Giải pháp thích ứng với biến đổi khí hậu ở đồng bằng sông Cửu Long trong bối cảnh mới
Giải pháp thích ứng với biến đổi khí hậu
ở đồng bằng sông Cửu Long trong bối cảnh mới
Nguyễn Quang Thuấn1, Hà Huy Ngọc2, Phạm Sỹ An3
1 Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam.
Email: [email protected]
2 Viện Địa lí nhân văn, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam.
Email: huyngoc47ql@yahoo.com
3 Viện Kinh tế Việt Nam, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam.
Email: [email protected]
Nhận ngày 2 tháng 1 năm 2019. Chấp nhận đăng ngày 14 tháng 2 năm 2019.
Tóm tắt: Theo kịch bản biến đổi khí hậu và nước biển dâng 2016, nếu nước biển dâng cao 1m thì
vùng đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) là khu vực có nguy cơ ngập cao nhất (38,9% diện tích),
trong đó, tỉnh Hậu Giang có diện tích ngập lớn nhất (80,6 %) [8]. Nhận thức được điều này, Chính
phủ đã sớm xây dựng các chính sách, cũng như các chương trình hành động để thích ứng với biến
đổi khí hậu (BĐKH) cho vùng. Tuy nhiên, các chính sách và các chương trình ứng phó với BĐKH
còn nhiều bất cập và hạn chế. Để hoàn thiện các chính sách ứng phó với BĐKH ở vùng ĐBSCL
trong bối cảnh mới hiện nay, Chính phủ và các địa phương trong vùng cần thực hiện nhiều giải
pháp mang tính tổng thể, liên kết vùng một cách hiệu quả hơn.
Từ khóa: Biến đổi khí hậu, chính sách, đồng bằng sông Cửu Long, nước biển dâng.
Phân loại ngành: Kinh tế học
Abstract: According to the 2016 scenario of climate change and sea level rise, in case the sea level
rises by 1 metre, the Mekong Delta would be the region with the highest risk of flooding (38.9% of
its area), in which Hau Giang province has the largest flooded area (80.6%) [8]. Being aware of
this, the Vietnamese Government has developed policies and action programmes to adapt to
climate change for the region. However, the climate change response policies and programmes
have many shortcomings and limitations. In order to complete the policies to cope with climate
change in the Mekong Delta in the new context, the Government and localities in the region need to
implement multiple comprehensive solutions for more effective regional linkage.
Keywords: Climate change, policies, Mekong Delta, sea level rise.
Subject classification: Economics
3
Khoa học xã hội Việt Nam, số 3 - 2019
1. Mở đầu
ngập cao nhất (38,9 % diện tích), trong đó,
hai tỉnh Hậu Giang và Kiên Giang có diện
tích ngập lớn nhất (80,6% và 76,9 %) [8].
Điều này sẽ tác động lớn đến sản xuất và
việc làm của phần lớn lao động nông thôn.
Từ cuối năm 2015 đến tháng 6/2016, các
địa phương vùng ĐBSCL đã hứng chịu các
đợt hạn hán, xâm nhập mặn nghiêm trọng.
Tính đến tháng 6/2016, 13/13 tỉnh, thành
phố đã ban hành quyết định công bố bị
thiên tai, hạn hán, xâm nhập mặn trên địa
bàn. Hạn hán, xâm nhập mặn đã làm cho
khoảng 139.000ha lúa của vùng bị thiệt hại,
trong đó có hơn 50% diện tích bị mất trắng
gây thiệt hại khoảng 215 tỷ đồng. Đồng
thời hạn hán, xâm nhập mặn làm cho
khoảng 400.000 hộ dân (1,5 triệu nhân
khẩu) bị thiếu nước sinh hoạt… [4]. Ước
tính tổng thiệt hại trong đợt hạn - mặn năm
2015-2016 toàn vùng là gần 7.520 tỷ đồng,
trong đó, các tỉnh Kiên Giang, Cà Mau, và
Bạc Liêu là những địa phương bị thiệt hại
lớn nhất (khoảng 6.050 tỷ đồng) [1]..
Trong các năm 2017 và 2018 khu vực
ĐBSCL lại tiếp tục phải hứng chịu những
đợt sạt lở bờ sông, bờ biển với tần suất và
quy mô lớn chưa từng có trong lịch sử hơn
300 năm phát triển của vùng. Sạt lở đã uy
hiếp trực tiếp đến tính mạng, tài sản của
nhân dân, ảnh hưởng nghiêm trọng đến an
toàn các công trình phòng chống thiên tai
và cơ sở hạ tầng vùng ven biển, và làm suy
thoái rừng ngập mặn ven biển. Tổng thiệt
hại do sạt lở bờ sông, bờ biển ở các tỉnh
ĐBSCL tính đến hết năm 2018 vào khoảng
2.766,6 tỷ đồng. Thiệt hại do thiên tai và
BĐKH ở vùng ĐBSCL ngày càng gia tăng
nhanh chóng với mức độ ngày càng nghiêm
trọng (thiệt hại nặng nhất là giai đoạn 2017-
2018 với 7.990 tỷ đồng). Tính chung trong
giai đoạn 2010-2018, tổng thiệt hại do thiên
tai và BĐKH gây ra ở ĐBSCL là khoảng
20.945 tỷ đồng5.
ĐBSCL có địa hình rất thấp và bằng phẳng,
với hệ sinh thái đa dạng. Nơi đây được
đánh giá là khu vực dễ bị tổn thương do
những tác động của BĐKH vì vùng nằm ở
cuối nguồn của lưu vực sông Mê Kông, tiếp
giáp hai mặt với biển Đông và biển Tây.
Với 18 triệu dân, mà phần lớn hoạt động
sinh kế của họ là canh tác nông nghiệp,
nuôi trồng thủy sản và các dịch vụ liên
quan, BĐKH đã ảnh hưởng không nhỏ đến
đời sống khu vực này [20]. Để ứng phó với
BĐKH, từ năm 2008 đến nay, nhiều chính
sách, chương trình, dự án đã được triển khai
ở ĐBSCL. Nhờ có những chính sách này
mà vùng ĐBSCL đã giảm thiểu tác động
của BĐKH. Tuy nhiên, các chính sách này
mới tập trung chủ yếu vào xây dựng các
công trình hạ tầng và thực hiện riêng lẻ
trong nội bộ của từng địa phương. Điều đó
dẫn đến hiệu quả không đạt được mục tiêu
đề ra. Trong bối cảnh mới hội nhập kinh tế
thế giới như hiện nay, cộng với sự thay đổi
của khu vực thượng nguồn sông Mê Kông
và sự phát triển nội tại của vùng, thì cần
phải nhìn nhận lại quan điểm và chiến lược
thích ứng với BĐKH ở ĐBSCL. Bài viết4
này phân tích ảnh hưởng tiêu cực của
BĐKH đến vùng ĐBSCL; trình bày thực
tiễn triển khai chính sách thích ứng với
BĐKH và chỉ ra những vấn đề đặt ra đối
với ứng phó BĐKH vùng ĐBSCL; từ đó, đề
xuất một số giải pháp.
2. Ảnh hưởng tiêu cực của biến đổi
khí hậu
Theo kịch bản biến đổi khí hậu và nước
biển dâng 2016, nếu nước biển dâng cao 1m
thì vùng ĐBSCL là khu vực có nguy cơ
4
Nguyễn Quang Thuấn, Hà Huy Ngọc, Phạm Sỹ An
Đơn vị: Tỷ đồng
Hình 1: Thiệt hại do hạn hán và xâm nhập mặn ở Tây Nam Bộ, 2015-2016 [17]
3. Chính sách thích ứng với biến đổi
khí hậu
theo phạm vi không gian khác nhau, như:
phạm vi toàn vùng ĐBSCL (13 tỉnh, thành
phố), vùng kinh tế trọng điểm (4 tỉnh, thành
phố) và vùng biển, ven biển Việt Nam
thuộc vịnh Thái Lan [2].
3.1. Rà soát chính sách
Thứ hai, nhóm chính sách liên quan đến
hạ tầng ứng phó với BĐKH. Chính phủ ban
hành Quyết định số 1397/QĐ-TTg ngày 25
tháng 9 năm 2012 của Thủ tướng Chính
phủ phê duyệt Quy hoạch thủy lợi ĐBSCL
giai đoạn 2012-2020 và định hướng đến
năm 2050 trong điều kiện BĐKH, nước
biển dâng (NBD). Quyết định đã nhấn
mạnh, quy hoạch thủy lợi nhằm góp phần
khai thác, sử dụng hiệu quả, bảo vệ và phát
triển nguồn nước ở thượng lưu và vùng lân
cận. Quy hoạch trên cũng đặc biệt nhấn
mạnh, kết hợp hài hòa giữa giải pháp công
trình và phi công trình; hạn chế các tác hại
do nước gây ra, nhất là lũ lụt và xâm nhập
mặn trong điều kiện BĐKH, NBD. Do đó,
quy hoạch đã đưa ra các giải pháp như:
(i) kiểm soát mặn, giải quyết mâu thuẫn
giữa vùng nuôi trồng thủy sản ven biển và
vùng sản xuất nông nghiệp của các tỉnh
Sau khi Chính phủ ban hành Chương trình
Mục tiêu quốc gia về BĐKH năm 2008, có
nhiều chính sách trực tiếp và gián tiếp liên
quan đến ứng phó với BĐKH ở vùng
ĐBSCL được ban hành, cụ thể như sau:
Thứ nhất, nhóm chính sách liên quan
đến quy hoạch phát triển vùng có lồng ghép
vấn đề BĐKH. Tính đến tháng 12/2017, đã
có hơn 2.500 quy hoạch được lập cho vùng
ĐBSCL có lồng ghép trực tiếp và gián tiếp
vấn đề ứng phó với BĐKH. Trong đó, riêng
quy hoạch cấp vùng hiện có tới 22 bản quy
hoạch, gồm: 3 quy hoạch về phát triển kinh
tế - xã hội; 5 quy hoạch về xây dựng; 7 quy
hoạch về phát triển nông nghiệp, nông thôn;
7 quy hoạch phát triển một số ngành, lĩnh
vực chủ yếu (giao thông, điện lực, thương
mại, du lịch, thông tin và truyền thông…).
Các quy hoạch cấp vùng cũng được lập
5
Khoa học xã hội Việt Nam, số 3 - 2019
Kiên Giang, Hậu Giang và Bạc Liêu thuộc
lưu vực sông Cái Lớn - Cái Bé; (ii) chủ
động ứng phó với BĐKH, NBD, tạo nguồn
nước ngọt cho vùng ven biển để giải quyết
tình trạng thiếu nước ngọt vào mùa khô,
phòng chống cháy rừng; (iii) tăng cường
khả năng thoát lũ, tiêu úng, tiêu chua cải tạo
đất phèn; và (iv) kết hợp phát triển giao
thông thủy, bộ trong vùng dự án. Để triển
khai Quyết định số 1397/QĐ-TTg, Thủ
tướng Chính phủ cũng ban hành Quyết định
số 498/QĐ/TTg ngày 17 tháng 4 năm 2017
về Phê duyệt chủ trương đầu tư dự án Hệ
thống Thủy lợi Cái Lớn - Cái Bé giai đoạn
1 tỉnh Kiên Giang và Cà Mau, với tổng mức
đầu tư 3.309,5 tỷ đồng.
Bên cạnh đó, Thủ tướng Chính phủ ban
hành Quyết định số 2623/QĐ-TTg ngày 31
tháng 12 năm 2013 về Phê duyệt dự án Phát
triển đô thị ứng phó với BĐKH giai đoạn
2013-2020. Theo đó, vùng ĐBSCL có 12
đô thị được Chính phủ hỗ trợ xây dựng kịch
bản đánh giá tác động của NBD, nâng cao
năng lực ứng phó với BĐKH, và xây dựng
quy hoạch đô thị ứng phó với BĐKH và
NBD. Trên cơ sở đó, Thủ tướng Chính phủ
ban hành Quyết định số 68/QĐ-TTg ngày
15 tháng 1 năm 2018 về việc Phê duyệt
Điều chỉnh quy hoạch xây dựng vùng
ĐBSCL đến năm 2030 và tầm nhìn đến
năm 2050. Với mục tiêu phát triển vùng
ĐBSCL theo hướng tăng trưởng xanh, bền
vững và thích ứng với BĐKH. Phát triển
vùng trở thành vùng trọng điểm quốc gia về
sản xuất nông nghiệp và đánh bắt, nuôi
trồng thủy sản. Phát triển mạnh kinh tế
biển, du lịch sinh thái. Phát triển không
gian vùng với hệ thống hạ tầng kỹ thuật, hạ
tầng xã hội đồng bộ, mang đặc thù của
vùng ĐBSCL nhằm phát triển kinh tế,
nâng cao chất lượng cuộc sống, bảo vệ
môi trường.
Thứ ba, nhóm chính sách liên quan đến
liên kết vùng trong việc hình thành các sản
phẩm chủ lực trong bối cảnh ứng phó với
BĐKH. Chính phủ ban hành Quyết định số
639/QĐ-BNN-KH ngày 2 tháng 4 năm
2014 về việc Phê duyệt Quy hoạch nông
nghiệp, nông thôn vùng ĐBSCL đến năm
2020, tầm nhìn đến năm 2030 trong điều
kiện BĐKH. Trong đó, nhấn mạnh quy
hoạch nông nghiệp, nông thôn vùng
ĐBSCL trên cơ sở đổi mới tư duy, cách tiếp
cận thị trường; khai thác, phát huy lợi thế
của vùng và địa phương để phát triển sản
xuất nông nghiệp theo hướng nâng cao giá
trị gia tăng và phát triển bền vững; tạo sự
liên kết sản xuất, xây dựng các vùng sản
xuất chuyên canh, cánh đồng lớn; ứng dụng
nhanh các thành tựu khoa học, công nghệ
trong sản xuất với chế biến và tiêu thụ sản
phẩm, trong bối cảnh ứng phó với tác động
của BĐKH.
Để cụ thể hóa cơ chế pháp lý cho liên kết
vùng ở ĐBSCL, Thủ tướng Chính phủ đã
ban hành Quyết định số 593/QĐ-TTg ngày
6 tháng 4 năm 2016 về việc Ban hành Quy
chế thí điểm liên kết phát triển kinh tế - xã
hội vùng ĐBSCL giai đoạn 2016-2020.
Trong đó, chú trọng đến nội dung liên kết
vùng trong ứng phó với BĐKH, như: (i)
đầu tư xây dựng, nâng cấp hệ thống thủy lợi
phục vụ tưới tiêu, phòng chống lũ, kiểm
soát xâm nhập mặn; (ii) quản lý, khai thác
sử dụng và bảo vệ tài nguyên nước, nâng
cao hiệu quả sử dụng nước cho sinh hoạt,
sản xuất nông nghiệp và nuôi trồng thủy
sản trong mùa khô; (iii) xây dựng, nâng cấp
hệ thống đê biển, đê bao, cống, đập, vành
đai rừng ngập mặn và các dự án bảo vệ
môi trường, ứng phó với BĐKH... Nhằm
triển khai Quyết định nói trên, Thủ tướng
Chính phủ tiếp tục ban hành Quyết định
6
Nguyễn Quang Thuấn, Hà Huy Ngọc, Phạm Sỹ An
số 2220/QĐ-TTg ngày 17 tháng 11 năm vùng, liên ngành, có trọng tâm, trọng điểm.
2016 về việc Ban hành Kế hoạch triển khai Với sự ra đời của Nghị quyết đã góp phần
Quyết định 593/QĐ-TTg. Quyết định 2220 kiến tạo một tầm nhìn phát triển dài hạn,
đã đưa ra kế hoạch hành động liên kết vùng bền vững vùng ĐBSCL, dựa trên nguyên
nhằm ứng phó với BĐKH, gồm: (i) kế tắc tôn trọng các giá trị sinh thái tự nhiên,
hoạch quản lý, khai thác, sử dụng và bảo vệ con người của vùng.
tài nguyên nước nhằm mục tiêu kiểm soát
Để thực hiện Nghị quyết 120/NQ-CP,
lũ, kiểm soát mặn, tăng cường khả năng lưu Chính phủ đã xây dựng chương trình hành
chứa nước ngọt của vùng; (ii) kế hoạch động tổng thể thực hiện Nghị quyết
trồng rừng ngập mặn, bảo vệ môi trường, 120/NQ-CP ngày 17 tháng 11 năm 2017 về
thích ứng BĐKH, kế hoạch bảo vệ, chăm Phát triển bền vững vùng ĐBSCL thích ứng
sóc rừng. Để tiếp tục thúc đẩy thực hiện với BĐKH. Chương trình được thiết kế
Quyết định 593 tại các địa phương, gồm 6 nội dung chính: (i) rà soát, hoàn
Thủ tướng Chính phủ tiếp tục ban hành thiện và bổ sung hệ thống cơ chế, chính
Quyết định số 64/QĐ-TTg ngày 18 tháng 1 sách; (ii) cập nhật hệ thống hóa số liệu, dữ
năm 2017 về việc Thành lập Tổ chỉ đạo liệu liên ngành; (iii) xây dựng quy hoạch, tổ
liên ngành về liên kết vùng ĐBSCL giai chức không gian lãnh thổ; (iv) xây dựng cơ
đoạn 2016-2020.
cấu kinh tế hợp lý phục vụ nền nông nghiệp
Thứ tư, nhóm chính sách ứng phó mang thị trường đa dạng, thích ứng với BĐKH;
tính tổng hợp, liên ngành, đa mục tiêu. Để (v) xây dựng các dự án hạ tầng gắn với
phát triển bền vững vùng đồng ĐBSCL thích ứng BĐKH; và (vi) phát triển nguồn
trong bối cảnh BĐKH và ứng phó với các nhân lực, khoa học công nghệ và hợp tác
thách thức từ sự phát triển nội tại của vùng quốc tế. Trên cơ sở đó Chính phủ đã xây
và khu vực thượng nguồn, Chính phủ ban dựng 55 đề án, chương trình, dự án, nhiệm
hành Nghị quyết 120/NQ-CP ngày 17 tháng vụ ưu tiên, cấp bách cần thực hiện ở 13 tỉnh
11 năm 2017 về Phát triển bền vững vùng vùng ĐBSCL. Đồng thời, để thực hiện Nghị
ĐBSCL thích ứng với BĐKH. Nghị quyết quyết 120/NQ-CP, một số bộ cũng ban
đã đề ra các chủ trương mang tính chiến hành kế hoạch hành động thực hiện Nghị
lược như sau: (i) mô hình phát triển phải lấy quyết. Điển hình là Bộ Tài nguyên và Môi
con người làm trung tâm; (ii) xác định trường ban hành Quyết định 2878/QĐ-
BĐKH và nước biển dâng là xu hướng tất BTNMT ngày 28 tháng 8 năm 2018 về Ban
yếu, phải sống chung và thích nghi, lấy tài hành Kế hoạch hành động của Bộ Tài
nguyên nước là cốt lõi làm cơ sở cho việc nguyên và Môi trường thực hiện Nghị quyết
hoạch định chiến lược phát triển vùng; (iii) 120/NQ-CP của Chính phủ về Phát triển
việc chuyển đổi mô hình phải dựa trên hệ bền vững vùng ĐBSCL thích ứng với
sinh thái, tôn trọng các quy luật tự nhiên; BĐKH với 7 nhiệm vụ chính: (i) cập nhật,
(iv) tiếp cận tổng hợp, theo hướng tích hợp hệ thống hóa số liệu, dữ liệu liên ngành
tổng thể kinh tế - xã hội toàn vùng, tăng vùng ĐBSCL; (ii) rà soát hoàn thiện bổ
cường liên kết giữa các địa phương trong sung cơ chế chính sách về tài nguyên và
vùng; (v) mọi hoạt động đầu tư phải được môi trường; (iii) rà soát hoàn thiện phương
điều phối thống nhất, đảm bảo tính liên án quy hoạch lĩnh vực tài nguyên và môi
7
Khoa học xã hội Việt Nam, số 3 - 2019
NBD. Ban Chỉ đạo gồm lãnh đạo UBND
tỉnh làm trưởng ban, lãnh đạo các sở/ngành
và UBND các huyện, thị xã và thành phố là
thành viên. Để giúp việc cho Ban Chỉ đạo,
các địa phương đã thành lập Văn phòng
giúp việc cho Ban Chỉ đạo, hoạt động theo
chế độ kiêm nhiệm và đặt tại Sở Tài nguyên
và Môi trường. Riêng thành phố Cần Thơ
và 2 tỉnh Bến Tre, Trà Vinh thành lập Văn
phòng BĐKH. Văn phòng là đơn vị độc lập
trực thuộc UBND tỉnh để giúp việc cho Ban
Chỉ đạo cấp tỉnh thực hiện CTMTQG về
BĐKH. Đồng thời, để thực hiện CTMTQG
về ứng phó với BĐKH tại địa phương thì
Tỉnh ủy, UBND các tỉnh, thành đã ban hành
325 văn bản quy phạm pháp luật dưới các
hình thức khác nhau để thực hiện chính
sách ứng phó BĐKH tại các địa phương
trường; (iv) tuyên truyền nâng cao nhận
thức; (v) phát triển ứng dụng khoa học công
nghệ; (vi) huy động và quản lý tài chính; và
(vii) tăng cường hợp tác quốc tế. Dựa trên 7
nhiệm vụ trọng tâm, Bộ Tài nguyên và Môi
trường đã xây dựng 21 đề án, dự án với các
hoạt động cụ thể để thực hiện tại vùng
ĐBSCL. Bộ Nông nghiệp và Phát triển
nông thôn ban hành Quyết định 816/QĐ-
BNNPTNT ngày 7 tháng 3 năm 2018 về
Ban hành Kế hoạch hành động của Bộ
Nông nghiệp và Phát triển nông thôn thực
hiện Nghị quyết 120/NQ-CP của Chính phủ
về Phát triển bền vững vùng ĐBSCL thích
ứng với BĐKH với 38 nhiệm vụ, dự án
được thực hiện ở các địa phương vùng
ĐBSCL. Chỉ tính trong giai đoạn 2008-
2018, Chính phủ, Thủ tướng Chính phủ, Ủy vùng ĐBSCL7.
Bên cạnh đó, để từng bước triển khai
ban Thường vụ Quốc hội, Bộ trưởng và thủ
trưởng các cơ quan ngang Bộ đã ban hành
66 văn bản pháp luật gồm các Hiệp ước,
Nghị quyết, Nghị định, Thông tư, Chỉ thị,
và quy hoạch có liên quan trực tiếp đến ứng
phó với BĐKH ở vùng ĐBSCL6.
chính sách ứng phó với BĐKH, 13/13 địa
phương đã xây dựng kịch bản BĐKH và
NBD, đồng thời ban hành Kế hoạch hành
động ứng phó BĐKH và NBD giai đoạn
2011-2015 và giai đoạn 2016-2020. Từ
khung kế hoạch hành động chung của tỉnh,
thành phố, thì từng lĩnh vực, một số ngành
đã xây dựng hành động ứng phó với BĐKH
trên từng ngành.
3.2. Thực hiện chính sách
Thứ nhất, xây dựng kế hoạch triển khai
chính sách. Ngay sau khi các quyết định
được ban hành, các tỉnh vùng ĐBSCL đã tổ
chức triển khai, chỉ đạo các cấp, các ngành
thực hiện đồng bộ chương trình và đạt được
một số kết quả như sau: Căn cứ vào việc
thực hiện Quyết định số 158/2008/QĐ-TTg
ngày 2 tháng 12 năm 2008, Quyết định số
1183/QĐ-TTg ngày 30 tháng 8 năm 2012,
Nghị quyết số 24-NQ/TW của Ban Chấp
hành Trung ương, Ủy ban nhân dân
(UBND) các tỉnh, thành phố trực thuộc
Trung ương đã thành lập Ban Chỉ đạo cấp
tỉnh về thực hiện Chương trình Mục tiêu
quốc gia (CTMTQG) về ứng phó BĐKH và
Thứ hai, tuyên truyền thực hiện chính
sách. Trong giai đoạn 2011-2017, để góp
phần thực hiện CTMTQG về BĐKH ở vùng
ĐBSCL, thì hoạt động tuyên truyền chính
sách ứng phó BĐKH được các địa phương
triển khai khá đa dạng về nội dung và hình
thức tuyên truyền, trong đó, tập trung chủ
yếu vào tuyên truyền nâng cao nhận thức
(tuyên truyền thông qua các chương trình
phóng sự, phát thanh truyền hình về thiên
tai, truyền thông, tập huấn về BĐKH và các
mô hình ứng phó, hội thi tìm hiểu về
BĐKH)8. Kết quả khảo sát cũng cho thấy,
hoạt động tuyên truyền đã làm rất tốt ở nội
8
Nguyễn Quang Thuấn, Hà Huy Ngọc, Phạm Sỹ An
Chỉ tính riêng trong giai đoạn 2017-
2018, Chính phủ đã đầu tư cho vùng
ĐBSCL để ứng phó với BĐKH nhiều hơn
so với các vùng khác của cả nước. Cụ thể,
Chính phủ đã chi 1.500 tỷ đồng từ nguồn
dự phòng ngân sách Trung ương năm 2018,
và 1.000 tỷ đồng từ nguồn dự phòng kế
hoạch đầu tư công trung hạn 2016-2020 để
hỗ trợ cho một số địa phương trong vùng
xử lý, khắc phục các khu vực sạt lở bờ
sông, bờ biển cấp bách ảnh hưởng trực tiếp
đến khu dân cư tập trung, công trình hạ tầng
thiết yếu. Đối với Chương trình ứng phó
với BĐKH và Tăng trưởng xanh giai đoạn
2016-2020, vùng ĐBSCL được Chính phủ
ưu tiên thực hiện 34 dự án (có 9 dự án
chuyển tiếp từ giai đoạn trước đó và 25 dự
án mở mới), với tổng vốn đầu tư 11.000 tỷ
đồng [14].
Thứ tư, phối hợp, chia sẻ thông tin trong
việc thực hiện chính sách. Để chính sách
thích ứng với BĐKH trở nên hiệu quả hơn
thì các bên tham gia vào chính sách cần cải
thiện hơn nữa cơ chế phân công, phối hợp,
chia sẻ thông tin giữa các bên liên quan
trong quá trình thực hiện. Thực tiễn cho
thấy, trong giai đoạn 2008-2018 sự phối
hợp, chia sẻ thông tin giữa các cấp
bộ/ngành và địa phương, giữa địa phương
dung về các biểu hiện và tác động của
BĐKH tới các trụ cột của phát triển bền
vững, tuy nhiên, các hình thức hỗ trợ trực
tiếp đối với cộng đồng bị ảnh hưởng bởi
BĐKH thì lại chưa có nhiều. Điều này cho
thấy, hoạt động tuyên truyền mới tập trung
vào các hoạt động nhằm thay đổi nhận thức
của cộng đồng chứ chưa thực sự có nhiều
mô hình ứng phó ở cấp địa phương.
Thứ ba, phân bổ nguồn lực tài chính
thực hiện các chương trình, dự án. Các văn
bản, chính sách nêu trên là cơ sở để xây
dựng và thực hiện các chương trình, dự án
ứng phó với BĐKH ở vùng ĐBSCL. Trong
giai đoạn 2011-2015, Chương trình Mục
tiêu quốc gia về ứng phó với BĐKH đã đầu
tư cho vùng ĐBSCL 2.594 tỷ đồng để triển
khai, thực hiện 45 dự án. Bên cạnh đó,
Chương trình hỗ trợ ứng phó với BĐKH
(Support Program to Respond to Climate
Change - SP-RCC) cũng đã đầu tư 2.301 tỷ
đồng cho 7 dự án vùng ĐBSCL giai đoạn
2012-2016 (chủ yếu tập trung đầu tư vào
lĩnh vực cải tạo và nâng cấp hệ thống hạ
tầng thuỷ lợi)9.
Tính tổng trong giai đoạn 2011-2017
vùng ĐBSCL đã huy động được 12.879 tỷ
đồng10 cho các chương trình, dự án hoạt
động BĐKH, trong đó, tiểu vùng duyên hải với địa phương, giữa các sở ngành với nhau
trong quá trình triển khai chính sách BĐKH
dù đã được quan tâm, tuy nhiên, vẫn còn rất
mờ nhạt, lỏng lẻo, vì chưa có cơ chế pháp
lý ràng buộc và do liên quan đến lợi ích của
các bên.
phía Đông là 2.078 tỷ đồng, tiểu vùng Tứ
giác Long Xuyên là 7.145 tỷ đồng, tiểu
vùng Đồng Tháp Mười là 1.729 tỷ đồng, và
tiểu vùng bán đảo Cà Mau là 1.927 tỷ đồng.
Các nguồn lực đầu tư cho BĐKH tại các
tiểu vùng vẫn chủ yếu dành cho các hạng
mục về xây dựng kết cấu hạ tầng phục
vụ ứng phó với BĐKH11. Trong giai đoạn
này, nguồn vốn viện trợ ODA cũng đã
hỗ trợ cho các dự án liên quan đến ứng
phó với BĐKH vùng ĐBSCL khoảng hơn
764 triệu USD12.
3.3. Một số đánh giá
Kể từ khi các chính sách và chương trình,
dự án nêu trên được triển khai ở khu vực
ĐBSCL, đời sống của người dân đã được
cải thiện, thu nhập tăng, tạo sinh kế bền
9
Khoa học xã hội Việt Nam, số 3 - 2019
vững và thích ứng tốt với BĐKH. Tuy phi công trình, bán công trình và giải pháp
nhiên, chính sách thích ứng với BĐKH ở công nghệ (như: hệ thống quan trắc và cảnh
vùng ĐBSCL trong thời gian qua vẫn còn báo sớm thiên tai, năng lượng tái tạo, thích
những bất cập.
ứng với BĐKH dựa vào hệ sinh thái, bảo vệ
Thứ nhất, việc tuyên truyền chính sách rừng ngập mặn, mô hình sinh kế bền vững
ứng phó với BĐKH ở vùng ĐBSCL dù đã cho cộng đồng...).
được triển khai, nhưng vẫn còn nhiều hạn
Thứ tư, nhu cầu ngân sách để chi cho
chế. Hình thức và nội dung tuyên truyền ứng phó với BĐKH ở các địa phương vùng
chủ yếu tập trung vào nâng cao nhận thức, ĐBSCL là rất lớn, trong khi 12/13 tỉnh,
nhưng lại thiếu các giải pháp cụ thể tác thành phố chưa cân đối được thu - chi ngân
động trực tiếp tới đối tượng bị ảnh hưởng sách và phải xin ngân sách từ Trung ương.
do BĐKH.
Trong bối cảnh ngân sách đầu tư công bị
Thứ hai, BĐKH có ảnh hưởng trên diện thắt chặt và cắt giảm như hiện nay, thì chi
rộng, tác động mang tính liên tỉnh, lên vùng ngân sách chỉ đáp ứng được khoảng 25% so
sinh thái - xã hội. Các chương trình, dự án với nhu cầu của các địa phương, trong khi
ứng phó với BĐKH trong thời gian qua chủ đó, khó thu hút được nguồn kinh phí đầu
yếu được xây dựng và thực hiện cục bộ, tư cho BĐKH từ khu vực tư nhân hay từ
manh mún, cát cứ thuộc ranh giới của từng cộng đồng [22].
địa phương trong vùng. Ví dụ, 7 dự án được
Chính phủ phân bổ vốn để thực hiện trong
4. Những vấn đề đặt ra đối với ứng phó
BĐKH ở vùng ĐBSCL trong bối cảnh
phát triển mới
Chương trình hỗ trợ ứng phó với BĐKH chỉ
được triển khai riêng biệt trong nội bộ
7 tỉnh. Trong quá trình lập dự án, các địa
phương thiếu tính tiếp nối, liên kiết và chia
sẻ thông tin với nhau, trong khi các dự
án về xây dựng công trình hạ tầng, thuỷ lợi
trong ứng phó với BĐKH sẽ tác động
tiêu cực đối với tỉnh hay vùng lân cận,
nếu như không được thực hiện một cách
đồng bộ. Điều này, dẫn đến công tác ứng
phó với BĐKH kém hiệu quả, gây lãng phí
nguồn lực [22].
Trong bối cảnh phát triển mới ngày nay,
Việt Nam ngày càng hội nhập sâu rộng vào
quốc tế và khu vực, dưới ảnh hưởng của
cuộc Cách mạng công nghiệp 4.0 và những
tác động của BĐKH thì vùng ĐBSCL đang
đứng trước những cơ hội và thách thức.
4.1. Thỏa thuận Paris về BĐKH và các vấn
đề đặt ra cho vùng ĐBSCL
Thứ ba, các chương trình, dự án về ứng
phó với BĐKH thời gian qua hầu hết được
thiết kế tập trung vào lĩnh vực kết cấu hạ
tầng, như: xây dựng đê biển, đê sông, hồ
chứa, đập, kênh rạch thoát lũ, cống ngăn
mặn… (chiếm khoảng 89% nguồn vốn đầu
tư cho BĐKH ở vùng ĐBSCL trong giai
Sau khi Thỏa thuận Paris được thông qua
tại Hội nghị các bên liên quan lần thứ 21
(COP21) tháng 12/2014, Việt Nam đã ký
Thỏa thuận Paris cùng hơn 170 quốc gia
khác. Theo đó, Việt Nam cam kết cắt giảm
đoạn 2011-2017)13. Các dự án chưa chú 8% phát thải khí nhà kính (KNK) vào năm
2030 so với mức kinh doanh bình thường
trọng ưu tiên dành nguồn lực cho giải pháp
10
Nguyễn Quang Thuấn, Hà Huy Ngọc, Phạm Sỹ An
(Business as Usual - BAU) và sẽ giảm 25% biến, công nghệ tưới tự động cho phép tiết
kiệm nước) sẽ ít phụ thuộc vào các yếu tố
tự nhiên, góp phần ứng phó hiệu quả với
các tác động bất lợi của BĐKH.
nếu có sự hỗ trợ của cộng đồng quốc tế
[19]. Để thực hiện thỏa thuận này, Việt
Nam ban hành Quyết định số 2053/QĐ-
TTg ngày 28 tháng 10 năm 2016 Phê duyệt
Cuộc Cách mạng công nghiệp 4.0 cũng
Kế hoạch thực hiện Thỏa thuận Paris về có những ảnh hưởng tích cực đến công tác
BĐKH14. Theo kết quả kiểm kê KNK của
ứng phó với BĐKH, nhờ áp dụng các công
Bộ Tài nguyên và Môi trường năm 2018,
lượng phát thải KNK của ngành nông
nghiệp là 89.751,8 nghìn tấn CO2, chiếm
khoảng 27,9% tổng lượng phát thải KNK.
Dự báo đến năm 2020 lượng phát thải KNK
của ngành nông nghiệp sẽ giảm xuống còn
20,67% và năm 2030 là 12,6% [10]. Đây sẽ
là thách thức rất lớn cho vùng ĐBSCL khi
tiến hành các hoạt động triển khai Đóng
góp Quốc gia tự quyết định (Nationally
Determined Contribution - NDC) nhằm
giảm KNK trong hoạt động sản xuất nông
nghiệp (vì đây là khu vực chuyên canh lúa
lớn nhất của cả nước, với 1,7 triệu héc ta
đất trồng lúa) [18].
nghệ tiết kiệm năng lượng, thân thiện với
môi trường, và giảm nhẹ phát thải KNK.
Bên cạnh đó, sự phát triển nhanh chóng của
các công nghệ giám sát, quan trắc thời tiết,
khí hậu và cảnh báo sớm thiên tai được hỗ
trợ bởi Internet kết nối vạn vật giúp thu
thập và xử lý thông tin liên tục 24/7 theo
thời gian thực hiện tại vùng.
Ngành năng lượng của vùng ĐBSCL có
thể tận dụng các thành tựu của cách mạng
công nghiệp để xanh hoá năng lượng, nhờ
được hưởng lợi khá nhiều từ những đột phá
trong công nghệ năng lượng tái tạo, trước
hết là công nghệ ứng dụng năng lượng mặt
trời, năng lượng gió với giá thành sản xuất
ngày càng giảm.
Việc ứng phó với BĐKH ở vùng
ĐBSCL cũng trở nên hiệu quả hơn nếu nắm
bắt được các yếu tố công nghệ của cuộc
Cách mạng công nghiệp 4.0. Các xu hướng
thông minh ngày càng được áp dụng nhiều
hơn như: nông nghiệp thông minh, đô thị
thông minh, giao thông thông minh, nhà
thông minh. Các xu hướng này sẽ giảm
thiểu tác hại của BĐKH và tạo ra các
ngành và lĩnh vực mới giúp thích ứng với
BĐKH [21].
4.2. Ảnh hưởng của cuộc Cách mạng công
nghiệp 4.0
Cuộc Cách mạng công nghiệp 4.0 có những
tác động lớn đến kinh tế, xã hội và môi
trường ở tất cả các khu vực, quốc gia và
vùng lãnh thổ. Các tác động này mang tính
tích cực trong dài hạn, song cũng tạo ra
nhiều thách thức trong ngắn và trung hạn.
Đối với vấn đề ứng phó với BĐKH, cuộc
Cách mạng công nghiệp 4.0 sẽ tác động đến
các khía cạnh sau [23]:
Cuộc Cách mạng công nghiệp 4.0 đang
mở ra cơ hội rất lớn cho vùng ĐBSCL để
có thể đón đầu, thu hẹp khoảng cách công
nghệ và năng suất lao động. Những mô
hình sản xuất kinh doanh mới, sử dụng
công nghệ hiện đại dựa trên nền tảng đổi
mới sáng tạo (ứng dụng công nghệ cảm
4.3. Bối cảnh phát triển ở khu vực
thượng nguồn
Nằm ở phía cuối của lưu vực Mê Kông,
ĐBSCL chịu tác động rất lớn từ sự phát
triển của 11 nhà máy thủy điện ở lưu vực.
Các đập thủy điện đã chặn dòng chảy, làm
11
Khoa học xã hội Việt Nam, số 3 - 2019
giảm lượng nước đổ về hạ nguồn, trong
khi nhu cầu về nước ngày càng tăng trước
sức ép gia tăng dân số và phát triển nông
nghiệp [15]. Các đập thủy điện trên lưu vực
sông Mê Kông đã làm giảm phù sa mịn,
chặn toàn bộ cát, sỏi về ĐBSCL, gây thiệt
hại về nguồn lợi thuỷ sản nước lợ, và ảnh
hưởng đến thủy sản biển và dòng chảy [24].
triển diện tích nuôi trồng thuỷ sản; thì việc
khai thác cát quá mức trên sông Tiền, sông
Hậu làm trầm trọng thêm sự thiếu hụt trầm
tích, khai thác kiệt quệ nước ngầm làm mặt
đất sụt lún [15].
5. Một số giải pháp
4.4. Vấn đề phát triển thiếu bền vững của
ĐBSCL
Thứ nhất, hoàn thiện thể chế ứng phó với
BĐKH vùng ĐBSCL. Chính phủ cần sớm
nghiên cứu thành lập Ủy ban Điều phối
vùng nhằm tạo sức mạnh tổng hợp, liên kết
giữa các địa phương trong vùng. Mô hình
quản lý này sẽ có chức năng, nhiệm vụ,
quyền hạn, để nắm vai trò ra quyết định quá
trình phát triển của khu vực ĐBSCL. Khi
đó, Ủy ban điều phối vùng sẽ thành lập Hội
đồng chuyên môn để xét duyệt các dự án
thuộc các chương trình mục tiêu quốc gia
BĐKH dựa trên tiêu chí tổng hợp, liên
ngành, liên vùng [3].
Quá trình đô thị hóa - công nghiệp hóa
(ĐTH-CNH) và di dân đang tạo ra nhiều
thách thức cho vùng ĐBSCL. Dự báo dân
số của vùng ĐBSCL có thể tăng từ 17 triệu
lên 30 triệu dân vào năm 2050. Quá trình
ĐTH-CNH phát triển sẽ thu hẹp diện tích
đất nông nghiệp, đồng thời làm tăng nhu
cầu về nước sạch cũng như phát sinh nhiều
nước thải, rác thải sinh hoạt. Đây cũng là
nguyên nhân gây BĐKH và ngập lụt tại các
đô thị [9].
Xây dựng các tiêu chí để lựa chọn các
dự án thuộc Chương trình Ứng phó với
BĐKH và tăng trưởng xanh giai đoạn 2016-
2020, và Chương trình thực hiện Nghị
quyết 120/NQ-CP, như: (i) dự án thật sự
cấp bách; (ii) dự án mang tính liên tỉnh, liên
vùng; (iii) ưu tiên những giải pháp bán công
trình, phi công trình; (iv) trong trường hợp
xây dựng những giải pháp công trình thuỷ
lợi lớn (đê biển, kè sông…) có quy lớn, liên
tỉnh thì phải công bố công khai dự án và
tham vấn ý kiến của cộng đồng, chuyên gia
và nhà khoa học trong giai đoạn lập dự án
đầu tư.
Chính phủ cần giao Bộ Tài nguyên và
Môi trường, Bộ Nông nghiệp và Phát triển
nông thôn phối hợp với Bộ Tài chính, xây
dựng quy chế tài chính giải ngân vốn của
dự án thuộc Chương trình BĐKH và tăng
trưởng xanh, Chương trình thực hiện Nghị
Theo Quy hoạch điện VII điều chỉnh
được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt vào
ngày 18/3/2016, có 15 nhà máy nhiệt điện
than sẽ được xây dọc theo tuyến sông Hậu
từ thành phố Cần Thơ, xuống tỉnh Hậu
Giang và tiếp đến cửa biển giữa hai tỉnh
Sóc Trăng và Trà Vinh. Với quy mô phát
triển công nghiệp năng lượng như vậy, đến
năm 2030 vùng sẽ trở thành một trong
những khu vực có mật độ nhiệt điện cao
nhất cả nước. Do đó, vùng sẽ phải đối mặt
với nhiều hệ lụy xấu: ô nhiễm nguồn nước
ngọt, phá huỷ hệ sinh thái dưới nước và sức
khoẻ con người. Đồng thời gây áp lực cho
việc cắt giảm phát thải KNK theo Thỏa
thuận Paris15 [12].
Bên cạnh đó, với sự phát triển nội tại của
vùng, ngoài việc làm suy giảm nghiêm
trọng rừng ngập mặn, rừng tràm do phát
12
Nguyễn Quang Thuấn, Hà Huy Ngọc, Phạm Sỹ An
quyết 120/NQ-CP ở ĐBSCL để các địa
phương chủ động và đẩy nhanh tiến độ giải
ngân vốn cho các dự án cấp bách thực hiện.
Theo quy định thủ tục giải ngân vốn của
Luật Đầu tư công hiện nay thì tiến độ xây
dựng dự án, cấp vốn và quy trình giải ngân
ở vùng ĐBSCL đang diễn ra rất chậm và
phức tạp.
Thứ hai, xây dựng cơ chế huy động
nguồn lực tài chính linh hoạt phát triển bền
vững và ứng phó với BĐKH. Chính phủ
cần xem xét, cân nhắc thành lập Quỹ Phát
triển bền vững và ứng phó với BĐKH ở
ĐBSCL. Quỹ này xây dựng cơ chế quản lý
hoạt động rõ ràng, để huy động những
nguồn vốn cấp bách, dành riêng cho từng
mục đích, phù hợp với các nguyên tắc
chung về quản lý bền vững, thích ứng
khu vực [13].
Rà soát, điều chỉnh kế hoạch đầu tư công
trung hạn, các dự án thuộc chương trình
mục tiêu quốc gia về tăng trưởng xanh và
BĐKH, và các dự án sử dụng ODA liên
quan đến BĐKH ở vùng ĐBSCL giai đoạn
2016-2020. Trong đó, cần chú trọng tập
trung rà soát lại để lựa chọn các dự án ưu
tiên, cấp bách thực hiện, trên cơ sở tổng
hợp, liên vùng, liên tỉnh, và liên ngành.
Thứ ba, xây dựng và nhân rộng các mô
hình sinh kế đa dạng, phù hợp với từng tiểu
vùng, đáp ứng nhu cầu của thị trường và
thích ứng với BĐKH. Mô hình sinh kế theo
3 hướng trọng tâm: thủy sản - cây ăn quả -
lúa gắn với các tiểu vùng sinh thái, trong
đó, coi thủy sản (nước ngọt, nước lợ, nước
mặn) là chủ lực. Chú trọng chuyển đổi cơ
cấu và hỗ trợ đầu tư phát triển cây trồng,
vật nuôi chủ lực, đồng thời chuyển đổi mục
đích sử dụng đất lúa ở vùng cửa sông,
ven biển sang nuôi trồng thủy sản nhằm
thích ứng với xâm nhập mặn ngày càng
gia tăng ở ĐBSCL. Mặt khác, ĐBSCL cũng
cần phát triển nông nghiệp hữu cơ (tôm -
rừng, tôm - lúa) [6].
Thứ tư, nghiên cứu cơ chế để thu hút khu
vực tư nhân tham gia vào ứng phó với
BĐKH. Chính phủ cần xây dựng chế tài
nhằm thúc đẩy doanh nghiệp thay đổi
phương thức hoạt động sản xuất kinh doanh
theo hướng nông nghiệp thông minh, để cắt
giảm lượng KNK [25]. Chính phủ tạo ra
một hành lang pháp lý và cơ chế khuyến
khích đủ mạnh để thu hút các dự án đầu tư
của khu vực tư nhân. Đây sẽ là nguồn động
viên cho người nông dân, các doanh nghiệp
và các bên liên quan khác tham gia triển
khai kế hoạch hoạt động cắt giảm lượng
KNK phát thải ra môi trường. Ngoài ra,
Chính phủ cần mạnh dạn xây dựng cơ chế
thí điểm thu thủy lợi phí ở một số vùng
chuyên canh lúa và thủy sản có quy mô lớn
phục vụ xuất khẩu tại một số tỉnh ĐBSCL.
Mục tiêu thu thủy lợi phí là để (i) thể hiện
trách nhiệm sử dụng nước ngọt của người
dân và doanh nghiệp; (ii) để xây dựng duy
tu, bảo dưỡng, vận hành hệ thống thủy lợi
nội đồng; và (iii) thu hút sự đầu tư của tư
nhân vào xây dựng các hồ thủy lợi, hồ chứa
nước đa mục tiêu ở một số khu vực xung
yếu khi mà nguồn lực của Nhà nước không
đủ để đầu tư.
Xây dựng cơ chế thí điểm hình thức hợp
tác công tư (Public Private Partnership -
PPP) trong việc xây dựng mới, nâng cấp hệ
thống thuỷ lợi, hỗ trợ củng cố hoàn thiện hệ
thống thuỷ lợi nội đồng để nâng cao khả
năng ứng phó với hạn hạn, xâm nhập mặn ở
ĐBSCL.
Thứ năm, hoàn thiện tổ chức bộ máy
chuyên trách ứng phó với BĐKH. Chính
phủ cần thành lập Tổ tư vấn quốc gia về
phát triển bền vững và BĐKH thuộc Uỷ ban
13
Khoa học xã hội Việt Nam, số 3 - 2019
Điều phối vùng ĐBSCL. Đây sẽ là nơi quy với cơ sở dữ liệu của Ủy hội sông Mê Kông
tụ các nhà khoa học, nhà quản lý, doanh
nhân… thuộc các lĩnh vực liên ngành khác
nhau và am hiểu về ĐBSCL. Tổ tư vấn sẽ
tham mưu cho Uỷ ban về các chiến lược
ứng phó BĐKH. Cần sáp nhập hai ban chỉ
đạo cấp tỉnh là Ban Chỉ đạo cấp tỉnh về
thực hiện CTMTQG về ứng phó BĐKH và
NBD, và Ban Chỉ đạo Phòng chống thiên
tai và tìm kiếm cứu nạn tỉnh, thành phố
thành Ban Chỉ đạo Ứng phó BĐKH và
Phòng chống thiên tai tỉnh, thành phố. Sự
sáp nhập này nhằm giảm đầu mối chỉ đạo,
giảm chi phí và nâng cao hiệu quả tổ chức
thực hiện.
Thành lập Văn phòng BĐKH và giảm
nhẹ thiên tai là cơ quan thường trực và giúp
việc cho Ban Chỉ đạo. Văn phòng BĐKH
và giảm nhẹ thiên tai có bộ máy độc lập,
chuyên trách trên cơ sở các phòng và cán
bộ phụ trách BĐKH của Sở Tài nguyên và
Môi trường, và cán bộ phụ trách giảm nhẹ
thiên tai của Sở Nông nghiệp và Phát triển
nông thôn. Các cán bộ chuyên trách của
Văn phòng phải được đào tạo chuyên
nghiệp kiên thức chuyên sâu về thiên tai
và BĐKH.
quốc tế khai thác, sử dụng có hiệu quả
thông tin phục vụ đa mục tiêu, bên cạnh đó
chia sẻ và tổ chức công bố thông tin cho cơ
quan, tổ chức, cá nhân liên quan [9].
6. Kết luận
Qua các phân tích ở trên cho thấy, ĐBSCL
đang phải hứng chịu những ảnh hưởng tiêu
cực của BĐKH và NBD. Đến nay, đã có
nhiều chính sách, chương trình, dự án liên
quan trực tiếp và gián tiếp đến ứng phó
BĐKH được thực hiện ở vùng, tuy nhiên,
nội dung còn chồng lấn, đầu tư dàn trải,
thiếu các nguồn lực thực hiện, điều đó dẫn
đến hiệu quả ứng phó chưa cao. Trong giai
đoạn tới, cần phải chú trọng hoàn thiện các
chính sách, chương trình, dự án theo hướng
nâng cao hiệu quả ứng phó với BĐKH ở
vùng ĐBSCL.
Chú thích
4
Bài viết là sản phẩm của đề tài Các giải pháp
Thứ sáu, xây dựng trung tâm dữ liệu
vùng ĐBSCL, trong đó tập trung vào những
vấn đề sau: (i) tăng cường năng lực quan
trắc, giám sát, cảnh báo, dự báo và hoàn
thiện, khai thác, sử dụng cơ sở dữ liệu tích
hợp về ĐBSCL; (ii) đầu tư nâng cấp và hiện
đại hoá hệ thống quan trắc, giám sát, cảnh
báo và dự báo về tài nguyên và môi trường
(gồm: môi trường, biển đảo, tài nguyên
nước, khí tượng thuỷ văn, BĐKH, sụt lún,
xói lở, bồi đắp vùng đồng bằng); (iii) xây
dựng, hoàn thiện, tích hợp hệ thống cơ sở
dữ liệu liên ngành và thành lập Trung tâm
Dữ liệu vùng ĐBSCL. Trung tâm sẽ kết nối
cơ bản nhằm phát triển bền vững vùng Tây Nam Bộ
trong bối cảnh mới, mã số KHCN-TNB.
ĐT/14-19/X19, thuộc Chương trình Khoa học và
Công nghệ phục vụ phát triển bền vững vùng Tây
Nam Bộ.
5
Tính toán của nhóm tác giả dựa trên số liệu thống
kê thiệt hại do thiên tai của Tổng cục Phòng chống
thiên tai, và Báo cáo Thiệt hại hàng năm của 13 tỉnh,
thành phố giai đoạn 2010-2018.
6
Tổng hợp của nhóm tác giả năm 2018.
7, 8
Tổng hợp của nhóm tác giả dựa trên số liệu Báo
cáo Tình hình thực hiện CTMTQG ứng phó với
14
Nguyễn Quang Thuấn, Hà Huy Ngọc, Phạm Sỹ An
BĐKH giai đoạn 2011-2017 của 13 tỉnh, thành phố
ĐBSCL.
hậu”, Hội nghị Phát triển bền vững vùng đồng
bằng sông Cửu Long thích ứng biến đổi khí
hậu, Cần Thơ.
9
Tổng hợp của nhóm tác giả dựa trên cơ sở dữ liệu
[3] Bộ Kế hoạch và Đầu tư (2018), Báo cáo Hội
thảo Tăng cường liên kết vùng ở đồng bằng
sông Cửu Long, Dự án nghiên cứu do Ngân
hàng Thế giới tài trợ, Hà Nội.
về tình hình thực hiện các dự án liên quan đến
BĐKH ở Việt Nam giai đoạn 2011-2017, của Cục
Biến đổi khí hậu năm 2017.
10
Kể cả huy động các nguồn lực từ các tổ chức phi
[4] Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn
(2016), Báo cáo tình hình thiệt hại do hạn hán
và xâm nhập mặn ở Tây Nguyên, đồng bằng
sông Cửu Long, Hà Nội.
chính phủ.
11 Tiểu vùng duyên hải phía Đông chiếm 65,5% kinh
phí, tiểu vùng Tứ giác Long xuyên chiếm 93,9%,
tiểu vùng Đồng Tháp Mười chiếm 81,9%, tiểu vùng
bán đảo Cà Mau chiếm 76%.
[5] Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn
(2017a), “Giải pháp chuyển đổi nông nghiệp
bền vững cho các tiểu vùng ở đồng bằng sông
Cửu Long”, Hội nghị Phát triển bền vững vùng
đồng bằng sông Cửu Long thích ứng biến đổi
khí hậu, Cần Thơ.
12 Tính toán của nhóm tác giả năm 2018 dựa trên số
liệu của Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Bộ
Tài nguyên và Môi trường, Bộ Xây dựng, Bộ Kế
hoạch và Đầu tư, và một số bộ/ngành khác.
[6] Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn
(2017b), “Báo cáo sạt lở bờ sông, bờ biển vùng
đồng bằng sông Cửu Long, giải pháp thích ứng
với biến đổi khí hậu”, Hội nghị Phát triển bền
vững vùng đồng bằng sông Cửu Long thích
ứng biến đổi khí hậu, Cần Thơ.
13 Tính toán của nhóm tác giả dựa trên số liệu về tình
hình thực hiện các dự án thuộc Chương trình Mục
tiêu quốc gia về BĐKH, Cục Biến đổi khí hậu,
năm 2017.
14 Tính đến tháng 4/2018 đã có 12/13 tỉnh, thành phố
ở vùng Tây Nam Bộ xây dựng và ban hành Kế
hoạch thực hiện Thỏa thuận Paris về BĐKH ở cấp
địa phương.
[7] Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn
(2018), Báo cáo tình hình thiệt hại thiên tai
năm 2018, Hà Nội.
[8] Bộ Tài nguyên và Môi trường (2016), Kịch
bản biến đổi khí hậu và nước biển dâng cho
Việt Nam, Nxb Tài nguyên môi trường và Bản
đồ, Hà Nội.
15 Các nhà máy nhiệt điện ở vùng Tây Nam Bộ sẽ sử
dụng khoảng 170.000 tấn than/ngày, thải ra lượng
nước thải khoảng 70 triệu m3/ngày đêm.
[9] Bộ Tài nguyên và Môi trường (2017), “Tổng
quan về thách thức và cơ hội, giải pháp chuyển
đổi mô hình phát triển cho vùng đồng bằng
sông Cửu Long”, Hội nghị Phát triển bền vững
vùng đồng bằng sông Cửu Long thích ứng biến
đổi khí hậu, Cần Thơ.
Tài liệu tham khảo
[1] Ban Chỉ đạo Trung ương về phòng, chống
thiên tai (2017), Báo cáo về tình hình thiên tai
và thiệt hại do thiên tai gây ra năm 2017,
Hà Nội.
[10] Bộ Tài nguyên và Môi trường (2018), Thông
báo quốc gia lần thứ ba của Việt Nam cho
công ước khung của Liên Hợp Quốc về biến
đổi khí hậu, Hà Nội.
[2] Bộ Kế hoạch và Đầu tư (2017), “Quy hoạch
tổng thể theo hướng tích hợp vùng đồng bằng
sông Cửu Long thích ứng với biến đổi khí
[11] Cục Biến đổi khí hậu (2017), Báo cáo tình
hình thực hiện các dự án liên quan đến biến
15
Khoa học xã hội Việt Nam, số 3 - 2019
đổi khí hậu ở Việt Nam giai đoạn 2011-2017,
Hà Nội.
định (NDC) trong lĩnh vực nông nghiệp ở Việt
Nam trong bối cảnh pháp lý và chính sách hiện
tại”, Báo cáo kỹ thuật CCAFS số 21, Chương
trình Nghiên cứu của CGIAR về Biến đổi khí
hậu, nông nghiệp và an ninh lương thực
(CCAFS), Wageningen, Hà Lan.
[12] GreenID (2016), Phát triển nhiệt điện than ở
đồng bằng sông Cửu Long: Những điều cần
làm rõ, Báo cáo nghiên cứu, Hà Nội.
[13] Ngân hàng Thế giới (2017), Bài phát biểu tại
Hội nghị Phát triển bền vững vùng đồng bằng
sông Cửu Long thích ứng biến đổi khí hậu,
Cần Thơ.
[20] Lê Anh Tuấn (2018), “Phát triển đồng bằng
sông Cửu Long thích ứng với biến đổi khí
hậu”, Kỷ yếu Hội thảo Sau một năm thực hiện
Nghị quyết 120/NQ-CP của Chính phủ về Phát
triển bền vững đồng bằng sông Cửu Long thích
ứng với biến đổi khí hậu, Đại học Cần Thơ,
Cần Thơ.
[14] Hà Huy Ngọc, Bùi Quang Tuấn (2018), “Ứng
phó với tác động của biến đổi khí hậu ở
Việt Nam hiện nay”, Tạp chí Khoa học xã hội
Việt Nam, số 7, tr.29-39.
[15] Nguyễn Hữu Thiện (2017), “Ba thách thức đối
với phát triển bền vững vùng đồng bằng sông
Cửu Long: Kiến nghị chiến lược ứng phó và
phát triển”, Hội nghị Phát triển bền vững vùng
đồng bằng sông Cửu Long thích ứng biến đổi
khí hậu, Cần Thơ.
[21] Bùi Quang Tuấn, Hà Huy Ngọc (2017), Đổi
mới phân cấp quản lý nhà nước về bảo vệ môi
trường ở Việt Nam, Nxb Khoa học xã hội,
Hà Nội.
[22] Bùi Quang Tuấn, Hà Huy Ngọc (2018), “Thực
hiện chính sách liên kết vùng nhằm ứng phó
với biến đổi khí hậu ở vùng Tây Nam Bộ trong
bối cảnh mới”, Tạp chí Nghiên cứu kinh tế,
số 7 (482), tr.52-64.
[16] Thủ tướng Chính phủ (2017), Quyết định số
1670/QĐ-TTg, ngày 31 tháng 10 năm 2017 về
việc Phê duyệt Chương trình Mục tiêu ứng phó
với biến đổi khí hậu và tăng trưởng xanh giai
đoạn 2016-2020, Hà Nội.
[23] Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam
(2016), Báo cáo nghiên cứu Cách mạng công
nghiệp lần thứ tư: Một số đặc trưng, tác động
và hàm ý chính sách đối với Việt Nam, Hà Nội.
[24] CEM (2010), MRC Strategic Environmental
Assessment (SEA) of Hydropower on the
Mekong Mainstream: Summary of the Final
Report, Hanoi, Vietnam.
[17] Tổng cục Phòng chống Thiên tai (2016), Báo
cáo tình hình thiệt hại hạn hán và xâm ngập
mặn ở các địa phương đồng bằng sông Cửu
Long, Hà Nội.
[18] Tổng cục Thống kê (2018), Niên giám thống
kê năm 2017, Hà Nội.
[19] Trung, N.D., Anh, L.H., Thang, N.T., and L.S.
Sebastian (2017), “Những thách thức trong
việc triển khai Đóng góp do Quốc gia tự quyết
[25] Trinh, N. D. (2016), Policy Gaps Analysis for
Promoting Investment in Low Emission Rice
Production, Hanoi.
16
14 trang
13/01/2024
10900
Free
Bạn đang xem tài liệu "Giải pháp thích ứng với biến đổi khí hậu ở đồng bằng sông Cửu Long trong bối cảnh mới", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- giai_phap_thich_ung_voi_bien_doi_khi_hau_o_dong_bang_song_cu.pdf
