Tài liệu Tỷ số giới tính khi sinh ở châu Á và Việt Nam: Tổng quan tài liệu nhằm hướng dẫn nghiên cứu về chính sách

Tỷ Số Giới Tính Khi Sinh

ở Châu Á và việT nam:

Tổng quan tài liệu nhằm hướng dẫn nghiên cứu về chính sách

Hà Nội, Tháng 10/2010

UNFPA, Quỹ Dân số Liên hợp quốc, là một tổ chức phát triển quốc tế đang hoạt động nhằm thúc

đẩy quyền cho mỗi phụ nữ, nam giới và trẻ em đều có được một cuộc sống dồi dào sức khoẻ và

có cơ hội bình đẳng. UNFPA đang hỗ trợ các nước trong việc sử dụng số liệu dân số để xây dựng

chính sách và chương trình nhằm xóa đói giảm nghèo và đảm bảo rằng mọi phụ nữ đều có thai

theo ý muốn, trẻ em được sinh ra an toàn, thanh thiếu niên đều không mắc phải HIV/AIDS, trẻ

em gái cũng như phụ nữ đều được tôn trọng và đối xử bình đẳng.

Các quan điểm được trình bày trong báo cáo này là của nghiên cứu viên và không nhất thiết

phản ánh quan điểm và chính sách của UNFPA, của các Tổ chức Liên Hợp Quốc và của các tổ

chức thành viên khác.

Giới thiệu

Từ khi các phân tích số liệu của cuộc Điều tra biến động dân số năm 2006 đã cung cấp

bằng chứng về sự gia tăng bất thường của tỷ số giới tính khi sinh ở Việt Nam với 110

trẻ em trai trên 100 trẻ em gái, thì vấn đề tỷ số giới tính khi sinh đã thu hút sự quan

tâm của các nhà nhân khẩu học, các nhà lập chính sách và các cơ quan truyền thông

đại chúng. Tỷ số giới tính khi sinh được xác định bằng số trẻ em trai được sinh ra trên

100 trẻ em gái, là một chỉ số nhân khẩu học, phản ánh cơ cấu giới tính của một quần

thể dân số. Tỷ số giới tính khi sinh ở mức sinh học bình thường là từ 104 - 106/100

trẻ em gái. Ở Việt Nam, theo số liệu của Tổng điều tra dân số 2009, tỷ số này đã vượt

mức sinh học bình thường và đang ở ngưỡng đáng báo động là 110,5 trẻ em trai trên

100 trẻ em gái.

Một số phân tích định lượng đã đưa ra một bức tranh chi tiết về xu hướng và quá trình

tiến triển của chỉ số nhân khẩu học này. Đặc biệt, báo cáo có tựa đề “Những biến đổi

gần đây về tỷ số giới tính khi sinh ở Việt Nam: Tổng quan các bằng chứng” đã cung

cấp cho độc giả một bức tranh toàn cảnh về tình trạng mất cân bằng giới tính khi sinh

đang diễn ra ở Việt Nam, dựa trên các phân tích định lượng số liệu từ các cuộc Điều tra

biến động dân số trong những năm gần đây.

Tuy nhiên, cho đến nay vẫn chưa có một tổng quan nghiên cứu nào tập hợp, tóm tắt

và tổng hợp để xác định xem chúng ta đã biết những gì về tỷ số giới tính khi sinh, để

đánh giá những khoảng trống trong kiến thức hiện nay về xu hướng nhân khẩu học

quan trọng này. Đây tổng quan nghiên cứu đầu tiên về tỷ số giới tính khi sinh ở Việt

Nam và một số nước Châu Á. Tài liệu này tóm tắt một số tài liệu, công trình nghiên

cứu chọn lọc ở Châu Á và Việt Nam, cũng đồng thời nhằm khơi gợi các ý tưởng nghiên

cứu tiếp theo và cách thức để giải quyết có hiệu quả trạng mất cân bằng giới tính khi

sinh ở Việt Nam. Đặc biệt, thông qua phân tích về khoảng trống trong kiến thức và các

bằng chứng về tỷ số giới tính khi sinh, tài liệu này đã xác định được các câu hỏi nghiên

cứu định tính nhằm bổ sung vào sự thiếu hụt về kiến thức hiện nay về các yếu tố xã

hội và văn hóa ảnh hưởng đến tỷ số giới tính khi sinh ở Việt Nam.

Tổng quan nghiên cứu thực chất là “một công việc đang tiếp diễn” và sẽ tiếp tục được

cập nhật nhằm bổ sung thông tin và bằng chứng về tỷ số giới tính khi sinh ở Việt Nam,

dựa trên các tài liệu và nghiên cứu liên quan. Cụ thể hơn, chúng tôi dự tính sẽ cập nhật

tài liệu tổng quan này vào năm 2015, thời điểm Việt Nam bắt đầu dự thảo Kế hoạch

phát triển kinh tế - xã hội và các khung chính sách và kế hoạch khác. Với hướng tiếp

cận này, tài liệu nghiên cứu tổng quan sẽ cần thiết cho các chương trình can thiệp, các

giải pháp chính sách và nghiên cứu trong tương lai.

Quỹ Dân số Liên hiệp quốc trân trọng cảm ơn Bà Elizabeth Krijgh và bà Khuất Thu Hồng

đã xây dựng báo cáo. Chúng tôi xin trân trọng giới thiệu tài liệu quý báu này tới các nhà

lập chính sách, các nhà quản lý, các cán bộ chuyên môn, các nhà nghiên cứu và những

ai quan tâm đến lĩnh vực dân số, bình đẳng giới và sức khỏe sinh sản ở Việt Nam.

Bruce Campbell

Trưởng đại diện Quỹ Dân số Liên hiệp quốc tại Việt Nam

3

Tỷ số Giới tính khi sinh ở Châu Á và Việt Nam

Mục lục

DaNh MụC CáC Biểu đồ Và CáC BảNG

PhẦN 1

4

Giới thiệu tổng quan và mục đích nghiên cứu

PhẦN 2

Tóm tắt các tài liệu đã được rà soát

6

21

31

PhẦN 3

Các phát hiện chính

PhẦN 4

Những can thiệp về chính sách hoặc chương trình đã được thực hiện

PhẦN 5

Gợi ý các lĩnh vực cần nghiên cứu định tính sâu hơn và các phương pháp

nghiên cứu có thể sử dụng

33

PhẦN 6

Danh lục tài liệu được rà soát

41

Tài LiỆu ThaM KhảO

106

Tỷ số Giới tính khi sinh ở Châu Á và Việt Nam

4

Danh mục các biểu đồ và các bảng

Bảng 1:

Tóm tắt các tài liệu đã được nghiên cứu phân chia theo khu vực địa lý, loại hình

nghiên cứu, phương pháp nghiên cứu và khuyến nghị chính sách

45

50

Bảng 2:

Các yếu tố góp phần làm thay đổi thay đổi TSGTKS ở Trung Quốc, Ấn Độ,

Hàn Quốc và Việt Nam

Bảng 3:

Can thiệp về chính sách và chương trình có thể tác động đến sự thay đổi các

xu hướng và hành vi có liên quan đến TSGTKS

54

67

Bảng 4:

Các câu hỏi tham khảo cho các phương pháp nghiên cứu sau này

Biểu đồ 1:

Chiến lược nghiên cứu làm cơ sở cho việc giải quyết vấn đề mất cân bằng

giới tính khi sinh của quốc gia

12

14

18

34

Biểu đồ 2:

Các giai đoạn khác nhau của TSGTKS

Biểu đồ 3:

Những áp lực góp phần vào sức ép về hành vi lựa chọn giới tính

Biểu đồ 4:

Các lĩnh vực cần được tiếp tục nghiên cứu định tính

5

Tỷ số Giới tính khi sinh ở Châu Á và Việt Nam

Phần 1: Giới thiệu tổng quan và

mục đích nghiên cứu

Mục đích chung của tổng

quan này là tóm tắt và

tổng hợp một số các tài

liệu chọn lọc liên quan

đến sự thay đổi của tỷ

số giới tính khi sinh

(TSGTKS) ở Châu Á

và Việt Nam.

nghiên cứu này thực chất là

“công việc đang tiếp diễn”

nhằm khơi gợi các ý

tưởng cho các nghiên

cứu tiếp theo, đồng

thời tiếp tục bổ sung

các thông tin có liên

quan một khi các

thông tin đó được

công bố. Một phần

của tài liệu tổng quan

sẽ xác định các khoảng

Đây là tổng quan

nghiên cứu đầu tiên

về chủ đề TSGTKS ở

Việt Nam và một số

quốc gia Châu Á khác.

Mặc dù chủ đề tỷ số giới

tính trẻ em và TSGTKS đã

được các nhà nhân khẩu học,

trống về kiến thức hiện

tại. Dựa trên phân tích

này, sẽ đưa ra các khuyến

nghị về nghiên cứu định tính

tiếp theo, kể cả các gợi ý về các

phương pháp nghiên cứu thích hợp.

các nhà nghiên cứu và các cơ quan

chính phủ quan tâm tới rất nhiều trong

thập kỷ vừa qua, cũng như có nhiều tài

liệu, công trình nghiên cứu khác nhau đã

viết về và được sử dụng để cảnh báo xu

hướng gia tăng của TSGTKS tại các khu

vực khác nhau, nhưng đến nay vẫn chưa

có một tổng quan nghiên cứu tập hợp tất

cả các tài liệu đó vào trong một văn bản.

Tổng quan này là nỗ lực đầu tiên trong

việc cung cấp một danh sách các tài liệu

nghiên cứu hiện có nhằm hỗ trợ các nhà

nghiên cứu, các nhà hoạch định chính

sách và các đối tác phát triển để xác định

xem chúng ta đã biết những gì và chúng

ta đã làm cách nào giải quyết vấn đề gia

tăng bất thường của TSGTKS gần đây ở

Việt Nam. Tổng quan hỗ trợ sự tiếp cận

đến các dữ liệu và bài học kinh nghiệm

rút ra ở Việt Nam và khu vực Châu Á về

chủ đề này. Không thể nói là tổng quan

này đã thâu tóm được tất cả các nghiên

cứu đã được thực hiện. Trên thực tế,

trong khi tìm kiếm các tài liệu liên quan,

đã nhận thấy rằng số tài liệu hiện có ít

hơn, ít tổng hợp hơn và cũng ít chi tiết

hơn so với mong đợi. Đặc biệt, mặc dù

gần đây các số liệu định lượng tuyệt vời

đã được thiết lập và phân tích cho Việt

Nam, nhưng những khoảng trống trong

dữ liệu định tính đã không cho phép hiểu

sâu hơn về các yếu tố ảnh hưởng đến xu

hướng của TSGTKS. Do vậy, tổng quan

Hy vọng rằng tổng quan nghiên cứu

này sẽ được coi là một công cụ hữu ích

để tham khảo khi đề cập đến các định

hướng chính sách và hoạt động liên quan

tới vấn đề TSGTKS

định nghĩa các thuật ngữ

liên quan

Tỷ số giới tính khi sinh (TSGTKS): là

một chỉ số thống kê được xác định bằng

số trẻ em trai được sinh ra trên một trăm

trẻ em gái. Tỷ số này thông thường là

từ 104-106 trẻ em trai trên 100 trẻ em

gái và giá trị của tỷ số này thường rất ổn

định qua thời gian.

Tỷ số giới tính trẻ em: là một chỉ số

thống kê được xác định bằng tỷ lệ số trẻ

em gái trên 100 số trẻ em trai trong độ

tuổi từ 0 tới 6. (Cần lưu ý chỉ số này phản

ánh tỷ lệ tử vong của trẻ em sau sinh).

Phần lớn các tài liệu đã rà soát là các

công trình nghiên cứu hiện có. Các tài

liệu khác bao gồm các văn bản của các

cơ quan nhà nước, các báo cáo dự án,

các bài đăng tạp chí, và nhiều ấn phẩm

kinh tế xã hội khác.

Ngoài mục đích cập nhật các tài liệu

nghiên cứu ở khu vực và Việt Nam, tổng

7

Tỷ số Giới tính khi sinh ở Châu Á và Việt Nam

quan này xây dựng một cơ sở dữ liệu cho

giai đoạn tiếp theo của chiến lược nhằm

cân bằng giới tính khi sinh ở Việt Nam:

ví dụ như tổ chức làm việc với một nhóm

kỹ thuật và xác định và cụ thể hóa các

vấn đề sau đó tiếp tục phát triển thành

các câu hỏi nghiên cứu mà từ đó có thể

xây dựng đề xuất nghiên cứu định tính.

Đề xuất nghiên cứu này cần xác định

nhóm mẫu rõ ràng, các công cụ nghiên

cứu và có hướng dẫn đào tạo phỏng vấn.

Tiếp theo giai đoạn thiết kế, các công

cụ nghiên cứu cần được tiến hành thử

nghiệm tại cơ sở và các phỏng vấn viên

cần được đào tạo trước khi tiến hành

nghiên cứu. Việc thiết kế và thực hiện

nghiên cứu một cách chu đáo dự kiến sẽ

diễn ra trong nhiều tháng, sau khi việc

thu thập các số nghiên cứu được hoàn

tất sẽ tiến hành phân tích và chia sẻ

thông tin với các đối tác liên quan. Đầu

ra mong đợi của nghiên cứu sẽ chi tiết

hơn và các khuyến nghị chính sách, cùng

với kế hoạch hành động sẽ được thiết kế

có mục tiêu cụ thể.

Biểu đồ 1: Chiến lược nghiên cứu làm cơ sở cho việc giải quyết vấn đề mất

cân bằng giới tính khi sinh của quốc gia

Tổng quan

Phân tích tình

huống của

nghiên cứu

Rà soát tác

Hoàn thiện

các câu hỏi

nghiên cứu

động của các

can thiệp

chính sách

Sử dụng nghiên cứu để

hỗ trợ cải thiện chính

sách nhằm giải quyết

vấn đề mất cân bằng

giới tính khi sinh ở

Xác định thiết

kế nghiên cứu

và công cụ

Khuyến nghị

chính sách

và kế hoạch

hành động

Việt Nam

nghiên cứu

Phân tích kết

quả và tham

khảo ý kiến

với các đối tác

liên quan

Tiến hành thực

hiện nghiên cứu

Tỷ số Giới tính khi sinh ở Châu Á và Việt Nam

8

Phần 2: Tóm tắt các tài liệu đã được

rà soát

Việc lựa chọn kỹ càng các

tài liệu về chủ đề TSGTKS

trong vòng 15 năm qua

hiện nay. Bước cuối cùng

là phân tích từng tài liệu

nhằm xác định xem tài

liệu đó có khuyến nghị

ở Châu Á để tổng quan

nghiên cứu dựa trên

nội dung của các tài

trực tiếp, hay gián

tiếp tới chính sách

liệu này có đề cập và

phân tích tới các yếu

hay không, hoặc

không thảo luận gì

tố tác động đến sự

thay đổi của TSGTKS.

về chính sách. Cho

đến nay, vẫn chưa

Tổng số 37 tài liệu đã

được lựa chọn và phân

có một tài liệu nào

được tìm thấy thảo

loại thành các nhóm chủ

đề liên quan đến TSGTKS

luận cụ thể về các can

thiệp để giải quyết vấn

trong khu vực, đặc biệt ở

Trung Quốc, Ấn Độ và Hàn

đề TSGTKS ở Việt Nam.

Do đó, tiếp theo tổng quan

này cần có một nghiên cứu

chuyên sâu nhằm hỗ trợ các nỗ lực

xác định các can thiệp chính sách cụ thể

có thể áp dụng và/hoặc nhân rộng trong

bối cảnh Việt Nam.

Quốc, và phần lớn các tài liệu đề

cập đến chủ đề này ở Việt Nam. Trong

số các chủ đề được phân loại, 11 tài liệu

thảo luận về TSGTKS trong khu vực, và

26 tài liệu bàn về TSGTKS ở Việt Nam.

Ngoài sáu tài liệu về chính sách và một

văn kiện dự án, đa số các tài liệu khác là

các công trình, báo cáo nghiên cứu được

phân nhóm theo phương pháp nghiên

cứu gồm phương pháp nghiên cứu định

lượng (có 17 tài liệu) hoặc định tính (có

11 tài liệu) hoặc kết hợp cả hai phương

pháp (có 2 tài liệu). Với những tài liệu

có đủ thông tin, phương pháp nghiên

cứu được mô tả chi tiết nhằm giúp hình

dung cách nào phù hợp nhất để giải

quyết những thiếu hụt về kiến thức

Bảng dưới đây trình bày tóm tắt các nghiên

cứu đã được rà soát, bao gồm cả tên của

tác giả thứ nhất, năm xuất bản, địa bàn

nghiên cứu, gồm cả các tỉnh/thành phố

trong nước, loại hình nghiên cứu là định

hay định lượng, cũng như cỡ mẫu nghiên

cứu. Bảng này cũng trình bày phương

pháp nghiên cứu đã sử dụng, và đánh

giá ngắn gọn xem liệu có khuyến nghị về

chính sách hay chương trình không.

9

Tỷ số Giới tính khi sinh ở Châu Á và Việt Nam

10

11

Tỷ số Giới tính khi sinh ở Châu Á và Việt Nam

12

13

Tỷ số Giới tính khi sinh ở Châu Á và Việt Nam

14

15

Tỷ số Giới tính khi sinh ở Châu Á và Việt Nam

16

17

Tỷ số Giới tính khi sinh ở Châu Á và Việt Nam

18

19

Tỷ số Giới tính khi sinh ở Châu Á và Việt Nam

20