Xu thế sáng tác hướng tâm và ly tâm trong thơ Nguyễn Công Trứ

Xu thế sáng tác hướng tâm

và ly tâm trong thơ Nguyễn Công Trứ

Nguyễn Hữu Sơn¹

¹Viện Văn học, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam.

Email: [email protected]

Nhận ngày 8 tháng 9 năm 2018. Chấp nhận đăng ngày 21 tháng 10 năm 2018.

Tóm tắt: Trong bối cảnh lịch sử, văn hóa, văn học dân tộc thế kỷ XIX, xu thế sáng tác “hướng

tâm” và “ly tâm” trong tiếng thơ Nguyễn Công Trứ thể hiện sắc nét qua hệ thống quan điểm chính

trị, xã hội và hệ thống thẩm mỹ, chủ đề, chủ điểm. Xu thế sáng tác “hướng tâm” và “ly tâm” thể

hiện con người cá nhân Nguyễn Công Trứ. Tiếng thơ bộc lộ tính cách con người Nguyễn Công

Trứ. Ông sánh mình với đất rộng sông dài, trở về khép mình trên chiếc nôi quê hương. Vượt qua

mọi hệ lụy đời thường, Nguyễn Công Trứ đã góp thêm tiếng nói khẳng định bản ngã con người cá

nhân, khẳng định chí hướng lập thân, dấn thân nhập cuộc. Ông là kiểu nhà nho tài tử.

Từ khóa: Nguyễn Công Trứ, hướng tâm, ly tâm, tiếng thơ, xu thế.

Phân loại ngành: Văn học

Abstract: In the context of Vietnam’s history, culture and literature in the 19^thcentury, the

tendencies to write in the hướng tâm manner, or being conventional, traditional, orthodox in regard

of the contemporary situation, and the manner of being ly tâm, which is opposite to that, in Nguyen

Cong Tru’s poetry is reflected clearly through his systems of political and social views, and of

aesthetics and themes. The tendencies express the individual-person of Nguyen Cong Tru. His

poetry expresses his personality. He compared himself to the vast land and long rivers, returning to

the cradle of his homeland. Overcoming all the vicissitudes of everyday life, Nguyen Cong Tru

contributed to the voice asserting the self of man as an individual, and asserting the will to be

engaged in life. He is the kind of amateur Confucian.

Keywords: Nguyen Cong Tru, hướng tâm, ly tâm, poetry, tendencies.

Subject classification: Literature

65

Khoa học xã hội Việt Nam, số 1 - 2019

1. Mở đầu

Công Trứ cao cường đến như thế nào! Ở

đây có thể nhận thấy sự tương hợp của hiện

tượng sáng tác “hướng tâm” và “ly tâm”

trong đời và thơ Nguyễn Công Trứ. Bài viết

này phân tích xu thế sáng tác “hướng tâm”

và “ly tâm” trong thơ Nguyễn Công Trứ.

Khác với phần đông các danh nhân dưới

thời phong kiến, Nguyễn Công Trứ (1778-

1859) là người thành danh khá muộn. Vốn

là người thông minh, hiếu học, song sau

nhiều lần thi trượt, phải đến năm Kỷ Mão

(1819), khi đã ngoài bốn mươi tuổi, lứa tuổi

“tứ thập nhi bất hoặc” với từng trải trường

đời và định hình chí hướng, ông mới thi đậu

Giải nguyên và được bổ đi làm quan. Điều

đó cũng có nghĩa rằng, qua suốt bốn chục

năm sống ở quê nhà, ông đã nghiệm sinh

sâu sắc đời sống thôn dã, hấp thụ đầy đủ

truyền thống văn hoá, bản chất và cốt cách

người dân đất cổ Giang Đình. Trong cuộc

đời, ông quả là con người lắm tài mà cũng

nhiều tật. Cái tài của ông bộc lộ ở chỗ, ông

được thăng thưởng, trọng dùng, từng trị

nhậm khắp vùng Hải Dương - Quảng Yên,

Sơn - Hưng - Tuyên, Thừa Thiên, Quảng

Ngãi, cho đến xứ An Giang - Hà Tiên, từng

góp công khai khẩn đất hoang hoá ở các

vùng Nam Định, Thái Bình, Ninh Bình,

Quảng Yên...; hoặc được làm việc ở Quốc

sử quán và chủ khảo trường thi; có khi được

làm việc ở Bộ Binh, Bộ Hình và trực tiếp

tham gia chiến trận. Còn cái “tật” thực chất

chính là tài năng, bản lĩnh và cốt cách con

người ông có nhiều mặt không chịu dung

hoà với qui phạm lễ giáo phong kiến,

thường xuyên tiềm tàng vượt lên “vòng

cương toả”, “vòng danh lợi”... Cái “tật” thể

hiện ở chỗ, ông từng được thăng thưởng

đến chức Tổng đốc, Tham tri; rồi có lúc lại

bị “trảm giam hậu” và bị cách chức, bắt làm

lính thú lên trấn ở biên thùy Quảng Ngãi.

Qua hai mươi tám năm làm quan, việc bị

giáng chức và cách chức tới năm lần đủ

thấy bản lĩnh con người cá nhân Nguyễn

2. Xu thế sáng tác hướng tâm

Xu thế sáng tác “hướng tâm” trong thơ

Nguyễn Công Trứ thể hiện sắc nét qua hệ

thống quan điểm chính trị, xã hội và hệ

thống thẩm mỹ, chủ đề, chủ điểm.

Nguyễn Công Trứ là người đam mê nhập

cuộc, sống hết mình với phận vị, công việc.

Ông nhiệt thành dấn thân bằng hành động,

bằng kinh nghiệm trường đời, và bằng kết

quả cụ thể, chứ không phải bằng sự thuyết

lý tư tưởng và lời tụng ca vương triều

chung chung. Thậm chí có thể nói, ông đã

tạo lập những cách hình dung mới về “chí

nam nhi” (những con người của thời đại

biết tự tin đánh cược sự nghiệp vào chính

tài năng của bản thân mình). Đặt trong

chiều hướng phát triển chung của trào lưu

nhân đạo đương thời, ta càng thấy rõ rằng,

Nguyễn Công Trứ không chịu sống khép

mình trong qui phạm nghĩa vụ, chức năng,

phận vị mà đã vươn tới ý thức sâu sắc về cá

nhân, về quyền được bày tỏ chí hướng và ca

vui giữa cuộc đời trần thế. Tất cả những

điều đó tạo nên hình ảnh một Nguyễn Công

Trứ ngất ngưởng, thị tài và đa tình, vừa sắc

nét vừa đa diện. Về điều này, Biện Minh

Điền nhận xét: “Thơ văn Nguyễn Công Trứ

bao hàm một nội dung khá phức tạp, kết

tinh một trạng thái ý thức của thời đại vừa

ca tụng lối sống hưởng lạc, cầu nhàn; vừa

ca tụng Nho giáo lại vừa ca tụng Đạo giáo;

66

Nguyễn Hữu Sơn

vừa lạc quan tin tưởng lại vừa bi quan thất cần cân đo, biện thuyết nhiều về sự “chính

vọng; vừa tự khẳng định mình lại vừa phủ danh”, “danh chính ngôn thuận”. Bởi lẽ,

định mình, v.v.. Nguyễn Công Trứ là một nếu biết cân nhắc, tính toán lợi hại theo lẽ

khối mâu thuẫn lớn” [4, tr.497].

phải thông thường, thì ông đã không đi

Sinh ra và lớn lên ở một vùng quê có chệch quĩ đạo quan phương, không bị giáng

nhiều danh nhân và nhân cách văn hoá mẫu chức, trách cứ, dồn đẩy nhiều đến thế. Với

mực, Nguyễn Công Trứ sớm tạo cho mình ông, chữ “danh” thực chất là thước đo tài

một thế đứng, một thái độ sống và cách năng và chí hướng hành động, khả năng dấn

thức nhìn đời đầy tự tin. Sau khi Nguyễn thân, nhập cuộc; và đó mới là điều quan

Công Trứ qua đời tròn 70 năm và cách nay trọng nhất. Nhưng muốn có danh, muốn

tròn 90 năm, Lê Thước từng nhận định: “Cụ nhập cuộc thì trước hết phải có tài. Mà

Nguyễn Công Trứ là bậc anh hùng hào kiệt, Nguyễn Công Trứ thì thừa tài! Người có tài

lập phẩm rất cao, giữ lòng rất chính, ra ở thì có chí hướng, chí nguyện. Ngay từ khi

đời, những muốn lập nên công cao nghiệp còn chưa đỗ đạt, Nguyễn Công Trứ đã tỏ rõ

lớn, để cứu giúp đời cho nên đã mấy lần chí hướng. Ông viết: “Đi không há lẽ trở về

dâng sớ, bày tỏ những kế hoạch rất có bổ không/Cái nợ cầm thư phải trả xong/Rắp

ích, như trừ giặc cướp, trừ lại lệ, trị hào mượn điền viên vui tuế nguyệt/Dở đem thân

cường, khẩn đất hoang, lập xã thương, lập thế hẹn tang bồng/Đã mang tiếng ở trong

hương học, v.v.. thật rõ là một nhà chính trị, trời đất/Phải có danh gì với núi sông/Trong

có tài kiến thiết, có chí kinh luân. Tiếc thay cuộc trần ai, ai dễ biết/Rồi ra mới biết mặt

sinh phải cái thời đại bế tắc, ở vào cái hoàn anh hung” (Tự vịnh đi thi) [10].

cảnh hẹp hòi, trên vua thì nghi kỵ, dưới các

Trên căn bản một chí nguyện lập thân

quan thì phần nhiều là bọn dung tục, chẳng như thế, Nguyễn Công Trứ hướng tâm đến

có tư tưởng gì cao thượng, kiến thức gì sâu sự nghiệp phò vua giúp nước, kinh bang tế

xa, đã không tán thành cho cụ, lại đem lòng thế. Tuy nhiên, trước sau ông chỉ nhắc đến

ghen ghét, kiếm cách mà bắt bẻ gièm pha, vua như một đấng bậc cao cao tại thượng;

để làm trở ngại công việc cụ. Không những chứ không diễn giải, không tụng ca, tung hô

thế mà thôi, còn nhiều kẻ lại lập mưu để ám và thường được chiếu ứng trong sự trổ tài,

hại cụ: đã ba bốn lần, chúng nó vu cho cụ thi thố tài năng của cá nhân mình. Ông viết:

những việc hối lộ, nhưng lần nào cụ cũng “Thượng vị đức hạ vị dân/Sắp hai chữ

được cứu xuất vô can. Than ôi! Con hạc “quân thân” mà gánh vác/Có trung hiếu nên

đứng trong bầy gà, cái trí chúng nó thấp, đứng trong trời đất/Không công danh thời

nên cái bụng chúng nó hẹp hòi, một người nát với cỏ cây” (Gánh trung hiếu), “Tang

hào hiệp như cụ Nguyễn Công Trứ, chí bồng hồ thỉ nam nhi trái/Cái công danh là

muốn làm nên những việc kinh thiên động cái nợ nần/Nặng nề thay đôi chữ “quân

địa, há lại còn như tụi tham quan kia” [9]. thân”/Đạo vi tử, vi thần đâu có nhẹ/Cũng

Với Nguyễn Công Trứ, cái danh gắn liền rắp điền viên vui thú vị/Trót đem thân thế

với “công cao nghiệp lớn”, không phải là hẹn tang bồng” (Trên vì nước dưới vì nhà).

thứ để trang trí . Ông không quá bận tâm về

Duy nhất có lần Nguyễn Công Trứ nhắc

chuyện danh phận, danh lợi, và cũng không đến “nghĩa vua tôi”, nhưng là để che đậy,

67

Khoa học xã hội Việt Nam, số 1 - 2019

dung hòa phải phép, chiếu lệ, chữa cháy mạnh tài năng, phẩm chất và vị thế kẻ sĩ tài

cho sự bốc đồng, quá khích đến ngang tàng, năng, siêu việt, vượt xa kiểu nhà nho hành

bất cần. Ông viết: “Chẳng Hàn, Nhạc cũng đạo qui phạm, khuôn thước, chuẩn mực,

phường Mai Phúc/Nghĩa vua tôi cho vẹn chính thống [6].

đạo sơ chung/Đời ai ngất ngưởng như ông

(Ngất ngưởng).

3. Xu thế sáng tác ly tâm

Duy nhất có lần Nguyễn Công Trứ nói

đến “ơn mưa móc”, nhưng liền đó ông qui

về cơ hội cho cá nhân mình như: “Đã từng

tắm gội ơn mưa móc/Cũng phải xênh xang

hội gió mây” (Hội gió mây).

Nguyễn Công Trứ tuy tôn phù Nho giáo

chính thống, song trước sau mà vẫn không

vượt quá lằn ranh phủ nhận, chống đối

vương triều, thể chế. Từ đây, có thể nhận ra

xu thế sáng tác “ly tâm” nhìn từ sự thể hiện

con người cá nhân Nguyễn Công Trứ (với

các mức độ khẳng định bản ngã con người

cá nhân, khẳng định chí hướng lập thân,

dấn thân nhập cuộc). Ví dụ, ông viết:

“Cũng phải xênh xang hội gió mây”, “Nếu

không chơi thiệt ấy ai bù”.

Khi xác định tiếng thơ “ly tâm” của

Nguyễn Công Trứ vừa “dịu dàng, trang

nhã”, vừa “ủy mị, yếm thế”, “từ điệu nhẹ

nhàng”, Nguyễn Duy Diễn xác định: “Thi

ca Nguyễn Công Trứ như đã trình bày trên,

có hai màu sắc tương phản rõ rệt: đó chính

là điểm hào hùng, tranh đấu, và điểm tài

hoa, phóng dật. Chính do ở điểm tài hoa,

phóng dật này mà ông đã tạo được những

câu thơ có một vẻ đẹp trác tuyệt, kỳ thú,

làm say mê chúng ta không kém, hay có khi

hơn cả những câu thơ hào hùng, mạnh mẽ

của ông nữa. Nếu phê bình Nguyễn Công

Trứ mà chỉ nói tới cái “ý tưởng mạnh mẽ,

từ điệu rắn rỏi” thì e có sự hẹp hòi, và đồng

thời hạ thấp và thu hẹp giá trị thi ca của ông

lại vậy” [1].

Lại duy nhất có lần ông nói đến “ơn vua”,

nhưng lại nói chệch sang nhà chúa trong câu

thơ mở đề bài thơ thất ngôn. Tuy nhiên, xét

toàn bài thì lại là sự đề vịnh, tôn vinh phẩm

chất cây cau như một biểu tượng kẻ sĩ. Ông

viết: “Ơn chúa vun trồng kể xiết bao/Một

ngày càng một rấn lên cao/Lưng đeo đai bạc

sương nào nhuốm/Đầu đội tàn xanh nắng

chẳng vào/Buồng chất cháu con khôn xiết

kể/Nhà nhiều quan khách dễ khuyên

chào/Kình thiên một cột giơ tay chống/Dẫu

gió lung lay cũng chẳng nao” (Cây cau).

Trong tâm thức sáng tác “hướng tâm”, rõ

ràng Nguyễn Công Trứ không nhằm bộc

bạch tâm sự của một kẻ tôi trung, không có

loại thơ kỷ sự (với thời gian, địa điểm, sự

kiện cụ thể); không trực diện tụng ca thánh

đế; không đề vịnh vua sáng tôi hiền gắn với

một thời thịnh trị, mà chỉ nhắc nhớ đến vua

chúa như một thế lực chung chung. Về cơ

bản, tinh thần hướng tâm của ông đặt cược

vào sự khẳng định con người cá nhân kẻ sĩ

nhà nho hữu danh, tài danh với những phẩm

chất lệch pha và cực tả so với truyền thống.

Hội gió mây, Trần ai ai dễ biết ai, Trên vì

nước dưới vì nhà, Chí khí anh hùng, Chí

nam nhi, Gánh trung hiếu, Nợ tang bồng,

Luận kẻ sĩ là những tác phẩm thể hiện sự

“hướng tâm”. Các tác phẩm đó đều nhấn

Khác với nhiều nho sĩ trước đây và sau

này, trong chiều hướng “ly tâm”, Nguyễn

Công Trứ hầu như không một lần nào phản

tư, phản tỉnh, công kích, châm biếm và phê

68

Nguyễn Hữu Sơn

phán nhà vua cũng như triều đình. Chẳng để ông vĩnh viễn không còn phải băn khoăn

hạn, Nguyễn Gia Thiều (1741-1798) trong vương vấn nữa [7].

Nguyễn Công Trứ nhiều lần tỏ thái độ

phê phán nhà vua và vương triều. Tuy

nhiên, ông thường qui nguyên nhân của

hiện tượng tiêu cực cho tạo hóa, cơ tạo, vận

số, thời cuộc. Những nguyên do có phần

“bất khả tri” kiểu này được Nguyễn Công

Trứ viện dẫn vừa để giải tỏa, bao biện cho

những hy vọng chưa thành, vừa để an ủi,

động viên cho những ước nguyện còn ở

phía trước. Ông viết: “Đi lại chẳng qua thời

với mệnh/Cũng đừng thức mắc, chớ lo

lường”, (Khuyên người đời), “Thôi hẵng

đợi trời bình trị đã/Gặp thời vỗ cánh sẽ ra

danh” (Vinh nhục). “Cùng đạt có riêng chi

mệnh số/Hành tàng nào hẹn với văn

chương/Đường công danh sau trước cũng là

thường/Con tạo hóa sao dường ghen ghét

mãi” (Có chí thì nên).

Ngay từ khi còn khuất thân “bạch diện

thư sinh”, Nguyễn Công Trứ đã tự tin, vượt

lên hoàn cảnh, vượt lên cảnh ngộ đời

thường, và trở thành nhà thơ số một vinh

danh phận nghèo, cảnh nghèo, nhà nghèo,

tết nghèo. Nếu như Nguyễn Trãi, Nguyễn

Bỉnh Khiêm thường gắn cái nghèo với đạo

lý, phẩm chất thanh sạch, lối sống thanh

cao; Nguyễn Khuyến, Trần Tế Xương

thường chịu trận trong cái nghèo, hoà nhập

với cái nghèo, bỡn cợt “vị nghệ thuật” với

cái nghèo, thì Nguyễn Công Trứ lại nhấn

mạnh cái nghèo của nhà nho, cái nghèo có

chí hướng. Ông viết: “Cơ tạo có đi thời có

lại/Vạch vôi lấy đó mãi ru mà” (Thế tình

đối với cảnh nghèo). Ông nhấn mạnh tâm

thức mở đường, “vượt thoát” cái nghèo với

Cung oán ngâm khúc đã chỉ rõ nhân vật nhà

vua như sau: “Mày ngài lẫn mặt rồng lồ lộ”,

“Trên chín bệ mặt trời gang tấc”, “Đuốc

vương giả chí công là thế”, “Chẳng soi cho

đến khóe âm nhai”, “Trên chín bệ có hay

chăng nhẽ”, “Khách quần thoa mà để lạnh

lùng”. Hồ Xuân Hương (1772-?) không

ngợi ca vua sáng tôi hiền, không coi anh

hùng, vua, chúa là người phi thường (“Chúa

dấu vua yêu một cái này”); không coi họ là

người không thể không bị khuất phục trước

hình ảnh khiêm nhường của cô thiếu nữ ngủ

ngày (“Quân tử dùng dằng đi chẳng dứt/Đi

thì cũng dở ở không xong”). Thậm chí còn

coi họ là người phải và chịu ơn mưa móc

nữa (“Mát mặt anh hùng khi tắt gió/Che đầu

quân tử lúc sa mưa”). Chung quy đó là cách

hình dung thế giới theo lối Hồ Xuân

Hương, biểu hiện một cách nhìn nhất quán,

cái nhìn thông tục, cái nhìn biến dạng. Điều

đó khiến cho toàn bộ đối tượng phải bộc lộ

bản chất theo đúng chiều hướng quan niệm

nghệ thuật của nhà thơ [5]. Còn với Cao Bá

Quát (1808-1854) thì thật táo bạo. Ông dám

ngụ ý phê phán, chỉ rõ kẻ quyền thế phải

chịu trách nhiệm về cảnh trăm dân khổ cực,

từ đó bộc lộ nỗi bức xúc và nguyện ý đang

ngày càng hiện hình sắc nét hơn. Ông viết:

“Xích nhật hành hà đạo/Thương sinh thân

kỳ hồi” (Đối vũ), “Mặt trời đã lẩn đi đằng

nào/Để dân đen than thở mãi” (Nhìn mưa).

Có thể thấy, Cao Bá Quát luôn luôn ta thán,

luôn bày tỏ sự bất bình của mình với cả trời

đất, mây gió, sông núi, cỏ cây. Trong một ý

nghĩa nào đó, xét đến cùng, cuộc khởi loạn

“châu chấu” Sơn Tây (1853) như một cách loạt bài Vịnh cảnh nghèo, Than cảnh nghèo,

trả lời, một lần trả lời, một câu trả lời tận độ Phận anh nghèo, Vui cảnh nghèo, Tự thuật,

69

Khoa học xã hội Việt Nam, số 1 - 2019

đem nghiên bút giả xong/Cầu xe ngựa lúc

đi về mới tỏ”(Nợ tang bồng), “Vòng trời

đất dọc ngang ngang dọc/Nợ tang bồng vay

giả giả vay/Đường mây rộng thênh thênh cử

bộ/Nợ tang bồng trang trắng, vỗ tay reo”

(Chí khí anh hùng).

Thế nhưng, Nguyễn Công Trứ lại phân

biệt ra gánh nợ công danh cùng nợ phong

lưu với tất cả những biến thể gắn với “duyên

tri ngộ”, “phong tình”. Ông viết: “Nợ phong

lưu ai nỡ chối không/Duyên tri ngộ nên đeo

đẳng mãi” (Tài tình), “Thời nhân bất thức dư

tâm lạc/ Mượn phong tình mà giả nợ phong

lưu” (Nhàn nhân với quý nhân).

Ông tiếp tục tính sổ giả - vay; và lại thấy

rằng mình đã thấu hiểu qui luật, đã dám dấn

thân nhập cuộc, đã lãi lớn trong cuộc chơi

trên cõi nhân gian. Ông viết: “Nợ phong lưu

dan díu mấy mươi lần/Thú thi tửu lại chen

chân gánh vác” (Chơi xuân kẻo hết xuân đi -

II), “Cõi trần thế nhân sinh là khách cả/Nợ

phong lưu kẻ giả có người vay” (Nợ phong

lưu - Cõi trần thế), “Nợ phong lưu tính đã

lãi rồi/Ngàn vàng chác lấy trận cười” (Nợ

phong lưu - Nhân sinh thất thập).

Trong gánh nợ phong lưu, Nguyễn

Công Trứ đặt cược vào gánh nợ tình, chấp

nhận sự trả giá, thua thiệt, rủi may, đan kết

hạnh ngộ và đắng cay, có say và có tỉnh, có

được và có mất, có duyên và có nợ. Ông

viết: “Nợ nhà tình vay một trả mười/Duyên

hội ngộ cũng lừa ba lọc bảy” (Trong trần

mấy mặt làng chơi), “Đa tình là nợ/Mắc míu

vào đố gỡ cho ra” (Chữ tình), “Trong trần

Thế tình đối với cảnh nghèo, Quân tử cố

cùng, Đồng tiền không quý… Ông tếu táo,

trổ tài phê phán cái nghèo liên quan đến

thua bạc, nợ tổ tôm. Trong xu thế “ly tâm”,

Nguyễn Công Trứ đặc biệt nhạy cảm với

cái nợ, gánh nợ và tạo nên diễn ngôn riêng

biệt, đặc sắc. Ông không bận tâm nhiều về

sự nợ trong cái nghèo, mà đau đáu cảm

nhận gánh nợ danh phận, nợ công danh, nợ

chí hướng và nợ cả chí tang bồng, nợ phong

lưu, nợ tình, nợ tài, nợ thời gian…

Với Nguyễn Công Trứ, cái nợ trước hết

là cái nợ công danh, nợ chí nam nhi, chí

làm trai. Ông viết: “Tài bộ thế mà công

danh thế/Nợ làm giai quyết sẽ giả xong”

(Trần ai ai dễ biết ai), “Tang bồng hồ thỉ

nam nhi trái/Cái công danh là cái nợ nần”

(Trên vì nước dưới vì nhà).

Nguyễn Công Trứ nhấn mạnh “tang

bồng” gắn với “hành lạc”, ưu tiên cho

“hành lạc”, lấy hành lạc làm một thước đo

quan trọng cho chí “tang bồng”, gánh “nợ

tang bồng”. Ông viết: “Nợ tang bồng hẹn

khách thiếu niên/Cuộc hành lạc vẫy vùng

cho phỉ chí/Xe Thang, Văn nhất đán tao

phùng/Bao nhiêu nợ tang bồng đem giả

hết”(Cầm kỳ thi tửu).

Nguyễn Công Trứ xác định gánh nợ

công danh mang chí bốn phương, đặt ra

mục tiêu, mục đích vẫy vùng giữa nhân

gian. Ông viết: “Đã hay đường cái thời ra

thế/Sạch nợ tang bồng mới kể người” (Tình

cảnh làm quan), “Đố kỵ sá chi con tạo/Nợ

tang bồng quyết giả cho xong” (Chí nam

nhi), “Hỏi thư kiếm có hay chăng nhẽ/Nợ thế duyên duyên nợ nợ/Duyên cũng đành mà

tang bồng giả đặng lúc này chăng/Ra tay nợ cũng đành” (Tuổi già cưới hầu).

chữa lệch cho bằng” (Đi quân thứ).

Nguyễn Công Trứ ý thức trên tất cả là

Ông tính sổ kết toán cho chí nam nhi, nợ gánh nợ làm người, gánh nợ sống giữa cõi

tang bồng, đường hoạn lộ và thỏa nguyện đời, trong thời gian trăm năm hư ảo. Ông

với chính mình. Ông viết: “Nợ sách đèn viết: “Người thế, giả nợ đời là thế/Của đồng

70

Nguyễn Hữu Sơn

lần thiên hạ tiêu chung” (Gánh trung hiếu), có lúc mua “nhàn”; có lúc đổi nhàn lấy

“Đã sinh ra ở trong phù thế/Nợ trần ai quyết “danh”; có lúc đổi “danh” lấy “nhàn”. Ông

sẽ tính xong” (Có chí thì nên).

viết: “Chen chúc lợi danh đà chán ngắt/Cúc

Vậy là, trong chiều hướng “ly tâm”, dù tùng phong nguyệt mới vui sao/Đám phồn

đặt cược vào lý tưởng lập thân, gánh nợ chí hoa trót bước chân vào/Sực nghĩ lại giật

nam nhi “tang bồng hồ thỉ” hay phong lưu, mình bao kể xiết” (Thoát vòng danh lợi),

thì trước sau Nguyễn Công Trứ vẫn giữ “Khi lang miếu đã đành công danh ấy/Lúc

phận vị trong vòng cương tỏa, trong qui yên hà khước thị xuất nhân gian/Hành tàng

phạm bậc quân tử tài bộ. Ông viết: “Ông bất nhị kỳ quan/Cõi đời mở mặt giang sơn

Hy Văn tài bộ đã vào lồng” (Ngất ngưởng). thái hoà”(Hành tàng).

Tương đồng với nhiều nhà nho khác,

Nguyễn Công Trứ ngộ ra rằng, cái

Nguyễn Công Trứ cũng có nhiều bài thơ “danh” kia chỉ là lâm thời, tạm thời, nhất

phê phán gay gắt, trực diện tỏ bày thái độ thời, chỉ có ý nghĩa khi đang hành đạo; còn

với cách gọi miệt thị những “thằng có của”, cái “nhàn” mới vững bền mãi mãi. Cái

“đứa không nhà”; trực diện chỉ trích luôn cả “danh” gắn với đám người thế gian, thế

“thói đảo điên khủng khỉnh”; thậm chí còn tình, với cõi nhân vi, chốn thị thành xa mã.

đưa vào thơ ngay cả tiếng mắng đổng đầu Trong khi đó cái “nhàn” lại tồn tại với tạo

đường “Đù mẹ nhân tình”. Nhưng chủ yếu hóa, vũ trụ, đất trời, thế giới tự nhiên, thiên

ông vẫn dừng lại ở việc phê phán nhân tình nhiên thanh sạch, phong hoa tuyết nguyệt,

thế thái, hành vi đạo lý, nếp sống, quan hệ trăng trong gió mát, mây bay gió thổi, núi

dân sự thường ngày. Đi xa hơn, Nguyễn rộng sông dài muôn thuở. Qui chiếu mối

Công Trứ bày tỏ sâu sắc mối quan hệ hành - quan hệ hành - tàng, danh - nhàn với những

tàng và điều này tiếp tục là một minh chứng sắc thái khác, Biện Minh Điền nhấn mạnh:

cho tâm thế sáng tác “ly tâm”. Ban đầu, ông “Có thể nói, hơn ai hết, Nguyễn Công

tự ý thức, tự phản tỉnh về chữ danh. Ông Trứ hành đạo thì hành đạo đến nơi đến

viết: “Lại mang lấy lợi danh vinh chốn, nhưng mặt khác, hành lạc thì hành

nhục/Cuộc đời kia lắm lúc bi hoan” (Chơi lạc cũng đến mức tối đa, nói ngôn chí, ngôn

xuân kẻo hết xuân đi - I).

chí đến tận cùng, cổ vũ hành lạc thì cổ vũ

Rồi ông cân đong, đo đếm và ngộ ra đến mức tột đỉnh. Con người này không

rằng, cái “nhàn” có khi còn hơn cái “danh”, chấp nhận dạng lưng chừng, nửa vời, mà

thậm chí thấy ghê sợ mà chối bỏ cái dám chấp nhận tất cả mọi đối cực ở phía

“danh”, tìm đến cái “nhàn”. Ông viết: “Thái đỉnh điểm của nó. Ngoài cá tính mạnh mẽ,

bình vũ trụ càng thong thả/Chẳng lợi danh ngang tàng của Nguyễn Công Trứ, còn có

chi lại hóa hay” (Thú ruộng vườn), “Chẳng sự tham gia của nhiều yếu tố, trong đó có

lợi danh chi lại hóa hay/Chẳng ai phiền lụy sự tham gia của yếu tố loại hình nhà nho ở

chẳng ai rầy” (Thú ẩn dật), “Đem thân thế trong ông” [2].

nương miền toàn thạch/Trốn đường danh

mua lấy cuộc nhàn”(Con tạo ghét ghen).

Sau khi đã hồi tỉnh về cái “danh”,

Nguyễn Công Trứ chuyển hóa chí nguyện

Thì hóa ra “danh” cũng phải mua, mà hành đạo theo nhiều nẻo đường khác nhau.

“nhàn” cũng phải mua; có lúc mua “danh”; Trong hồi tỉnh đó có ám ảnh của đạo tu

71

Khoa học xã hội Việt Nam, số 1 - 2019

tiên, muốn thoát ly cõi trần; có sự nhập

cuộc hiện sinh với tất cả những sự bất cần,

ngất ngưởng “thú ăn chơi”, “xa mã thị

thành”, “bầu rượu túi thơ”; có ý muốn lui

về nơi non xanh cảnh vắng (“giang sơn

phong nguyệt”, “Cầm hạc tiêu dao”, “Mây

về ngàn Hống”); thêm nữa, có những thú

đàn địch, ca lâu, tổ tôm, rượu nồng và gái

đẹp (với những Tương tư, Trách tình nhân,

Bỡn tình nhân, Bỡn cô đào già, Duyên gặp

gỡ, Ca tự biệt, Một ngày là nghĩa, Lời thiếp

tự tình…). Trên tất cả, khi thoát vòng danh

lợi, hầu như Nguyễn Công Trứ đã trở thành

một ông ngất ngưởng siêu cá nhân cá thể,

vừa là thế này vừa là thế kia, vừa không là

thế này mà cũng chẳng là thế kia. Ông viết:

“Đô môn giải tố chi niên/Đạc ngựa bò vàng

đeo ngất ngưởng/Kìa núi nọ phau phau mây

trắng/Tay kiếm cung mà nên dáng từ bi/Gót

tiên theo đủng đỉnh một đôi dì/Bụt cũng

nực cười ông ngất ngưởng/Được mất dương

dương người tái thượng/Khen chê phơi phới

ngọn đông phong/Khi ca, khi tửu, khi cắc,

khi tùng/Không Phật, không tiên, không

vướng tục”(Ngất ngưởng).

Tuy nhiên, con người tung phá dọc

ngang trời đất ấy trước sau cũng chỉ là tung

phá với chính mình, tung phá đến hết mình.

Điều đó nào đâu có hại đến ai, chưa động

chạm đến đấng bậc bề trên. Vậy nên, con

người ngất ngưởng siêu cá thể cá nhân

Nguyễn Công Trứ lại đi đến mấy câu kết

hướng tâm về những tấm gương danh thần,

danh nho và dung hòa, giới hạn sự ngất

ngưởng trong phép tắc qui phạm, phải đạo.

Ông viết: “Chẳng Hàn, Nhạc cũng phường

Mai Phúc/Nghĩa vua tôi cho vẹn đạo sơ

chung/Đời ai ngất ngưởng như ông”.

Nguyễn Công Trứ lại có nhiều câu thơ nói

về Phật giáo, nhiều ý thơ biểu lộ sâu sắc

cảm quan Phật giáo; thậm chí có cả bài thơ

Vịnh Phật thật sự sâu sắc. Về điều này,

chúng tôi từng xác định: “Cuộc đời nhà

Nho Nguyễn Công Trứ là cả một sự nối tiếp

những tháng năm dấn thân, nhập cuộc

không ngừng nghỉ. Tuy nhiên, trên từng

chặng đường đời và đến cuối cuộc đời, ông

vẫn phải nhìn lại, tính đếm lại, tổng kết lại

tháng năm quá khứ. Chính những thời khắc

đó đã cho phép ông có được cách đánh giá,

hình dung về cõi đời và kiếp người thông

kênh với quan niệm Phật giáo. Nguyễn

Công Trứ căn bản là nhà Nho hành đạo

nhưng hiện tượng “dĩ Nho nhập Thích” ở

ông càng soi sáng thêm giá trị nhân văn và

chiều sâu minh triết Phật giáo, khả năng

hòa giải, dung nạp của Phật giáo đối với các

nguồn tư tưởng khác” [8].

4. Kết luận

Xu thế sáng tác “hướng tâm” và “ly tâm”

tạo thành những đối cực trong tiếng thơ

Nguyễn Công Trứ. Tuy nhiên, mọi sự “ly

tâm” ở Nguyễn Công Trứ tuy tưởng đi đến

tận cùng mọi gam độ con người cá nhân cá

thể, nhưng thực chất lại là việc trổ ra những

cánh cửa tự do khác nhau mà hầu như

không đi ngược, không động chạm, phản

bác, công kích, công phá vào thể chế Nho

giáo chính thống. Vậy nên sự “ly tâm” ở

đây là có điều kiện, có chiều hướng và giới

hạn nhất định. Điều này chứng tỏ rằng, kiểu

tác gia văn học, nhà nho hành đạo Nguyễn

Công Trứ trong bối cảnh lịch sử, văn hóa,

văn học dân tộc thế kỷ XIX có sự khác biệt

Có điều thật lạ, một nhà nho tài tử,

phóng dật, ngang tàng, ngất ngưởng như

72

Nguyễn Hữu Sơn

[5] Nguyễn Hữu Sơn (1991), “Tâm lý sáng tạo

trong thơ Hồ Xuân Hương”, Tạp chí Nghiên

cứu Văn học, số 2.

với những kiểu tác gia Nguyễn Du, Hồ

Xuân Hương, Cao Bá Quát, Nguyễn

Khuyến, Tú Xương...

[6] Nguyễn Hữu Sơn (2000), “Nguyễn Công Trứ -

Phải có danh gì với núi sông”, Tạp chí Văn

hóa Nghệ thuật, số 10.

Tài liệu tham khảo

[7] Nguyễn Hữu Sơn (2005), “Cao Bá Quát và

những suy tưởng trong thơ”, Tạp chí Nghiên

cứu Văn học, số 2.

[1] Nguyễn Duy Diễn (1953), Luận đề về Nguyễn

Công Trứ, Nxb Thăng Long, Hà Nội.

[8] Nguyễn Hữu Sơn (2009), “Nhà nho Nguyễn

Công Trứ với Phật giáo”, Tạp chí Nghiên cứu

Văn học, số 3.

[2] Biện Minh Điền (2009), “Sự thống nhất những

đối cực trong phong cách nghệ thuật Nguyễn

Công Trứ”, Tạp chí Nghiên cứu Văn học, số 3.

[3] Đoàn Tử Huyến (Chủ biên) (2008), Nguyễn Công

Trứ trong dòng lịch sử, Nxb Nghệ An, Trung

tâm văn hóa ngôn ngữ Đông - Tây, Nghệ An.

[4] Nguyễn Lộc (1999), “Nguyễn Công Trứ”, Văn

học Việt Nam (Nửa cuối thế kỷ XVIII - hết thế

kỷ XIX), Nxb Giáo dục, Hà Nội.

[9] Lê Thước (1928), Sự nghiệp và thi văn của Uy

Viễn Tướng công Nguyễn Công Trứ, Lê Văn

Tân Xb, Hà Nội.

[10] Nguyễn Công Trứ (2008), “Đi thi tự vịnh”,

Nguyễn Công Trứ trong dòng lịch sử, Nxb

Nghệ An, Trung tâm văn hóa ngôn ngữ Đông -

Tây, Nghệ An.

73