Sự độc đáo của không gian nghệ thuật trong các sáng tác của Lỗ Tấn
VĂN HÓA - VĂN HỌC
v
SỰ ĐỘC ĐÁO CỦA KHÔNG GIAN NGHỆ THUẬT
TRONG CÁC SÁNG TÁC CỦA LỖ TẤN
TS. ĐỖ TIẾN QUÂN1
Ngày nhận: 12/01/2017; Ngày hoàn thiện: 25/01/2017; Ngày duyệt đăng: 26/01/2017
Phản biện khoa học: PGS.TS. PHẠM NGỌC HÀM
TÓM TẮT
Trong sự nghiệp sáng tác của Lỗ Tấn, cảm quan về không gian luôn gắn liền với cảm quan về con
người, cuộc đời và xã hội, gắn liền với mơ ước, lý tưởng và chủ nghĩa hiện thực mà nhà văn hằng
theo đuổi. Bài viết nghiên cứu không gian nghệ thuật trong các sáng tác của Lỗ Tấn dựa trên hai
thể loại không gian chính là không gian tự nhiên và không gian xã hội, làm rõ những đặc điểm của
hiện thực xã hội và quan niệm về cuộc sống đương thời của nhà văn, từ đó góp phần làm nổi bật
sức cuốn hút nghệ thuật độc đáo của phong cách sáng tác Lỗ Tấn.
Từ khóa: không gian nghệ thuật, Lỗ Tấn, sáng tác.
1. ĐẶT VẤN ĐỀ
để thức tỉnh “người dân đen trong cơn lửa hung tàn”.
Trong không gian nào những vấn đề nhân sinh này
tồn tại, ẩn dấu sau không gian đó là gì? Thiếu câu trả
lời về vấn đề này, khó có thể hiểu sâu sắc những đặc
điểm của chủ nghĩa hiện thực và quan niệm về cuộc
đời, quan niệm về con người của Lỗ Tấn.
Lỗ Tấn (1881-1936) được coi là người đặt nền móng
cho văn học hiện đại Trung Quốc, cũng là người có
ảnh hưởng lớn trong lịch sử văn học Trung Quốc thời
kỳ này. Lỗ Tấn đã để lại cho đời nhiều tác phẩm có giá
trị hết sức to lớn, đem lại sự cách tân đáng kể cho văn
học Trung Quốc cả về nội dung và hình thức, trong
đó, không gian nghệ thuật trong các sáng tác của
ông được soi rọi bằng tư tưởng tiên tiến và tình cảm
tha thiết với quốc gia, dân tộc, được nhào nặn, trau
chuốt, tái tạo thành một phong cách nghệ thuật độc
đáo đầy chất sáng tạo. Trong phạm vi bài viết, chúng
tôi tập trung làm rõ sự độc đáo của không gian nghệ
thuật trong các sáng tác của Lỗ Tấn trên hai phương
diện không gian tự nhiên và không gian xã hội, góp
phần tìm hiểu sâu hơn về phong cách sáng tác của
nhà văn hiện đại Trung Quốc nổi tiếng này.
2. KHÔNG GIAN NGHÊ THUẬT TRONG CÁC SÁNG
TÁC CỦA LỖ TẤN
2.1. Không gian tự nhiên
Trong truyện ngắn của Lỗ Tấn, không gian tự nhiên
được xuất hiện không những phù hợp với khung
cảnh tự nhiên thực tế, mà còn luôn thể hiện được yếu
tố tình cảm mà tác giả muốn gửi gắm trong đó, đồng
thời có mối quan hệ nhất định với bối cảnh xã hội
đương thời. Trong không gian này, có thể thấy nhà
văn thường tập trung vào ba cảnh chính: Không gian
mùa đông, không gian đêm, không gian tuyết.
Khi nghiên cứu không gian nghệ thuật trong các
sáng tác của Lỗ Tấn, có thể nhận ra, Lỗ Tấn luôn chú
trọng khai thác không gian nghệ thuật trong quá
trình khám phá những tính cách, những tình cảnh
của nhân vật và hiện thực cuộc sống xã hội đương
thời, đặc biệt, ông luôn đau đáu nỗi niềm làm thế nào
2.1.1. Không gian mùa đông
Trong các sáng tác của Lỗ Tấn, tự sự về không gian cơ
bản đều dựa trên cơ sở không gian thực tế, và không
KHOA HỌC NGOẠI NGỮ QUÂN SỰ
51
Số 05 - 01/2017
VĂN HÓA - VĂN HỌC
v
gian vùng Giang Nam những năm đầu thế kỷ 20 luôn
được nhắc đến với cảnh mùa đông u ám, sầu thảm.
Mùa đông hiện ra đầy lạnh lẽo, tiêu điều, và luôn luôn
là lúc lạnh nhất, băng giá nhất, còn cảnh chớm đông
thì không bao giờ thấy xuất hiện, giống như cảnh
sống của kiếp người cũng đang trong thời kỳ lạnh lẽo,
băng giá của xã hội đang phủ vây xung quanh, đây
chính là chủ đích của tác giả ẩn dấu sau từng đoạn
văn, ví dụ như trong “Cố hương”có đoạn:
giá của mùa đông dường như đã ăn sâu vào trong cốt
tủy của con người. Có thể thấy, mùa đông cũng chính
là không gian mà cuộc sống đối mặt với những sức
mạnh không thể chống lại được, là lúc mà hi vọng bị
bóp nghẹt một cách vô tình, cũng là lúc ý chí tự do
của con người bị hủy diệt một cách tàn nhẫn.
2.1.2. Không gian đêm
Ngày và đêm là trình tự mà con người đều phải trải
qua hàng ngày, trong các sáng tác của Lỗ Tấn, tuy
chúng ta khó có thể tìm thấy sự giao thoa giữa ngày
và đêm, nhưng không gian đêm lại luôn được tác giả
khắc họa một cách nổi bật.
“Lúc này đã là giữa đông, càng đi gần về quê, càng
thấy thời tiết u ám, gió rét rin rít thổi vào trong thuyền,
từ khe hở nhìn ra, thấy dưới khoảng trời vàng vọt
kia thấp thoáng mấy thôn làng bỏ hoang tiêu điều,
không có một chút sức sống, dù là nhỏ nhất. Trái tim
tôi cũng trở nên sầu thảm.”1
Trong truyện ngắn “Thuốc”, đêm thật là yên tĩnh
“ngoài những con vật đi ăn đêm, tất cả đều đang ngủ
say cả”, nhưng cũng đúng vào lúc “tất cả đều đang
ngủ say” này, Lão Hoa Thuyên trở dậy, mang trên vai
trọng trách đi mua phương thuốc “thần dược” trị căn
bệnh nan y của con trai, trọng trách này dường như
rất vĩ đại, nhưng thực tế rất ngu muội và bi thương, vì
phương thuốc đó thấm đầy máu của người chiến sĩ
cách mạng Hạ Du. Trong đêm tối, khi Lão Hoa Thuyên
dùng tất cả số tiền tích cóp bấy lâu để đi mua thuốc
(bánh bao thấm máu tử tù) thì “trời lạnh hơn trong
nhà nhiều nhưng lão cảm thấy sảng khoái như bỗng
dưng mình trẻ lại và được ai ban cho phép thần thông
cải tử hoàn sinh”. Tuy nhiên, cuối cùng cái chết vẫn
đến với con trai lão. Cảnh Hạ Du bị chém đầu cũng
xảy ra vào lúc “nửa đêm về sáng của một ngày mùa
thu”. Hạ Du hi sinh khi chưa kịp nhìn thấy ánh bình
minh. Trong không gian đó, “trăng lặn rồi, nhưng
mặt trời chưa mọc, chỉ còn lại một bầu trời xanh xám
xịt”. Chính ở đây, tác giả làm nổi bật sự nhận thức lạc
hậu, tinh thần mông muội và tàn nhẫn của con người
cũng như không gian ảm đạm này. Cần chú ý là, cảnh
“nửa đêm về sáng của một ngày mùa thu”mở đầu câu
chuyện được khắc họa hết sức ấn tượng. Trong tiếng
Trung Quốc, chữ “sầu”（愁）(buồn bã) dạng Hình
thanh kiêm Hội ý gồm có chữ “thu”（秋）ở trên và
chữ “tâm”（心）ở dưới. Thời cổ đại, mùa thu thường
cũng chính là lúc mùa gặt hái kết thúc, mùa đông
băng giá sắp đến, cây cỏ tàn úa khô héo, do đó, khi
đặt chữ “thu” treo lên trên trái tim ( “tâm”) con người,
thì con người tất yếu sẽ trở nên ưu sầu. Phải chăng
chính vì thế mà mùa thu trong thơ văn cổ đại Trung
Quốc thường được hiện ra dưới dáng vẻ như là định
mệnh buồn bã, thê lương, ảm đạm, lạnh lẽo, giống
như tác phẩm “Cửu biện”（九辩）của Tống Ngọc
thời Chiến quốc, “Thu thanh phú”（秋声赋）của Âu
Dương Tu（欧阳修）thời Tống… Ngay cả trong hơn
Đây là đoạn miêu tả cố hương của Lỗ Tấn trong cảnh
đông lạnh lẽo, chỉ bằng một vài nét chấm phá, cố
hương đã hiện ra với cảnh sắc “tiêu điều, không có
một chút sức sống”. Cảnh tượng này hoàn toàn trái
ngược lại với những ký ức “đẹp đẽ”, “đất tốt” thời xa
xưa của quê hương trong lòng tác giả. Cảnh tượng
mùa đông đó hoàn toàn tương ứng với tâm trạng của
nhân vật tự xưng là“Tôi”trong truyện, khi đã sớm phải
rời bỏ quê hương ra đi tìm kế sinh nhai, qua bao thời
gian lại phải mang theo nỗi thất vọng chán chường
và tâm trạng bi ai khi trở về cố hương. Sự thê thảm
của hiện thực cùng với cảnh sắc tiêu điều của quê
hương đã làm tan biến hình ảnh tốt đẹp của người
bạn thời niên thiếu Nhuận Thổ thuở nào, giờ đây chỉ
còn lại một anh chàng nông dân rúm ró trong sự đần
độn, chậm chạp và đờ đẫn. Nhuận Thổ đã thay đổi rất
nhiều từ hình dáng bên ngoài cho đến tâm hồn bên
trong. Được gặp lại bạn, anh ta rất vui mừng, muốn
được vô tư nói cười với“Tôi”như ngày xưa, nhưng một
cái hố sâu vô hình xuất hiện đã ngăn cách hai người
- hố sâu của địa vị xã hội: “Nhuận Thổ đứng dừng
lại, nét mặt như vừa hớn hở vừa thê lương, môi mấp
máy, nhưng cũng không thốt thành tiếng, rồi bỗng
anh ta cất tiếng chào rất rành mạch với một điệu bộ
cung kính: Bẩm ông”. Một tiếng “Bẩm ông” bật lên từ
miệng Nhuận Thổ đủ để nhân vật“Tôi”biết rằng, vĩnh
viễn không thể nào xóa nhòa được sự ngăn cách đó.
Đến đây người đọc không thể không tự hỏi, đây là
cố hương hay là nơi đất khách quê người? Trong sự
tiêu điều và lạnh lẽo của mùa đông đó, đứng trước
cảnh sắc thê lương của cố hương và nỗi thống khổ
của Nhuận Thổ, “Tôi”dường như chỉ có thể chọn cách
chạy trốn, hoặc gửi hi vọng mơ hồ vào lớp người sau
như Thủy Sinh - con của Nhuận Thổ. Sự bất lực đó
được nâng lên thành nỗi đau, đi cùng với những buốt
KHOA HỌC NGOẠI NGỮ QUÂN SỰ
Số 05 - 01/2017
52
VĂN HÓA - VĂN HỌC
v
60 bài thơ của mình, có 10 bài Lỗ Tấn đề cập đến cảnh
mùa thu. Dưới ngòi bút của ông, mùa thu là mùa mà
con người và vạn vật tiêu điều, xơ xác, lay lắt trong
kiếp nạn của dân tộc, cũng là lúc mà biết bao người
chí sĩ phải bị chìm đắm trong tuyệt vọng bi thương.
Đêm thu trong tác phẩm “Thuốc” cũng chính là một
không gian như thế, nó là khởi đầu của sự bất hạnh:
Bất hạnh của thân phận người lao động nghèo khổ
như gia đình Lão Hoa Thuyên, bất hạnh của thân
phận người chiến sĩ cách mạng Hạ Du… suy rộng ra
là bất hạnh của ngàn vạn kiếp người trong xã hội. Từ
đó, có thể thấy sự nhất quán của nhà văn trong nghệ
thuật miêu tả luôn được chú ý đến mức nào.
sự đen tối và ngu muội đó làm cho những con người
này hoặc luôn phải đấu tranh chống lại, hoặc vùng vẫy
để thoát ra, và cuối cùng có người thì kiên trì được con
đường mình đã chọn, có người thì “khỏi bệnh” sau khi
đã hoàn toàn tuyệt vọng. Bóng đêm ở đây suy rộng ra
là sự phê phán sắc bén đối với xã hội đương thời.
Tuy nhiên, bóng đêm trong sáng tác của Lỗ Tấn cũng
có lúc được ánh sáng mặt trời xua tan phần nào sự
tăm tối, đó là khi Lão Hoa Thuyên mua được “thuốc”:
“Mặt trời cũng đã mọc, trước mặt, hiện ra một con
đường lớn đi thẳng về nhà lão”. Đó không phải là con
đường thực sự, mà là con đường trong tâm tưởng,
con đường của hi vọng, của sự sống. Dưới góc độ nhất
định, có thể hiểu rằng, nếu biết dùng đúng thuốc cho
căn bệnh của dân tộc, và tranh thủ được sức mạnh
của quần chúng nhân dân, thì con đường cứu nước
cứu dân sẽ ngày càng sáng rõ, và đêm đen kia cũng
chỉ là tạm thời do nhân dân còn mông muội, chưa có
phương thuốc đúng đắn chỉ đường dẫn lối.
Trong “Ngày mai”, cái chết của Bảo Nhi giáng một
đòn mạnh mẽ vào chị Tư Thiện, chị khóc lóc vật vã
rất nhiều, nhưng điều này ban ngày không làm cho
người đọc cảm thấy lạ, chỉ đến khi màn đêm buông
xuống, khi người khác đã ra về hết, cái cảm giác cô
độc, không biết bấu víu vào đâu làm cho chính chị
Tư Thiện cũng cảm thấy “lạ thường”: “Căn phòng
đột nhiên thật tĩnh lặng…làm cho chị dường như bị
nghẹt thở”. Dưới ngòi bút của Lỗ Tấn, bóng đêm và
sự yên lặng đồng hành với sự cô độc khi Bảo Nhi qua
đời được chuyển tải lặng lẽ từ chị Tư Thiện đến trái
tim người đọc. Qua không gian đêm, sự bi thương đó
gây được ấn tượng mạnh mẽ, khắc sâu số phận buồn
đau của một kiếp người, cũng giống như cuối cùng,
Lỗ Tấn viết:“Lỗ trấn lúc này đã hoàn toàn tĩnh lặng, chỉ
có màn đêm tăm tối muốn chuyển sang ngày mai nên
vẫn đang bôn ba trong sự tĩnh lặng đó, và vài con chó
cũng đang sủa ong ỏng trong góc tối nào đó”.
2.1.3. Không gian tuyết
Là không gian đi kèm với mùa đông, tuyết ở Giang
Nam không nhiều như ở miền Bắc, có lúc, tuyết Giang
Nam chỉ là nguồn cảm hứng thẩm mỹ cho thị giác mà
thôi. Nhưng trong các sáng tác của Lỗ Tấn, tuyết được
hiện ra như một sản vật của cái lạnh băng giá mùa
đông, hiu hắt, ngột ngạt, có lúc mang theo hơi thở
của thần chết.
Trong tác phẩm “Chúc phúc”, khi mọi người chuẩn
bị “chúc phúc”, thì cũng là lúc tuyết đã rơi trắng trời:
“Sắc trời ngày càng tối lại, buổi chiều chợt có tuyết
rơi, những bông tuyết to như hoa mai bay khắp trời”.
Tuyết rơi sau khi sắc trời đã “tối lại”, làm cho người
đọc có cảm giác tuyết không phải là điềm lành cho
năm mới, mà đó là sản vật của sự tăm tối. Đồng thời,
tuyết càng phủ một tấm màn lạnh lẽo vào cảnh đời
bạc phận của chị Tường Lâm, trong lúc chị đang đói
rét giống như kẻ ăn mày, thì tuyết rơi càng làm tăng
thêm vẻ rờn rợn, cô độc và sợ hãi của nhân vật trong
lúc vật lộn với cái chết. Đêm thì rất dài và tuyết thì
quá lạnh lẽo, đó dường như chính là cái xã hội mà
con người đang sống. Do tác giả thường áp dụng thủ
pháp miêu tả bỏ qua trình tự thời gian, vì thế tuyết
trong tác phẩm được liên tiếp xuất hiện, làm cho độc
giả luôn cảm thấy sự tồn tại của nó. Tuyết tạo thành
một vòng khép kín, giống như cái xã hội mà chịTường
Lâm đang phải trải qua trong mùa đông dài dằng dặc
bắt đầu bằng sự lạnh lẽo, từ tuyết rơi đến băng giá, từ
sự băng giá đến cái chết.
Bóng đêm trong tác phẩm “Nhật ký người điên” được
xuất hiện nhiều lần, xuyên suốt tác phẩm là cái lạnh
lẽo, tăm tối của đêm đen trải dài không dứt. Từ lúc
nhân vật “Tôi” phát hiện bí mật “ăn thịt người”, rồi đi
khuyên nhủ người khác, rồi đành phải tiếp tục thả
mình vào bóng đêm mà ngay cả “ánh trăng mà tôi
mong mỏi cũng không thấy…chỉ thấy một màu đen
xì, không biết là ngày hay đêm”. Người điên bị rơi vào
hoàn cảnh hỗn loạn, trong khi tự chất vấn bản thân,
phát hiện mình chính là kẻ “ăn thịt người”, cuối cùng,
giữa sự tuyệt vọng và hi vọng, phát ra lời kêu gọi “cứu
lấy con trẻ”. Dưới ngòi bút của Lỗ Tấn, bóng đêm phô
bày trước mắt độc giả một hoàn cảnh xã hội đen tối
với hình ảnh con người đầy ngu muội. Sự tự chất vấn
bản thân của người trí thức trong đêm đen cũng chỉ ra
những mặt trái của nhân tính mà xã hội Trung Quốc
đương thời luôn tìm cách che đậy. Trong xã hội đó, biết
bao người trí thức, chí sĩ, hiền tài muốn cứu nước, cứu
dân, nhưng lại bị coi là kẻ điên khùng. Bối cảnh đầy rẫy
KHOA HỌC NGOẠI NGỮ QUÂN SỰ
53
Số 05 - 01/2017
VĂN HÓA - VĂN HỌC
v
Trong tác phẩm “Trong quán rượu”, khi nhân vật “Tôi”
từ biệt Lã Vi Phủ, hai người có cảm giác hoàn toàn
khác khi đối mặt với cảnh tuyết rơi:“Tôi đi một mình về
hướng quán trọ, gió rét và bông tuyết táp thẳng vào
mặt…nhìn sắc trời đã là hoàng hôn, nhà cửa và phố
xá như đều bị ngập chìm trong một màn tuyết trắng
xóa không có hình dáng rõ ràng”, “Sau này? Tôi không
biết, anh hãy xem lại những dự định ngày trước của
chúng ta, có thực hiện được việc nào như ý không?
Bây giờ tôi không biết gì cả, ngay cả ngày mai, phút
sau ra sao tôi cũng không biết”. Cuộc nói chuyện của
hai người làm cho người đọc có cảm giác nghẹt thở,
hoàn toàn không có sinh khí và hi vọng, mà chỉ mang
đầy hàm ý trách móc, oán hờn. Đây cũng giống như
bầu không khí của xã hội đang ngày ngày đè nặng lên
tâm tưởng của con người, không có lối thoát.
chút gì về đặc điểm của thành phố này, càng không
xem được bất kỳ cảnh sắc nào của nó, mà chỉ là sự
cảm nhận của nhân vật “Tôi” về đô thị và sự thay đổi
của chính bản thân mình: “Khiến cho tôi ngày càng
coi thường người khác”. Không gian đô thị làm cho
quan hệ giữa người với người trở nên lạnh nhạt. Mặt
khác, sự so sánh ngầm không gian đô thị với không
gian nông thôn làm cho người đọc thấy rõ, sau khi
trải qua “một việc nhỏ”, có thể “làm cho tôi cảm thấy
xấu hổ, thúc giục tôi thay đổi, đồng thời giúp tôi tăng
thêm dũng khí và hi vọng”. Điều cần nói thêm rằng,
dù lấy bối cảnh là năm 1917, nhưng trên thực tế, khi
nhà văn viết tác phẩm này (năm 1919), thì cũng là lúc
Cách mạng tháng Mười Nga và Phong trào Ngũ Tứ đã
nổ ra. Sự thay đổi của cán cân lực lượng các giai cấp
trong xã hội và xu thế phát triển của thời đại đã làm
cho những người trí thức đương thời như Lỗ Tấn nhận
ra vai trò của nhân dân lao động, nhìn thấy ở họ hi
vọng cách tân cho dân tộc Trung Hoa, trong không
gian đó, ý nghĩa xã hội của “Một việc nhỏ”trở nên hết
sức sâu sắc.
2.2. Không gian xã hội
Không gian xã hội ở đây chỉ trường không gian mà
con người đang sống. Trong các sáng tác của mình,
Lỗ Tấn thường tập trung nhiều vào không gian xã hội
và coi đó là một trong những trọng tâm trong nghệ
thuật tự sự của mình. Nếu xét trên phạm vi lớn, không
gian xã hội trong các sáng tác của Lỗ Tấn chủ yếu tập
trung vào không gian đô thị, không gian nông thôn;
xét trên phạm vi nhỏ, không gian quán trà, quán rượu,
không gian nghĩa địa, không gian miếu, từ đường…
chiếm tỉ trọng tương đối lớn, việc “đóng khung” câu
chuyện trong một không gian khép kín như vậy có
ý nghĩa quan trọng trong xây dựng hình tượng nhân
vật và bộc lộ ý định sáng tác của tác giả.
“Câu chuyện về tóc” cũng xảy ra tại Bắc Kinh, khi bàn
luận về“tết mùng mười tháng mười”, bàn luận về việc
quốc gia đại sự, thì bàn đến chuyện tóc, rồi bàn đến
tính dân tộc của nhân dân. Cũng chính do sự trấn áp
kinh hoàng của nhà cầm quyền vẫn diễn ra hàng ngày
hàng giờ bên cạnh, nên làm cho “Tôi” và tiền bối “N
tiên sinh” bàn luận việc “thay đổi” Trung Quốc trong
một tâm trạng xúc động và tức giận. Còn trong “Tết
Đoan Ngọ” lại là câu chuyện về một bộ phận giới trí
thức có vẻ cấp tiến, dám tức giận nhưng không dám
cất tiếng tranh đấu với sự trấn áp của chính quyền
quân phiệt Bắc Dương, tiêu biểu là tiên sinh Phương
Huyền Xước.
2.2.1. Không gian trên phạm vi lớn
- Không gian đô thị
Có thể thấy, Lỗ Tấn nhiều lúc không tốn quá nhiều
giấy mực để miêu tả trực quan bối cảnh không gian
đô thị, nhưng với bút pháp nghệ thuật miêu tả gián
tiếp độc đáo, lồng ghép một cách hợp lý, chủ đề của
tác phẩm được bộc lộ một cách rõ nét. Không gian
đô thị đó cũng thể hiện một cách khéo léo mà cụ thể.
Hiện thực đô thị, hiện thực nhân sinh cứ hiện ra lạnh
ngắt như hình khối và dáng vẻ vốn có của nó.
Không gian xã hội trong sáng tác của Lỗ Tấn chủ yếu
là đô thị và nông thôn, điều này phù hợp với đặc điểm
môi trường mà tác giả sống. Không gian đô thị luôn
được xuất hiện phù hợp với chủ đề câu chuyện và
ý đồ sáng tác, giống như tiểu thuyết “Một việc nhỏ”
có đoạn viết: “Từ lúc rời xa quê nhà đến kinh thành,
thấm thoắt đã là sáu năm”. Bối cảnh câu chuyện xảy
ra thời “năm thứ 6 Trung Hoa Dân quốc” (1917), khi
đó kinh thành Bắc Kinh tuy không phồn thịnh như
Thượng Hải, nhưng cũng là một trong những thành
phố có dân số đông, kinh tế phát triển của Trung
Quốc. Thế nhưng trong tác phẩm này, người đọc
không thể tìm thấy một câu nào miêu tả cảnh phồn
hoa đô thị, trừ sự tự thuật của nhân vật “Tôi” trong
truyện, người đọc cũng không cảm nhận được một
- Không gian nông thôn
Không gian nông thôn là không gian xuất hiện thường
xuyên nhất trong các sáng tác của Lỗ Tấn, nông thôn
trong tác phẩm của nhà văn được hiện ra bằng thủ
pháp của chủ nghĩa hiện thực phê phán sâu sắc với
mong muốn thay đổi con người và xã hội đương thời.
KHOA HỌC NGOẠI NGỮ QUÂN SỰ
Số 05 - 01/2017
54
VĂN HÓA - VĂN HỌC
v
Là người sinh ra tại nông thôn, Lỗ Tấn rất am hiểu
cuộc sống tại làng quê. Từ đó, những miêu tả về quê
hương của ông cũng mang một nét rất riêng, rất sâu
sắc, giống như cảnh làng Mùi và Lỗ trấn luôn là hình
ảnh thu nhỏ của cuộc sống mà tác giả đã trải qua,
đồng thời lồng ghép trong đó là sự phê phán cũng
hết sức sâu xa. Khi nghiên cứu về vấn đề này, các nhà
nghiên cứu văn học Trung Quốc như Trương Văn Nặc,
Trương Chí Trung đều cho rằng, Lỗ Tấn đã dùng chính
những trải nghiệm của bản thân khi viết về chủ đề
nông thôn（张文诺，2011；张志忠，2013）. Tiêu
biểu nhất, thành công nhất là không gian nông thôn
trong tiểu thuyết “A Q chính truyện”, một không gian
thấm đẫm tư tưởng tông pháp phong kiến và những
quan niệm ngu muội của người dân bị đè nén, bị
áp bức và trở thành bi kịch đối với kiếp người. Cũng
chính trong không gian như thế, Lỗ Tấn phơi bày bản
chất linh hồn của con người sinh sống ở làng quê,
suy rộng ra là linh hồn của cả dân tộc cho người đọc
thấy, những bi kịch của nhân vật trong truyện cũng
chính là bi kịch của những con người thực tại. Trong
“A Q chính truyện”, cụ cố họ Triệu chính là kẻ độc tài
đại diện cho chế độ tông pháp phong kiến. Chỉ bằng
cơn nóng giận của mình: “Mày là người họ Triệu thế
nào được kia chứ? Mày là họ Triệu vào cái ngữ nào”, cụ
đã có thể tước bỏ quyền mang họ Triệu của A Q mà
không vấp phải bất cứ ý kiến trái ngược nào. Ngay cả
đối với A Q, thì những câu này cũng trở thành mệnh
lệnh tuyệt đối. Theo quan niệm của tông pháp truyền
thống, những người có địa vị như cụ cố họ Triệu là
tượng trưng cho quyền lực, còn cho dù là AQ, hay bất
kỳ người nào khác thuộc giai cấp nông dân - những
người dưới đáy xã hội, chỉ có thể hiện ra bằng sự vô vị,
trống rỗng, mê muội và mù quáng. Trong một xã hội
như thế, những con người khốn khổ như A Q chỉ có
thể cam chịu, dần dần biến mình thành kẻ tự lừa dối
bản thân mình, tự thỏa hiệp với chính mình một cách
ngây ngô, dẫn đến bi kịch của kiếp người mà không
biết bao giờ mới có thể thoát khỏi. Có thể nói, không
gian nông thôn trong A Q chính truyện không có chút
sinh khí nào hết, mà khắp nơi là sự bức bối, đè nén,
ngu muội, nhẫn nhục và chịu đựng đến tột cùng. Sự
phê phán đối với quốc dân như thế chiếm lượng lớn
trong tác phẩm, ẩn dấu sau không gian đó là lời kêu
gọi sự thức tỉnh của nhân tâm trước quốc nạn của dân
tộc, đây cũng chính là tư tưởng chủ đạo của nhà văn
khi sáng tác tiểu thuyết này.
nhưng khi đến miền Nam thì cũng chỉ được coi là một
người khách”. Đôi khi, sự hồi tưởng về cố hương được
hiện ra không thê lương như trong hiện thực, ví dụ
như trong tác phẩm “Kịch làng” miêu tả một không
gian nông thôn đầy sức sống với các nhân vật hoạt
bát, năng động, cảnh sắc tự nhiên cao nhã, tất cả đều
mang hơi thở đặc trưng của một làng quê Trung Quốc
truyền thống, yên bình như trong đồng thoại, nhưng
tất cả đó đều là không phải hiện thực, và tác giả chỉ có
thể giữ chặt điều đó trong ký ức mà thôi. Đây cũng là
tấm gương phản ánh sự đối lập của quá khứ và hiện
thực, làm cho không gian nông thôn trong sáng tác
của Lỗ Tấn trở nên toàn diện và có ý nghĩa thực tiễn
sâu sắc. Đồng thời, thông qua nghệ thuật tự sự về
không gian nông thôn này, Lỗ Tấn còn muốn chỉ ra,
nếu muốn cứu rỗi linh hồn của nhân dân Trung Quốc
trong lúc dầu sôi lửa bỏng, thì một trong những điều
cần làm là không được bỏ rơi nông thôn và người
dân nơi đây, suy cho cùng, gốc gác của những điều
tốt đẹp của con người vẫn còn nằm sâu ở đâu đó
ở không gian nông thôn, không gian mà đại đa số
người Trung Quốc đương thời đã và đang sinh sống.
2.2.2. Không gian trên phạm vi nhỏ
Trong các sáng tác của Lỗ Tấn, chúng ta thường thấy
xuất hiện những không gian như không gian quán
trà, quán rượu, không gian nghĩa địa…Đây là không
gian cụ thể, hoặc có thể nói là không gian cục bộ
trong các sáng tác của Lỗ Tấn, là nhân tố quan trọng
để Lỗ Tấn triển khai các tình tiết trong câu chuyện.
- Không gian quán trà, quán rượu
Quán trà và quán rượu là hai không gian xuất hiện liên
tục trong các tác phẩm như“Khổng Ất Kỷ”, “Thuốc”, “A
Q chính truyện”, “Phong ba”, “Ngày mai”, “Trong quán
rượu”… để lại nhiều ấn tượng sâu sắc cho người đọc.
Có thể thấy, quán trà, quán rượu mang đầy đủ đặc
trưng không gian sinh sống của con người tại các đô
thị nhỏ trong xã hội Trung Quốc thời cận đại, là địa
điểm tập trung bàn luận chuyện đời, chuyện người…
của cư dân. Trong những năm đầu của thế kỷ 20 đó,
cho dù là khu vực kinh tế phát triển như Giang Nam
hoặc chậm phát triển như vùng Tứ Xuyên, hoặc vùng
biên thùy xa xôi hẻo lánh, đều thấy xuất hiện quán
trà, quán rượu. Nhà phê bình văn học Dương Nghĩa
cũng chỉ ra:“Trong xã hội cũ của Trung Quốc, văn hóa
quán trà, quán rượu hết sức thịnh hành…Văn hóa“Lỗ
trấn” mà Lỗ Tấn viết, đa phần chính là văn hóa quán
trà, quán rượu, cũng giống như các nhà văn phương
Tây khi viết về văn hóa, thì luôn thấy xuất hiện cảnh
Không gian nông thôn dưới ngòi bút của Lỗ Tấn còn
được hiện ra với vẻ lạ lẫm, lạ lẫm ngay cả đối với chính
bản thân người vốn xuất thân từ làng quê như Lỗ Tấn
cũng “cảm thấy phương Bắc không phải là cố hương,
KHOA HỌC NGOẠI NGỮ QUÂN SỰ
55
Số 05 - 01/2017
VĂN HÓA - VĂN HỌC
v
vũ hội, quán cà phê, sa lông… đó chính là văn hóa của
họ”（杨义，1998). Vì thế, quán trà, quán rượu xuất
hiện trong sáng tác của Lỗ Tấn trở thành một không
gian rất đỗi tự nhiên, như mặc nhiên nó phải như vậy.
uống say, và ngày mai dường như là một sự trông
đợi mỏi mòn, nhưng sau tất cả, người đọc không thể
thoát khỏi cái cảm giác cô đơn và tuyệt vọng. Đó là
sự cô đơn tuyệt vọng của người đang say hay là tình
cảnh có thực của người đang tỉnh?
Quán trà trong tác phẩm “Thuốc” cũng là một không
gian như thế. Đây là nơi mà các tình tiết của câu
chuyện được bổ sung, triển khai rộng khắp, và cũng
là nơi mà hình tượng nhân vật được bộc lộ một cách
rõ ràng hơn. Trong những cuộc nói chuyện tại quán
trà đó, lão Hoa Thuyên là một người lắng nghe chân
thành, còn đao phủ Khang đại thúc - một kẻ dã man,
ngu muội lại trở thành người kể chuyện có uy quyền,
và quần chúng trở thành người ủng hộ những giọng
điệu, lời lẽ của gã đao phủ đại diện cho thế lực đang
nắm quyền điều hành đất nước, cùng đưa ra nhận
định Hạ Du là “đồ điên cuồng”. Từ đây, sự đánh giá
đối với người cách mạng Hạ Du đã được đóng khung,
đồng thời, quan niệm về hiệu quả thần kỳ chữa khỏi
bệnh nan y của chiếc bánh bao thấm máu người cũng
được tuyên truyền rộng khắp quần chúng nhân dân.
Không gian quán trà làm nổi bật hàm ý đau xót của
tác giả trước căn bệnh nan y - “tâm bệnh” của quốc
dân một thời tăm tối.
- Không gian nghĩa địa
Trong sáng tác của Lỗ Tấn, không gian nghĩa địa
được hiện ra như là một nơi đầy tử khí, là tượng
trưng cho kết cục bi thảm của bi kịch con người.
Không gian nghĩa địa cũng luôn được Lỗ Tấn khắc
họa hết sức nổi bật, ví dụ như trong “Thuốc”. Khi
mua được “thuốc” - bánh bao thấm máu người về
trị bệnh cho con trai mà không có hiệu quả, thần
chết đã mang tiểu Hoa Thuyên đi như một tất yếu,
thì cảnh tượng nghĩa địa cũng được hiện ra với một
vẻ thê lương như nó phải có. “…có một con đường
mòn cong vẹo ở giữa chia làm hai: Nghĩa địa tử tù
và những người chết trong tù ở bên trái, nghĩa địa
người nghèo phía bên phải. Mộ hai bên xếp chồng
lên nhau, giống như bánh bao nhà giàu ngày chúc
thọ…không gian chung quanh đều lặng ngắt như
cái chết.” Nghĩa địa, nơi tập trung bình đẳng của
những người xa lìa cõi thế, vì thế, mới có cảnh mẹ
của tiểu Hoa Thuyên gặp mẹ của Hạ Du tại đây, nơi
mà những người chết trước nằm đợi người chết sau
một cách lặng lẽ, giống như Hạ Du hi sinh trước, và
rồi tiểu Hoa Thuyên cũng phải nằm xuống mộ. Do
đó, xét theo góc độ nhất định, đây cũng là không
gian có tính liên tục xuyên suốt trong tác phẩm,
mang theo tính bi kịch mạnh mẽ. Hai con người kết
thúc số phận theo hai cách khác nhau, nhưng khi
ánh dương gian kết thúc với họ, thì đều nằm chung
trong một không gian như thế “chỉ cách nhau có
mỗi một lối đi nhỏ”. Là người cách mạng, Hạ Du gánh
vác trọng trách cứu vớt những người dân dưới đáy
xã hội như gia đình Hoa Thuyên, cha mẹ của tiểu
Hoa Thuyên lại tin rằng, dùng máu của Hạ Du có thể
chữa được bệnh cho con mình, và cuối cùng cả hai
cùng xuống mộ. Cái kết cục bi thảm đó diễn ra tại
không gian nghĩa địa như một hồi chuông cảnh báo
về bi kịch của người cách mạng và sự ngu muội của
quảng đại quần chúng nhân dân trong xã hội đương
thời, từ đó mang lại niềm hi vọng cải biến thế giới
tinh thần mà họ đang có. Nghĩa địa trở thành đầu
mối của sự miêu tả, là nơi đan xen và giao nhau giữa
sự sống và cái chết, là nơi hội tụ hai bi kịch của hai
kiếp người, hai số phận, trở thành không gian độc
đáo có ý nghĩa phê phán, giá trị nghệ thuật và nhân
văn sâu sắc.
Quán rượu là nơi có chức năng giải trí và tiêu khiển
tại các thị trấn nhỏ, nơi mà cuộc sống người dân đa
phần không giàu có, nhưng vẫn có nhu cầu giao lưu,
giải trí với chi phí thấp sau những giờ làm việc, họ tìm
đến không gian này như một nơi đáp ứng đầy đủ các
tiêu chí đó, và đây cũng là nơi thể hiện rõ tâm thế của
xã hội và quần chúng đương thời. Trong tác phẩm
“Khổng Ất Kỷ”, quán rượu Hàm Hanh chính là một nơi
như thế, một nơi mà những con người có thu nhập
thấp tìm cách giết thời gian của mình. Là một người
trí thức nửa vời, Khổng Ất Kỷ có cái buồn của người
nghèo, có tri thức của kẻ sĩ, lại có nỗi niềm cay đắng
của kẻ không gặp thời và không có đất dụng võ. Cũng
chính trong một hoàn cảnh như thế, Khổng Ất Kỷ trở
thành chủ đề đàm tiếu của khách trong quán rượu
hàng ngày, và bi kịch của nhân vật này cũng đến từ
miệng của những con người này. Trong tiểu thuyết
“Ngày mai”, quán rượu Hàm Hanh lại là nơi để say của
lão Củng. Việc làm cho khách say là một trong những
chức năng quan trọng của quán rượu. Hiện thực cuộc
sống đầy áp bức, bất công, đen tối làm cho nhiều con
người dưới đáy xã hội lựa chọn uống say như một
hoạt động thường ngày trong cuộc sống, nhằm làm
cho họ tạm quên đi những đau khổ, buồn đau đang
trĩu nặng, thế nhưng đối với chị Tư Thiện, ngày mai
vẫn là khổ đau, và đối với lão Củng, ngày mai vẫn phải
KHOA HỌC NGOẠI NGỮ QUÂN SỰ
Số 05 - 01/2017
56
VĂN HÓA - VĂN HỌC
v
3. KẾT LUẬN
Chú thích:
1. Các trích dẫn từ tác phẩm của Lỗ Tấn là lời dịch từ
nguyên tác của tác giả bài viết.
Một trong những nét đặc sắc trong phong cách sáng
tác của Lỗ Tấn là đã tạo ra một không gian nghệ
thuật phản ánh chính xác hiện thực đương thời. Đây
là một tập hợp của nhiều không gian riêng biệt. Bên
cạnh không gian tự nhiên, sáng tác của Lỗ Tấn còn
có không gian xã hội, kèm với nó là những đặc tả về
nhân vật trong xã hội. Trong đa số các trường hợp,
không gian trong sáng tác của Lỗ Tấn thường nặng
nề, dài dằng dặc vì nó mang theo một nỗi mất mát
không gì bù đắp nổi. Có khi không gian mang một
màu sắc thấm đẫm tư tưởng tông pháp phong kiến
và những quan niệm ngu muội của người dân bị đè
nén, bị áp bức và trở thành bi kịch đối với kiếp người.
Ở đó, các nhân vật dường như đang “sống mòn”:
Hoặc bị giam hãm, bó chặt, luẩn quẩn trong vòng
những âu lo hàng ngày, hoặc bị hành hạ, bị giày vò,
bị ám ảnh giữa quá khứ và hiện tại, hoặc bị điên loạn,
bị giết chết trong một xã hội thối nát, bất công với sự
biến dạng về nhân tính, hoặc bị mất phương hướng
trước đêm đen trải dài tưởng như vô tận, hoặc lạnh
lẽo cô đơn trước biển người với tâm hồn băng giá...
Có thể thấy, không gian trong sáng tác Lỗ Tấn thường
gây cảm giác lâu hơn, dài hơn so với thời gian khách
quan vì nó luôn gắn liền với tâm trạng đau buồn và
bi kịch của nhân vật, cũng như luôn gắn liền với bối
cảnh tăm tối của xã hội. Tuy nhiên, không gian này
có lúc cũng không hoàn toàn là u tối, giống như hình
ảnh vòng hoa trên mộ Hạ Du trong tác phẩm“Thuốc”,
đây là niềm tin, hi vọng thấp thoáng về tương lai cách
mạng ẩn hiện trong những ngày đen tối. Vòng hoa đó
chứng tỏ, dù Hạ Du bị xem là “kẻ phản động”, bị hành
hình, gánh chịu sự ghẻ lạnh của quần chúng, nhưng
vẫn còn có ai đó đang sống hiểu được nghĩa khí của
anh. Cũng qua chi tiết này, dường như tác giả muốn
chỉ ra, dù là hi vọng nhỏ, nhưng căn bệnh u mê trầm
kha của quần chúng kia vẫn còn có thể chữa được. Có
thể thấy, yếu tố lạc quan chủ nghĩa trong sáng tác này
như thổi một luồng sinh khí mới vào nền văn học, là
một đặc điểm có tính lịch sử độc đáo của xu hướng
văn học hiện thực phê phán Trung Quốc thời hiện đại.
Những tia sáng lạc quan ấy, nhìn chung, còn rất mong
manh, chưa có cơ sở chắc chắn, tuy chưa thể xua tan
không khí bi quan, ảm đạm bao trùm trong toàn bộ
sáng tác của nhà văn trong thời kỳ này, nhưng cũng
đủ để nói lên tiếng nói mạnh mẽ “cất lên từ những
kiếp lầm than” của trào lưu văn học hiện thực phê
phán mới nổi lên, đóng góp không nhỏ vào thành tựu
rực rỡ của văn học hiện đại trong dòng lịch sử văn học
của dân tộc Trung Hoa./.
Tài liệu tham khảo:
1．陈平原（2003）,中国小说叙事模式的转变，北
京大学出版社，北京。
2．林非（2000），鲁迅和中国文化，学苑出版
社，北京。
3．钱理群（1999），走进当代的鲁迅，北京大学
出版社，北京。
4．吴中杰（2006），鲁迅的艺术世界，复旦大学
出版社，上海。
5．王付仁（2006），鲁迅研究的历史与现状，福
建教育出版社，福州。
6．杨义（1998），中国现代文学流派，人民出版
社，北京，第71页。
7．张文诺（2011），“鲁迅小说中的乡村空间想
象”，学术探索，第8期。
8．张志忠（2013），“从鲁迅到莫言：表述乡村”,
中国作家，第4期。
THE ORIGINALITY OF ART SPACE
IN LU XUN’S WORKS
DO TIEN QUAN
Abstract: In the writing career of Lu Xun, the
sense of space is always associated with the
sense of human, life and society, associated
with dreams, ideals and realism that the writer
has been following. The paper studies the art
space in Lu Xun’s works basing on two main
categories of space that are the natural space
and social space, clarifying the characteristics
of social reality and the concept of the writer’s
contemporary life, thereby contributing to
stand out the attraction of unique art with Lu
Xun’s writing style.
Keywords: art space, Lu Xun, works.
KHOA HỌC NGOẠI NGỮ QUÂN SỰ
57
Số 05 - 01/2017
7 trang
15/01/2024
13840
Free
Bạn đang xem tài liệu "Sự độc đáo của không gian nghệ thuật trong các sáng tác của Lỗ Tấn", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- su_doc_dao_cua_khong_gian_nghe_thuat_trong_cac_sang_tac_cua.pdf
