vật chất cũng có giá trị kém
hơn danh tiếng, bởi người Việt coi trọng danh
31
Đặng Thị Thùy và Đtg
Tạp chí KHOA HỌC & CÔNG NGHỆ
183(07): 27 - 32
dự (hổ chết để da, người ta chết để tiếng [3,
tr.239]) vì người Việt quan niệm rằng: trăm
năm bia đá thì mòn, ngàn năm bia miệng hãy
còn trơ trơ. Nói về con người và giá trị con
người, tục ngữ ta thường so sánh người và
của bao giờ cũng đặt người trên cao hơn rất
nhiều: người sống hơn đống vàng [3, tr.365].
Và khi buộc phải lựa chọn giữa người và của,
thông thường sẽ là lấy của che thân, không ai
lấy thân che của [3, tr.287]. Như vậy, có thể
thấy sự đa dạng mà thống nhất trong tư tưởng,
lối sống của người Việt.
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. Nguyễn Đức Dân (1996), Lô gích và tiếng Việt,
Nxb Giáo dục, Hà Nội.
2. Lê Công Tuấn (2005), Về hiện tượng trái nghĩa
qua một số câu tục ngữ, Ngôn ngữ và đời sống số
7, tr. 34 – 35.
3. Nguyễn Phương Nga (2014), Từ điển thành
ngữ, tục ngữ Việt Nam, Nxb Mỹ thuật, Hà Nội.
4. Chu Xuân Diên, Lương Văn Đang, Phương Tri
(1993), Tục ngữ Việt Nam, Nxb Khoa học xã hội,
Hà Nội.
5. Hà Thị Hải Huyền (2014), Khảo sát những câu
tục ngữ Việt có cách nhìn đa chiều về cùng một
sat-nhung-cau-tuc-ngu-viet-co-cach-nhin-da-
chieu-ve-cung-mot-van-de-152653.html, truy cập
ngày 20/4/2018.
KẾT LUẬN
Qua các cơ chế lí giải về những hiện tượng
“phi lô gích” trong ca dao, tục ngữ; chúng ta
có thể thấy tư duy đa chiều của cha ông ta gắn
liền với các hoàn cảnh cụ thể. Điều này cho
thấy sự biện chứng trong cách đánh giá, cách
ứng xử tinh tế, mềm dẻo, hài hòa của người
Việt trước mọi tình huống. Chúng được đúc
rút và trở thành bài học có ý nghĩa cho mọi
thế hệ. Nhận biết điều đó nhằm góp phần hình
thành ý thức giữ gìn, kế thừa và phát huy bản
sắc văn hóa của dân tộc.
6. Vũ Ngọc Phan (2008), Tục ngữ ca dao dân ca
Việt Nam, Nxb Văn hóa Sài Gòn, TP. Hồ Chí Minh.
7. Nguyễn Hoàng Lan (2001), Tục ngữ Việt Nam,
Nxb Thanh niên, TP HCM.
8. Trần Ngọc Thêm (1999), Cơ sở văn hóa Việt
Nam, Nxb Giáo dục, Hà Nội.
SUMMARY
THE LOGIC OF “NON LOGIC” PHENOMENON
IN VIETNAMESE FOLK VERSES, PROVERBS
Dang Thi Thuy, Nguyen Dieu Thuong*
TNU - University of Education
This article is intended to explain the "non-logic" phenomenon in the system of Vietnamese folk
verses, proverbs. To do that, we have applied theoretical and specific research methods
(description, meaning analysis) and interdisciplinary research methods for analysis. The
explaination of this phenomenon will bring a deeper and more comprehensive understanding of
folk verses, proverbs in particular and culture, folklore in general. Since then, proof of the
richness, diversity but unifying in life style, thinking of Vietnamese can be expressed through
Vietnamese folk verses and proverbs.
Key words: non-logic, logic, folk verses, proverbs, thinking of Vietnamese people.
Ngày nhận bài: 27/4/2018; Ngày phản biện: 07/5/2018; Ngày duyệt đăng: 29/6/2018
* Tel: 0948210155; Email: [email protected]
32
183(07)
oT
T¹p chÝ Khoa häc vµ C«ng nghÖ
N¨m 2018
Journal of Science and Technology
SOCIAL SCIENCE – HUMANITIES – ECONOMICS
Page
Content
3
Hoang Thi Phuong Nga - Literature tourism model “the old Vu Dai village”
9
Pham Thi Thu Hoai, Tran Thi Thanh - Slang in Van Thanh Le's stories about education problems
Ngo Thi Thanh Nga, Pham Thi Hong Van - A brief description of the modes of expressing conjugal
sentiments in the Vietnam medieval literature
15
Nguyen Thi Tham, Nguyen Minh Son - The opposite view of Nguyen Ngoc Tu to Vietnamese traditional
literature via the main female characters in Khong ai qua song
21
27
33
39
45
Dang Thi Thuy, Nguyen Dieu Thuong - The logic of “non logic” phenomenon in Vietnamese folk verses, proverbs
Dinh Thi Giang - Factors affecting current lifestyle of Vietnamese people in the northern delta
Nguyen Dieu Thuong, Nguyen Thi Lan Huong - Mechanisms creating implication in satirical jokes
Nguyen Thu Quynh, Vi Thi Hien - Household vocabulary of Thai language in Dien Bien province
Nguyen Thi Thu Oanh, Hoang Thi My Hanh - Position, role of the communist party of Vietnam in the period
1954 – 1975 and some lessons learned
51
57
63
Do Hang Nga, Pham Quoc Tuan - Collection of taxes in the villages through material of reformist village
convention in Thai Nguyen province
Le Van Hieu - The efficiency of the model "propaganda department" in communes, wards, township and
"commander" in villages, cities at the current period in Lao Cai province
Thai Huu Linh, Nguyen Thi Thu Hien, Nguyen Thi Thanh Ha - The role of the rear Bac Thai in the 1968
general offensive
69
73
Pham Anh Nguyen - The attraction in “Hai dam” of Phan Khoi
Nguyen Thi Huong, Nguyen Thi Mao, Nguyen Tuan Anh - Enhancing the efficiency of extracurrucular
activities in teaching civic education at high schools in thai nguyen city these days
79
85
Nguyen Van Dung, Dao Ngoc Anh - Physical status of non-sports students at Thai Nguyen University of Education
Tran Bao Ngoc, Le Ngoc Uyen, Bui Thanh Thuy et al - The reality of degree classification in non-
examination students at University of Medicine and Pharmacy – Thai Nguyen University in the period from
2013 to 2017
91
97
Nguyen Thuc Canh - The need for buiding an exercise system with practical content to teach mechanics
to high school
Ha Thi Kim Linh, Chu Thi Bich Hue - Educate legal knowledge for ethnic minority women in Vo Nhai
district, Thai Nguyen province
105
Nguyen Thi Thanh Hong, Nguyen Thi Khanh Ly, Vu Kieu Hanh - Improve students’ participation in
English learning activities in large mixed ability classes of the freshman students at Thai Nguyen University of
Medicine and Pharmacy
111
Pham Thi Huyen, Vu Thi Thuy - Manipulate exemplary style according to the President Ho Chi Minh’s
thought in building work style for key caders at present period
117
123
Dam Quang Hung - Science lesson planning for grade 4, 5 according to experimental research
Hoang Thi Thu Hoai - Difficulties in teaching and learning ESP vocabulary for nursing students at Thai
Nguyen Medical College and some solutions
129
135
Nguyen Lan Huong, Van Thi Quynh Hoa - Determinants affecting English speaking performance of the first-
year students at Thai Nguyen University of Agriculture and Forestry
Vu Kieu Hanh - Determinants to the reading comprehension performance level of the second- year students at
Thai Nguyen University of Agriculture and Forestry
141
147
153
159
165
171
177
183
189
195
Nguyen Thi Que, Hoang Thi Nhung - Asking the right question for successful self-studying and cooperative
learning - towards independent language learners in the context of ASEAN community and global integration
Ngo Thi Thu Ha, Nguyen Thi Hoai Thu - Apply interactive teaching methods to improve the quality of
teaching and learning Vietnamese to international students at Military Technical Academy
Duong Van Tan - An assessment of the effectiveness in application of games in general physical development
for students at Thai Nguyen University of Technology
Bui Thi Huong Giang - Improving intercultural communicative competence in foreign language teaching
and learning
Tran Hoang Tinh, Nong La Duy, Pham Van Tuan - Building self-managed platoon in disciplinary education
for students at the center for defense and security education in the current phase
Tran Thi Yen, Khong Thi Thanh Huyen - Improving academic writing performance for english majors
through intensive reading
Do Thi Hong Hanh, Hoang Mai Phuong - Vocational training for rural workers in Cho Moi district, Bac
Kan province
Tran Thuy Linh, Tran Luong Duc, Nguyen Thi Thuy Trang - European union competition law approach on
exploitative abuses
Nguyen Thi Thanh Ha, Pham Viet Huong - Setting up an appropriate set of economic criteria and indicators
for evaluating sustainable forest management in Dinh Hoa district
Dinh Thi Hoai - Marketing promotion for information - library product and service at the Learning Resource
Center of Thai Nguyen University
201
207
213
219
Nguyen Thi Thanh Xuan - Factors affecting customer satisfaction in hotels at Thanh Hoa province, Vietnam
Duong Thi Tinh - Contributions of goods export to the economic growth of Yen Bai province
Le Minh Hai, Tran Viet Khanh - Tourism space organization of Thai Nguyen province
Ha Van Vuong - Apply the ergonomics theory in working environment organization at the office of Song Cong
grarment branch II – TNG Investment and Trading Joint Stock Company
227
233
239
Mai Anh Linh, Nguyen Thi Minh Anh - Assessing service quality and customer satisfaction: an empirical
study at Lan Chi supermarket, Thai Nguyen city
Dinh Hong Linh, Nguyen Thu Nga, Nguyen Thu Hang - Applying logarithmic function to evaluate the
business efficiency of Vietnam banks
11 trang
15/01/2024
11100
Free
Bạn đang xem tài liệu "Lô gích của các hiện tượng “Phi lô gích” trong ca dao, tục ngữ người Việt", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- lo_gich_cua_cac_hien_tuong_phi_lo_gich_trong_ca_dao_tuc_ngu.pdf
