Hoạt động tân kiến tạo và ảnh hưởng của chúng đến nứt, sụt đất khu vực Thanh Ba

32(3), 200-210

T¹p chÝ C¸c khoa häc vÒ tr¸i ®Êt

9-2010

Ho¹t ®éng T©n kiÕn t¹o vµ ¶nh h−ëng

cña chóng ®Õn nøt, sôt ®Êt khu vùc

Thanh Ba - Phó Thä

Bïi V¨n Th¬m, NguyÔn Xu©n Huyªn

i. Më ®Çu

c¸c biÕn d¹ng hoÆc c¸c ®íi cµ n¸t m¹nh mÏ bëi hµng

lo¹t c¸c ®øt gÉy kiÕn t¹o, mét phÇn lµ t¸i ho¹t ®éng

cña c¸c ®øt gÉy cã tõ tr−íc mét phÇn ®−îc h×nh thµnh

muén h¬n. Nh÷ng chuyÓn ®éng kiÕn t¹o ®Òu ®Ó l¹i

nh÷ng dÊu Ên râ nÐt trªn ®Þa h×nh hiÖn t¹i (c¸c d¶i

®Þa h×nh, c¸c v¸ch kiÕn t¹o). Nh− vËy, ®Æc ®iÓm T©n

kiÕn t¹o ®−îc tr×nh bÇy víi hai néi dung chÝnh : ®Æc

®iÓm c¸c khèi kiÕn tróc T©n kiÕn t¹o vµ ®Æc ®iÓm

ho¹t ®éng cña c¸c ®øt gÉy kiÕn t¹o.

Nøt, sôt ®Êt lµ d¹ng tai biÕn ®Þa chÊt g©y thiÖt h¹i

vÒ ng−êi vµ kinh tÕ ë nhiÒu n¬i trªn l·nh thæ ViÖt

Nam. Trong ®ã, c¸c tØnh Tuyªn Quang, Hµ Giang,

Hoµ B×nh, S¬n La, Phó Thä vµ gÇn ®©y nhÊt lµ t¹i x·

Cam TuyÒn, huyÖn Cam Lé tØnh Qu¶ng TrÞ ®· xÈy ra

hiÖn t−îng nøt, sôt ®Êt, g©y thiÖt h¹i nghiªm träng. C¶

mét th«n, gÇn 40 hé ph¶i di dêi khÈn cÊp, sôt lón ®Êt,

thùc sù ®· g©y hoang mang lo sî ®Õn nhiÒu ng−êi

d©n sèng trong khu vùc nµy [1]. ë tØnh Phó Thä,

trong nh÷ng n¨m 2004, t¹i mét sè khu vùc thuéc

huyÖn Thanh Ba : x· §ång Xu©n, Ninh D©n, Yªn

Néi, Hanh Cï vµ thÞ trÊn Thanh Ba còng ®· liªn tiÕp

xÈy ra hiÖn t−îng nøt sôt ®Êt, kÌm theo ®ã lµ sù mÊt

n−íc ngÇm trÇm träng vµ thùc sù còng ®· g©y ¶nh

h−ëng rÊt lín ®Õn ®êi sèng sinh ho¹t cña nh©n d©n

ë ®©y, nhiÒu nhµ d©n ph¶i chuyÓn n¬i ë kh¸c.

1. §Æc ®iÓm c¸c khèi kiÕn tróc T©n kiÕn t¹o

§Ó cã thÓ thÊy râ vai trß chuyÓn ®éng cña c¸c

kiÕn tróc khèi t¶ng ¶nh h−ëng ®Õn tai biÕn nøt, sôt

®Êt, chóng t«i ®· x¸c lËp c¸c kiÕn tróc khèi t¶ng vµ

®Æc tr−ng ho¹t ®éng cña chóng.

C¸c khèi kiÕn tróc T©n kiÕn t¹o vµ hiÖn ®¹i trong

ph¹m vi vïng nghiªn cøu ®−îc x¸c lËp trªn c¬ së

Nøt, sôt ®Êt xÈy ra do nhiÒu nguyªn nh©n : ®Þa c¸c c¸c nguyªn t¾c sau :

chÊt - th¹ch häc, ®Þa chÊt thñy v¨n, ®Þa chÊt c«ng

♦ Toµn bé vïng nghiªn cøu ®−îc ph©n chia thµnh

tr×nh vµ c¶ yÕu tè t¸c ®éng cña con ng−êi. §¸ng chó

ý h¬n c¶ lµ yÕu tè T©n kiÕn t¹o, chóng võa lµ t¸c nh©n

t¸c ®éng gi¸n tiÕp vµ còng võa lµ t¸c nh©n trùc tiÕp

g©y nøt, sôt ®Êt nãi chung vµ khu vùc Thanh Ba nãi

riªng. §Ó hiÓu râ thªm vÒ vai trß nµy, bµi b¸o giíi

thiÖu kÕt qu¶ nghiªn cøu ho¹t ®éng T©n kiÕn t¹o vµ

cã nh÷ng nhËn ®Þnh, ®¸nh gi¸ ¶nh h−ëng cña chóng

®èi víi tai biÕn nøt sôt ®Êt t¹i huyÖn Thanh Ba.

nhiÒu khèi kiÕn tróc, t¸ch biÖt víi nhau b»ng c¸c ®øt

gÉy thuéc c¸c cÊp kh¸c nhau (tõ cÊp I ®Õn cÊp III vµ

lín h¬n).

♦ Biªn ®é biÕn d¹ng (n©ng, h¹) cña tõng khèi

kiÕn tróc ®−îc x¸c ®Þnh trªn c¬ së ®é cao cña c¸c

m¶nh bÒ mÆt san b»ng cßn sãt l¹i ë khu vùc ®−êng

ph©n thñy cña khèi (khèi n©ng) hoÆc chiÒu dÇy chung

cña líp trÇm tÝch phñ §Ö Tø (khèi h¹). C¨n cø vµo

møc ®é vËn ®éng th¼ng ®øng c¸c khèi kiÕn tróc T©n

kiÕn t¹o trong khu vùc, kÕt hîp víi c¸c tµi liÖu T©n

kiÕn t¹o cña toµn quèc, c¸c khèi kiÕn tróc T©n kiÕn

t¹o khu vùc nµy cã thÓ bao gåm mét sè lo¹i nh− sau :

iI. §Æc ®iÓm T©n kiÕn t¹o

Trong bµi b¸o nµy, kh¸i niÖm vÒ T©n kiÕn t¹o

®−îc ®· ®−îc nhiÒu nhµ khoa häc kh¼ng ®Þnh, ho¹t

®éng T©n kiÕn t¹o b¾t ®Çu tõ 25-30 triÖu n¨m. §©y

lµ giai ®o¹n cã chÕ ®é ho¹t ®éng kiÕn t¹o kh¸c h¼n

víi c¸c giai ®o¹n tr−íc, hÇu hÕt c¸c kiÕn tróc kiÕn

• C¸c kiÕn tróc n©ng : gåm n©ng trung b×nh (®é

cao 80-100 m), trung b×nh yÕu (50-60 m) vµ n©ng

t¹o tr−íc ®ã ®Òu bÞ ph©n dÞ n©ng, h¹ d¹ng khèi t¶ng, yÕu (®é cao 20 -40 m).

200

• C¸c kiÕn tróc h¹ : gåm c¸c kiÕn tróc h¹ lón kiÕn tróc ®ã, cã tÝnh ®Õn ®Æc ®iÓm ph©n dÞ vµ ®Æc

yÕu kiÓu ven r×a vµ h¹ lón côc bé, ®−îc tÝnh b»ng ®iÓm uèn nÕp trong tõng khèi kiÕn tróc.

chiÒu dÇy cña trÇm tÝch §Ö Tø.

Trªn c¬ së nµy, vïng nghiªn cøu ®−îc chia

thµnh ba khèi kiÕn tróc lín : khèi §«ng B¾c, khèi

Trung T©m vµ khèi T©y Nam (h×nh 1).

♦ §Æc tÝnh chuyÓn ®éng cña khèi trong T©n

kiÕn t¹o (n©ng d¹ng vßm, n©ng uèn nÕp, n©ng khèi

t¶ng...) ®−îc x¸c ®Þnh trªn c¬ së ®Æc tÝnh th¹ch häc

vµ tuæi cña c¸c thµnh t¹o tr−íc Kainozoi t¹o nªn c¸c

c Khèi §«ng B¾c : chiÕm gÇn nöa diÖn tÝch

nghiªn cøu bao gåm c¸c x· Vâ Lao, Qu¶ng N¹p,

Bïi V¨n Th¬m, 2009

H×nh 1. S¬ ®å T©n kiÕn t¹o giai ®o¹n Pliocen - §Ö Tø khu vùc thÞ trÊn Thanh Ba vµ l©n cËn

C¸c khèi kiÕn tróc : 1. Khèi §«ng B¾c, 2. Khèi Trung T©m, 3. Khèi T©y Nam ; C¸c ®øt gÉy kiÕn t¹o : 4. §øt

gÉy (a. ®øt gÉy chÝnh, b. ®øt gÉy phô), 5. §øt gÉy thuËn, 6. §íi khe nøt, 7. Sè hiÖu ®øt gÉy, 8. VÞ trÝ nøt,

sôt ®Êt (a. nøt ®Êt, b. sôt ®Êt), 9. H−íng dÞch chuyÓn cña ®øt gÉy, 10. Tr¹ng th¸i øng suÊt t¸ch gi·n

201

Th¸i Ninh, §«ng LÜnh, phÇn phÝa ®«ng b¾c cña c¸c vµ trong tròng lµ c¸c thµnh t¹o trÇm tÝch hçn hîp §Ö

x· Ninh D©n, §ång Xu©n, thÞ trÊn Thanh Ba. Ranh Tø víi thµnh phÇn lµ c¸t pha, s¹n sái ruåi cã chiÒu

giíi ë phÝa ®«ng b¾c, t©y b¾c vµ ®«ng nam v−ît ra dÇy thay ®æi 0,5-5 m. C¸ biÖt cã chç 10 m nh− ë

khái ph¹m vi nghiªn cøu, cßn phÝa t©y nam ®−îc khu 3 x· §ång Xu©n. Ngoµi ra trong tròng cßn tråi

giíi h¹n bëi ®øt gÉy F2. §Þa h×nh trong khèi chñ yÕu lé ®¸ v«i thµnh tõng chßm nhá cã ®é cao 0,5-1 m.

lµ c¸c d¶i ®åi x©m thùc - bãc mßn d¹ng tuyÕn ph−¬ng

e Khèi T©y Nam : n»m ë phÝa t©y nam vïng

TB - §N, víi ®é cao tuyÖt ®èi dao ®éng trong kho¶ng

nghiªn cøu víi kiÕn tróc d¹ng tuyÕn kÐo dµi theo

75-85 m. MËt ®é chia c¾t ngang lín vµ qu¸ tr×nh bãc

ph−¬ng TB - §N, chóng chiÕm mét phÇn thuéc ®Þa

mßn - x©m thùc m¹nh, chia c¾t c¸c d¶i ®åi trªn thµnh

c¸c ®åi ®Ønh trßn víi bÒ mÆt ®Ønh b»ng ph¼ng. CÊu

phËn c¸c x· M¹n L¹n, Ph−¬ng LÜnh vµ ChÝ Tiªn. §Þa

h×nh trong khèi lµ c¸c d¶i ®åi d¹ng tuyÕn cã ®é cao

t¹o nªn c¸c d¶i ®åi lµ c¸c thµnh t¹o cña ®¸ biÕn chÊt

thuéc hÖ tÇng Ngßi Chi (ARnc), riªng ë phÝa nam

20-25 m, thÊp dÇn vÒ phÝa t©y nam. §Þa h×nh cÊu t¹o

bëi trÇm tÝch lôc nguyªn, thuéc hÖ tÇng Cæ Phóc

lµ c¸c thµnh t¹o Mezozoi thuéc hÖ tÇng V¨n L·ng

(Ncp), V¨n Yªn (Nvy) [2] vµ c¸c bËc thÒm s«ng

(T₃n-r vl) vµ §ång Giao (T₂a ®g) [3]. Trong giai ®o¹n

Hång cã tuæi §Ö Tø. Khèi kiÕn tróc nµy, cã mãng

T©n kiÕn t¹o, khèi ph¸t triÓn kÕ thõa trªn mét phÇn

cÊu tróc cæ cña khèi n©ng Con Voi, tiÕp tôc n©ng

kÕt tinh ®−îc cè kÕt trong Mezozoi, hiÖn nay n»m

ch×m s©u xuèng d−íi vµ chØ tråi lé ®¸ v«i víi diÖn

trung b×nh khèi t¶ng d¹ng tuyÕn, víi biªn ®é kho¶ng

50 m vµ tråi lé phÇn mãng kÕt tinh. HiÖn nay trªn bÒ

tÝch nhá ë d−íi lßng suèi t¹i khu vùc Vò În. Trong

giai ®o¹n T©n kiÕn t¹o vµ kiÕn t¹o hiÖn ®¹i, khèi

kiÕn tróc n©ng rÊt yÕu d¹ng khèi t¶ng, h×nh thµnh

nªn c¸c bËc ®Þa h×nh cã ®é cao kh¸c nhau : bËc thÊp

nhÊt gåm b·i båi cao vµ thÒm I (cao 20-25 m), bËc

thø hai gåm c¸c thÒm II vµ III cña s«ng Hång (cao

25-30 m) vµ bËc thø 3 lµ c¸c ®åi bãc mßn d¹ng "b¸t

óp" (cao 30-40 m).

mÆt ®Þa h×nh hiÖn t¹i ®ang tån t¹i c¸c mùc bÒ mÆt

kh¸c nhau : 60-70 m, 75-80 m vµ h¬n 80 m.

d Khèi Trung T©m : n»m phÇn trung t©m vïng

nghiªn cøu, gåm c¸c x· ChÝ Tiªn, Yªn Néi, YÓn Khª,

phÇn phÝa nam x· Ninh D©n, §ång Xu©n, thÞ trÊn

Thanh Ba. Ng¨n c¸ch gi÷a hai khèi kiÕn tróc §«ng

B¾c vµ khèi T©y Nam lµ c¸c ®øt gÉy F2 vµ ®øt gÉy

F4. §Þa h×nh trong khèi ®−îc thÓ hiÖn b»ng nh÷ng

d¶i ®åi ng¾n ph−¬ng TB-§N, n»m xen kÏ lµ c¸c d¶i

tròng hÑp cïng ph−¬ng. Chóng ®−îc cÊu t¹o tõ c¸c

nhãm ®¸ trÇm tÝch lôc nguyªn, lôc nguyªn - carbonat

vµ ®¸ carbonat thuéc hÖ tÇng V¨n L·ng (T₃n-r vl),

§ång Giao (T₂a ®g), Cæ Phóc (Ncp) vµ hÖ tÇng V¨n

Yªn (Nvy) [3]. §é cao cña c¸c d¶i ®åi t−¬ng ®èi ®Òu

nhau, kho¶ng 50-60 m víi ®Ønh kh¸ b»ng ph¼ng, ®Þa

h×nh cã d¹ng s−ên låi ®Æc tr−ng cho qu¸ tr×nh bãc

mßn - x©m thùc. Khèi ph¸t triÓn kÕ thõa kiÕn tróc

cæ vµ ®−îc cè kÕt vµo Mezozoi. Trong giai ®o¹n T©n

kiÕn t¹o, chuyÓn ®éng kiÕn t¹o ph©n dÞ kh¸ m¹nh,

ph¸ vì b×nh ®å cÊu tróc ®· ®−îc thµnh t¹o tr−íc ®ã,

h×nh thµnh hµng lo¹t c¸c cÊu tróc ©m, d−¬ng d¹ng

tuyÕn manh tÝnh côc bé, ph−¬ng TB-§N, c¸c kiÕn

tróc ©m ®−îc lÊp ®Çy bëi c¸c thµnh t¹o trÇm tÝch lôc

®Þa tuæi Neogen, víi thµnh phÇn chñ yÕu lµ c¸t, sÐt,

cuéi, sái s¹n ®a kho¸ng víi chiÒu dÇy lªn tíi 15-20 m

(theo c¸c tµi liÖu giÕng khoan vµ giÕng ®µo ë khu 5

ChÝ Yªn, khu 4 Yªn Néi,...) cßn c¸c kiÕn tróc d−¬ng

tråi lé c¸c thµnh t¹o cæ Protezozoi vµ Mezozoi bÞ vß

nhÇu uèn nÕp m¹nh mÏ. Trong sè ®ã, cã d¶i tròng

kÐo dµi tõ Ninh D©n ®Õn Hanh Cï lµ mét trong nh÷ng

tròng kiÕn t¹o lín nhÊt trong vïng (dµi 7 km réng

Nh×n chung, do n»m ë r×a t©y nam khèi n©ng nói

Con Voi thuéc ®íi kh©u S«ng Hång, nªn ho¹t ®éng

T©n kiÕn t¹o vµ kiÕn t¹o hiÖn ®¹i cña khu vùc ®Òu

chÞu ¶nh h−ëng vµ chi phèi bëi kiÕn tróc n©ng nµy.

♦ Vïng nghiªn cøu cã xu thÕ n©ng m¹nh dÇn

theo h−íng t©y nam lªn ®«ng b¾c, ®Ó t¹o nªn c¸c

khèi cã biªn ®é n©ng d¹ng khèi t¶ng kh¸c nhau : khèi

n©ng trung b×nh §«ng B¾c víi biªn ®é h¬n 80 m,

khèi n©ng yÕu Trung T©m víi biªn ®é 40-60 m vµ

khèi n©ng rÊt yÕu T©y Nam víi biªn ®é tõ 20-5 m.

Sù tråi lé c¸c mãng kÕt tinh cæ ë phÝa b¾c ®«ng b¾c

còng lµ b»ng chøng cho cho nhËn ®Þnh nµy.

♦ Xen kÏ c¸c d¶i n©ng lµ c¸c tròng ®Þa hµo lÊp

®Çy trÇm tÝch bë rêi tuæi §Ö Tø. Trong ®ã cã tròng

Ninh D©n - §ång Xu©n lµ tròng lín nhÊt, phÇn mãng

lµ ®¸ v«i thuéc hÖ tÇng §ång Giao vµ còng lµ n¬i

tËp trung c¸c ®iÓm nøt, sôt ®Êt.

♦ Trong giai ®o¹n hiÖn ®¹i c¸c khèi kiÕn tróc

nµy ho¹t ®éng m¹nh mÏ, ë ranh giíi gi÷a c¸c khèi

xuÊt hiÖn nhiÒu ®øt gÉy ho¹t ®éng cã c¸c ph−¬ng

kh¸c nhau, trong ®ã ®øt gÉy ph−¬ng ¸ kinh tuyÕn

cã lÏ xuÊt hiÖn muén h¬n c¶, ®· chia c¾t, b¨m n¸t

500-1.000 m). Tròng cã ph−¬ng TB-§N, bÞ khèng c¸c khèi kiÕn tróc nµy, chÝnh v× lÏ ®ã, nay trªn ®Þa

chÕ ë hai bªn lµ c¸c ®øt gÉy tr−ît thuËn : F2 vµ F3 h×nh hiÖn t¹i kh«ng chØ tån t¹i c¸c d¶i ®åi ng¾n,

202

hoÆc c¸c ®åi riªng biÖt mµ cßn tån t¹i c¸c bËc ®Þa

h×nh cã ®é cao kh¸c nhau : 30 m, 50 m, 70 m.

Trªn c¬ së ph©n tÝch c¸c dÊu hiÖu ®Þa m¹o vµ

møc ®é dËp vì cña ®Êt ®¸, c¸c dÊu hiÖu vÒ ®Þa chÊt

§Ö Tø, vá phong hãa ë däc ®øt gÉy, cho thÊy, ®©y

lµ mét ®øt gÉy ho¹t ®éng m¹nh trong Kainozoi vµ

hiÖn ®¹i, cã tÝnh chÊt tr−ît b»ng ph¶i-thuËn.

2. §Æc ®iÓm ho¹t ®éng cña c¸c ®øt gÉy T©n

kiÕn t¹o

Trªn c¬ së kh¶o s¸t, ph©n tÝch c¸c tµi liÖu ¶nh

viÔn th¸m, ®Þa h×nh ®Þa m¹o, ®Þa chÊt vµ c¸c tµi liÖu

lç khoan, ®· x¸c ®Þnh ®−îc c¸c ®øt gÉy trong vïng

ph¸t triÓn theo ba ph−¬ng chÝnh : TB - §N, §B - TN

vµ ¸ kinh tuyÕn (h×nh 1).

d §øt gÉy Phông Th−îng - Tranh Yªn (F2), dµi

16 km, trong ph¹m vi nghiªn cøu, dµi 11 km, ch¹y

qua khu 3 x· Vâ Lao, §ång Xa, th«n M¸nh, (x·

Ninh D©n), t©y nam thÞ trÊn Thanh Ba, trung t©m x·

§ång Xu©n vµ ®Õn xãm Tranh Yªn (x· Thanh V©n).

BiÓu hiÖn trªn ¶nh vÖ tinh râ nÐt b»ng nh÷ng chÊn

®o¹n kÐo dµi. VÒ ®Þa m¹o, ®o¹n phÝa ®«ng nam, ®øt

gÉy n»m trïng víi d¶i tròng d¹ng ®Þa hµo, dµi 3 km,

réng 600-700 m, cïng ph−¬ng víi ®øt gÉy, ®−îc

lÊp ®Çy bëi trÇm tÝch §Ö Tø. §o¹n gi÷a (khu vùc

§ång Xa) n»m trïng víi d¶i tròng dµi 1,5 km, réng

300-500 m, tròng cã d¹ng ®Þa hµo vµ ®−îc phñ líp

trÇm tÝch §Ö Tø máng 1-4 m. T−¬ng tù ë khu vùc

§ång Xu©n, ®øt gÉy trïng víi d¶i tròng dµi 700 m,

réng 50-150 m vµ ®−îc lÊp ®Çy bëi trÇm tÝch §Ö Tø

dÇy 2-5 m, riªng ë khu 3 §ång Xu©n chiÒu dÇy líp

phñ §Ö Tø h¬n 10 m. Nh÷ng ®o¹n cßn l¹i gÇn nh−

hÇu hÕt n»m trïng víi c¸c r·nh, khe suèi nhá kÐo

dµi cïng ph−¬ng víi ®øt gÉy, víi chiÒu réng hÑp,

kho¶ng vµi chôc mÐt. T¹i khu vùc x· Thanh V©n

cßn ph¸t hiÖn tròng t¸ch gi·n ph−¬ng ¸ kinh tuyÕn,

bÞ c¸c ®øt gÉy bËc cao n»m ë hai bªn tròng khèng

chÕ, trong tròng lÊp ®Çy trÇm tÝch §Ö Tø. Sù ph¸t

triÓn tròng t¸ch gi·n ph−¬ng ¸ kinh tuyÕn ®· ph¶n

¸nh tÝnh chÊt tr−ît b»ng ph¶i cña ®øt gÉy nµy. T¹i

khu vùc thÞ trÊn Thanh Ba, mét ®øt gÉy nh¸nh cïng

ph−¬ng c¾t qua thung lòng suèi vµ lµm dÞch chuyÓn

ph¶i cña lßng suèi cïng víi nãn phãng vËt víi biªn

®é nhá (20 - 30 m). Ph©n tÝch c¸c mÆt c¾t ®Þa m¹o

vµ ®Þa chÊt, còng ®· x¸c ®Þnh ®−îc tÝnh chÊt tr−ît

thuËn cña ®øt gÉy nµy : c¸nh ®«ng b¾c n©ng t−¬ng

®èi so víi c¸nh t©y nam, biªn ®é kho¶ng 15-20 m.

VÒ ®Þa chÊt, ®o¹n Vâ Lao, ®øt gÉy c¾t qua hÖ tÇng

V¨n L·ng (Tn-r vl) g©y biÕn d¹ng m¹nh hÖ tÇng nµy,

ë ®©y gÆp c¸c ®íi dËp vì kh¸ râ cïng víi nhiÒu mÆt

tr−ît kiÕn t¹o trong ®¸ v«i (h×nh 2). ë khu vùc

§ång Xa, ®øt gÉy lµm ranh giíi ph©n chia gi÷a hai

thµnh t¹o Mezozoi, Kainozoi ë phÝa t©y nam vµ thµnh

t¹o ®Þa chÊt cæ (AR). ë bªn c¸nh t©y nam cña ®øt

gÉy (khu khai th¸c ®¸ v«i §ång Xa vµ Yªn Néi), gÆp

c¸c ®íi dËp vì kiÕn t¹o cïng víi c¸c mÆt tr−ît, vÕt

x−íc kiÕn t¹o râ nÐt trong ®¸ v«i. Còng t¹i ®©y (khu

vùc §ång Xa) cßn quan s¸t thÊy c¸c tÇng hang ®éng,

c¸c khe, r·nh lín trong ®¸ v«i víi hai ph−¬ng chÝnh

a) C¸c ®øt gÉy ph−¬ng t©y b¾c - ®«ng nam :

bao gåm ®øt gÉy Väng Giang - Dèc §en (F1), Phông

Th−îng - Tranh Yªn (F2), Th«n Sen - Hanh Cï (F3),

Th«n DiÖu- Hoµng X¸ (F5), Thèng NhÊt - Tr−êng

S¬n (F6), Nhµ Trang - Nhµ Xa (F4). Trong ®ã ®øt

gÉy F2 vµ F5 lµ nh÷ng ®øt gÉy chÝnh vµ ®ãng vai

trß lµm ranh giíi c¸c khèi kiÕn tróc T©n kiÕn t¹o.

c §øt gÉy Väng Giang - Dèc §en (F1), n»m ë

phÝa ®«ng b¾c cña vïng, dµi 10,5 km, trong ph¹m

vi nghiªn cøu dµi 6,6-km, ®øt gÉy ch¹y s¸t ch©n

s−ên phÝa ®«ng b¾c d¶i nói Th¾m, qua nói KhuÊt,

§ång Bë ®Õn Déc §en (x· §«ng LÜnh). Trªn ¶nh vÖ

tinh, ®øt gÉy thÓ hiÖn kh¸ râ b»ng t«n ¶nh mÇu sÉm,

s¾c nÐt, cã d¹ng tuyÕn tÝnh. Trªn b¶n ®å ®Þa h×nh hiÖn

t¹i vµ nh÷ng kh¶o s¸t ®Þa m¹o, ®Þa chÊt däc theo ®øt

gÉy cho thÊy : ®øt gÉy n»m trïng víi c¸c d¶i ®Þa

h×nh tròng (r·nh vµ m−¬ng xãi), thÓ hiÖn râ nhÊt ë

khu vùc s−ên ®«ng b¾c d¶i nói Th¾m, ®øt gÉy n»m

trïng víi d¶i ®Þa h×nh tròng cã chiÒu réng kho¶ng

150-200 m ®−îc lÊp ®Çy bëi trÇm tÝch §Ö Tø. §o¹n

thø hai tõ §ång Bë ®Õn Xãm Tro (x· Th¸i Ninh), ®øt

gÉy trïng víi d¶i thung lòng suèi, hÑp kho¶ng 60-

80 m ®−îc tÝch tô líp trÇm tÝch §Ö Tø máng 1-2 m.

DÊu hiÖu biÕn d¹ng dÞch tr−ît b»ng ph¶i, thÓ hiÖn

kh¸ râ t¹i c¸c khu vùc Nhµ Tr©u (§«ng LÜnh), H¹c

Hai (Th¸i Ninh). C¸c nãn phãng vËt cïng víi lßng

suèi bÞ ®øt gÉy c¾t qua, dÞch chuyÓn ph¶i víi biªn

®é kho¶ng 60-70 m. T¹i phÝa t©y b¾c nói Th¾m ®·

quan s¸t thÊy bèn tÇng hang n»m ë c¸c ®é cao 1-2 m,

3-5 m, 10-15 m vµ 40 m, ph¶n ¸nh tÝnh chÊt tr−ît

thuËn cña ®øt gÉy theo kiÓu bËc thang. VÒ ®Þa chÊt,

®o¹n phÝa ®«ng nam, ®øt gÉy lµm ranh giíi bÊt chØnh

hîp gãc gi÷a trÇm tÝch lôc ®Þa cña hÖ tÇng V©n L·ng

(T₃n-r vl) ë phÝa t©y nam vµ ®¸ biÕn chÊt thuéc hÖ

tÇng Ngßi Chi (AR₃nc) ë phÝa ®«ng b¾c. §o¹n phÝa

t©y b¾c, ®øt gÉy c¾t qua hÖ tÇng Ngßi Chi g©y biÕn

vÞ m¹nh mÏ hÖ tÇng nµy. Däc theo ®øt gÉy, t¹i khu

vùc Th¸i Ninh ®· quan s¸t thÊy sù gia t¨ng ®ét biÕn

chiÒu tÇng phong hãa 30-50 m ph¶n ¸nh sù ho¹t ®éng TB-§N vµ ¸ kinh tuyÕn. Khu vùc trung t©m x· §ång

tÝch cña ®øt gÉy trong T©n kiÕn t¹o.

Xu©n, th«n Sen theo c¸c giÕng ®µo vµ c¸c lç khoan

203

m

30

B

10

5

GiÕng ®µo

Tr¹m xa §ång Xu©n

0

20

40

60

Khu 6 x· §ång Xu©n

80

100

120

m

210

B

10

5

§øt gÉy F2

0

10

20 30

Khu vùc Th«n M¸nh - Ninh D©n

40

50

m

30

B

§øt gÉy F3

m

10

5

0

m

0

20

40

60

Khu 2 Gß Cä - Yªn Néi

80

100

120

m

10

35

B

§øt gÉy F3

5

0

m

0

20

40

60

80

100

120

Khu 4 §ång Xa - Ninh D©n

5

8

3

4

6

2

7

1

H×nh 2. BiÓu hiÖn dÞch tr−ît thuËn cña c¸c ®øt gÉy ph−¬ng TB-§N (Bïi V¨n Th¬m, 2008)

1. Vá phong hãa, 2. C¸t pha bë rêi, 3. Cuéi, sái vµ t¶ng kÕt (N), 4. C¸t, bét, sÐt kÕt (N), 5. PhiÕn sÐt v«i, ®¸

v«i, c¸t kÕt (T₃), 6. §¸ v«i (T₂), 7. §¸ phiÕn kÕt tinh (AR), 8. §øt gÉy vµ h−íng dÞch chuyÓn

204

th¨m dß còng ph¸t hiÖn c¸c khe, r·nh ®¸ v«i, c¸c

hang ®éng ngÇm bÞ c¸c trÇm tÝch c¸t, bïn, sÐt pha

lÊp ®Çy.

®¸ Yªn Néi, còng x¸c ®Þnh ®−îc ®øt gÉy F3 cã

ph−¬ng TB - §N vµ nghiªng vÒ phÝa ®«ng b¾c.

Víi nh÷ng kÕt qu¶ ph©n tÝch vÒ ®Þa m¹o, ®Þa

chÊt nãi trªn ®· kh¼ng ®Þnh ®øt gÉy ho¹t ®éng m¹nh

trong T©n kiÕn t¹o vµ mang tÝnh chÊt tr−ît b»ng

ph¶i thuËn.

KÕt qu¶ ph©n tÝch khe nøt, c¸c mÆt tr−ît, vÕt

x−íc kiÕn t¹o däc theo ®øt gÉy t¹i khu vùc §ång Xa,

Yªn Néi vµ khu vùc khai th¸c ®¸ ë ng· ba ®−êng

vµo nhµ m¸y xi m¨ng Thanh Ba, khu vùc th«n M¸nh,

th«n Sen, xãm Xui... ®· x¸c ®Þnh ®−îc ®øt gÉy c¾m

vÒ phÝa t©y nam, víi gãc dèc lín 60 - 70°. Ngay t¹i

khu vùc khai th¸c ®¸ v«i §ång Xa, nhiÒu mÆt tr−ît

®øt gÉy kiÕn t¹o cã c¸c ph−¬ng kh¸c nhau, trong ®ã

chñ yÕu lµ c¸c mÆt tr−ît lín cã ph−¬ng TB - §N

(310°) víi gãc dèc lín, nghiªng vÒ phÝa t©y nam.

Còng t¹i ®©y cßn quan s¸t ®−îc ®øt gÉy ph−¬ng TB

- §N, c¾t qua hang karst ®iÒu ®ã chøng tá ®©y lµ

nh÷ng ®øt gÉy cßn rÊt trÎ.

f §øt gÉy Nhµ Trang - Nhµ Xa (F4), trong

ph¹m vi nghiªn cøu ®øt gÉy dµi kho¶ng 8,5 km, b¾t

®Çu ë cuèi th«n Th−îng N«ng qua T©n Th©n (Yªn

Néi), ®Õn phÝa ®«ng b¾c x· YÓn Khª, råi v−ît ra khái

ph¹m vi nghiªn cøu. Trªn ¶nh vÖ tinh ®øt gÉy thÓ

hiÖn b»ng nh÷ng chÊn ®o¹n kÐo dµi vµ kh¸ râ nÐt

víi nh÷ng t«n ¶nh ®Ëm cã d¹ng tuyÕn tÝnh, nèi tiÕp

nhau theo ph−¬ng TB - §N. VÒ ®Þa m¹o, ®øt gÉy

thÓ hiÖn kh¸ râ nÐt ë khu vùc Th−îng N«ng, T©n

Th©n (Yªn Néi), t¹i ®©y ®øt gÉy lµm ranh giíi ph©n

chia gi÷a hai bËc ®Þa h×nh : phÝa ®«ng b¾c lµ d¶i ®Þa

h×nh tròng d¹ng ®ång b»ng tÝch tô, phÝa t©y nam lµ

d¶i ®Þa h×nh ®åi bãc mßn, cã ®é cao b×nh kho¶ng

20 - 30 m. Nh÷ng ®o¹n cßn l¹i, ®øt gÉy n»m trïng

víi c¸c khe r·nh hÑp kÐo dµi cïng ph−¬ng. VÒ ®Þa

chÊt, ®øt gÉy c¾t qua thµnh t¹o Mezozoi thuéc hÖ

tÇng §ång Giao vµ V©n L·ng. Theo kÕt qu¶ ®o ®Þa

vËt lý ë khu vùc Th−îng N«ng vµ c¸c tµi liÖu lç

khoan, ë hai bªn c¸nh cña ®øt gÉy ®· x¸c ®Þnh ®øt

gÉy häat ®éng mang tÝnh chÊt tr−ît thuËn kh¸ râ

Nh− vËy, dùa trªn nh÷ng kÕt qu¶ ph©n tÝch ®Þa

m¹o, khe nøt kiÕn t¹o, dÊu hiÖu biÕn d¹ng ®Þa m¹o

vµ h×nh hµi kiÕn tróc ®· x¸c ®Þnh ®−îc ®øt gÉy ho¹t

®éng mang tÝnh chÊt lµ tr−ît b»ng ph¶i thuËn.

e §øt gÉy Th«n Sen - Hanh Cï (F3), dµi

16,2 km, trong ph¹m vi nghiªn cøu, dµi 10 km. §øt

gÉy c¾t qua th«n Sen, th«n Th−îng N«ng, T©n LËp,

Xãm Cèc ®Õn Thanh Cï (x· Thanh V©n) råi v−ît ra

khái ph¹m vi nghiªn cøu. Trªn ¶nh vÖ tinh ®øt gÉy

thÓ hiÖn b»ng nh÷ng chÊn ®o¹n ng¾n nèi tiÕp nhau nÐt. C¸nh ®«ng b¾c n©ng cao t−¬ng ®èi so víi c¸nh

t©y nam kho¶ng 2 - 5 m. Sù ph©n bè c¸c kiÕn tróc

t¸ch gi·n ph−¬ng ¸ kinh tuyÕn ph¸t hiÖn ë §«ng

Néi vµ ®«ng b¾c x· Yªn Néi, ®· kh¼ng ®Þnh tÝnh

chÊt tr−ît b»ng ph¶i thuËn cña ®øt gÉy trong giai

®o¹n §Ö Tø.

theo ph−¬ng TB - §N. VÒ ®Þa m¹o, ®øt gÉy thÓ hiÖn

kh¸ râ nÐt ë khu vùc Yªn Néi vµ Thanh Cï, t¹i ®©y

®øt gÉy lµm ranh giíi ph©n chia gi÷a hai bËc ®Þa

h×nh : phÝa ®«ng b¾c lµ ®ång b»ng tÝch tô §Ö Tø,

phÝa t©y nam lµ d¶i ®Þa h×nh ®åi bãc mßn, cã ®é cao

kho¶ng 15 - 20 m. Nh÷ng ®o¹n cßn l¹i, ®øt gÉy

n»m trïng víi c¸c khe r·nh hÑp, kÐo dµi cïng

ph−¬ng. Däc theo ®øt gÉy cßn gÆp nhiÒu c¸c tròng

t¸ch gi·n ph−¬ng ¸ kinh tuyÕn (Th«n Sen, Th«n

M¸nh, Khu 3 §ång Xu©n) ph¶n ¸nh c¬ chÕ tr−ît

b»ng ph¶i cña ®øt gÉy nµy. VÒ ®Þa chÊt, ®øt gÉy c¾t

qua thµnh t¹o Mezozoi, thuéc hÖ tÇng §ång Giao,

V©n L·ng. KÕt qu¶ ®o ®Þa vËt lý vµ c¸c tµi liÖu lç

khoan ë hai bªn c¸nh cña ®øt gÉy, ®· x¸c ®Þnh ®øt

gÉy häat ®éng cã tÝnh chÊt tr−ît thuËn kh¸ râ nÐt.

C¸nh ®«ng b¾c n©ng cao t−¬ng ®èi so víi c¸nh t©y

nam víi biªn ®é kho¶ng 2-5 m. HiÖn t−îng nøt ®Êt

ph¸t hiÖn ë khu vùc Yªn Néi, cïng víi c¸c hè sôt,

r·nh ®¸ v«i vµ sù d©ng cao mùc n−íc ngÇm ë khu 4

Ninh D©n còng ®· ph¶n ¸nh sù ho¹t ®éng tÝch cùc

cña ®øt gÉy trong giai ®o¹n T©n kiÕn t¹o vµ kiÕn

t¹o hiÖn ®¹i. KÕt qu¶ ph©n tÝch khe nøt kiÕn t¹o,

g §øt gÉy Th«n DiÖu - Hoµng X¸ (F5), dµi

5,5 km, b¾t ®Çu tõ phÝa t©y nam Th«n DiÖu qua KiÒu

Tïng, trung t©m x· YÓn Khª ®Õn Hoµng X¸ råi v−ît

ra khái ph¹m vi nghiªn cøu. §øt gÉy ch¹y song song

víi c¸c ®øt gÉy F2, F3, F4. Trªn ¶nh vÖ tinh, ®øt

gÉy thÓ hiÖn b»ng nh÷ng chÊn ®o¹n kÐo dµi vµ kh¸

râ nÐt víi nh÷ng t«n ¶nh ®Ëm cã d¹ng tuyÕn tÝnh,

nèi tiÕp nhau theo ph−¬ng TB - §N. VÒ ®Þa m¹o,

®øt gÉy n»m trïng víi c¸c khe r·nh hÑp kÐo dµi

cïng ph−¬ng. Tuy nhiªn, däc theo ®øt gÉy, c¸c dÊu

hiÖu ®Þa h×nh thÓ hiÖn kh«ng ®−îc râ nÐt. VÒ ®Þa

chÊt, ®øt gÉy c¾t qua thµnh t¹o Kainozoi thuéc hÖ

tÇng Cæ Phóc, t¹i khu vùc YÓn Khª vµ Vò În, ®øt

gÉy lµm ranh giíi gi÷a thµnh t¹o Mezozoi thuéc hÖ

tÇng §ång Giao, ë phÝa t©y nam vµ c¸c thµnh t¹o cña

®¸ biÕn chÊt cæ thuéc hÖ tÇng Ngßi Chi. T¹i khu vùc

ChÝ Tiªn vµ Thanh X¸ còng quan s¸t thÊy kh¸ râ

mÆt tr−ît, vÕt x−íc kiÕn t¹o t¹i khu vùc khai th¸c dÊu hiÖu biÕn vÞ m¹nh mÏ cña c¸c tËp ®¸ Neogen

205

víi biªn ®é th¼ng ®øng nhá 0,5-1 m vµ ®· x¸c ®Þnh mÐt, cao 5 -10 m, c¸c ®¸ bÞ biÕn d¹ng, dËp vì

®−îc ®øt gÉy c¾m vÒ phÝa ®«ng nam vµ cã tÝnh chÊt m¹nh. TiÕp vÒ phÝa ®«ng b¾c (phÝa ®«ng nam thÞ

tr−ît thuËn lµ chñ yÕu.

trÊn Thanh Ba) quan s¸t t¹i giÕng ®µo vµ c¸c v¸ch

taluy ®−êng ®· lé tÇng phong hãa tõ ®¸ biÕn chÊt

kh¸ dÇy (h¬n 40 m), trong khi ®ã, c¸ch 200 m vÒ

phÝa b¾c, chiÒu dÇy vá phong hãa chØ ®¹t 10 - 20 m.

C¸c kÕt qu¶ nãi trªn cho phÐp nhËn ®Þnh : ®©y lµ

®øt gÉy cã h−íng c¾m gÇn th¼ng ®øng vµ cã tÝnh

chÊt tr−ît b»ng lµ chñ yÕu.

h §øt gÉy Thèng NhÊt - Tr−êng S¬n (F6), dµi

2 km, b¾t ®Çu tõ th«n Thèng NhÊt ®Õn Tr−êng S¬n

x· M¹n L¹n råi v−ît ra khái ph¹m vi nghiªn cøu.

§øt gÉy ch¹y s¸t bê tr¸i cña s«ng Hång. Trªn ¶nh vÖ

tinh vµ ¶nh m¸y bay ®øt gÉy thÓ hiÖn b»ng nh÷ng

chÊn ®o¹n kÐo dµi vµ râ nÐt. VÒ ®Þa m¹o, ®o¹n phÝa

t©y nam Vò În, M¹n L¹n ®øt gÉy lµm ranh giíi ph©n

d §øt gÉy Hoµng X¸ - Th¸i Ninh (F8), dµi

chia hai bËc ®Þa h×nh kh¸c nhau : phÝa ®«ng b¾c lµ kho¶ng 7,5 km b¾t ®Çu tõ Hoµng X¸ (Ph−¬ng LÜnh)

nh÷ng d¶i ®åi thÊp cã ®é cao 5 - 10 m, thuéc c¸c bËc qua B¾c S¬n, phÝa b¾c thÞ trÊn Thanh Ba (trïng víi

thÒm I, II. PhÝa ®«ng nam, lµ m¶ng ®ång b»ng tÝch tØnh lé 214) ®Õn trung t©m UB x· Th¸i Ninh. Trªn ¶nh

tô §Ö Tø, thuéc c¸c b·i båi cao vµ thÊp cña s«ng vÖ tinh vµ trªn ®Þa h×nh hiÖn t¹i, ®øt gÉy thÓ hiÖn râ

Hång. VÒ ®Þa chÊt, ®øt gÉy c¾t qua hµng lo¹t c¸c nÐt vµ n»m trïng víi c¸c d¶i tròng cña s«ng §µo Gi·

thµnh t¹o Kainozoi thuéc hÖ tÇng Cæ Phóc (N cp), nh− ë thÞ trÊn Thanh Ba, Th¸i Ninh ®−îc l¾ng ®äng

V¨n Yªn (N vy) vµ §Ö Tø (Q). T¹i khu vùc M¹n L¹n, c¸c tÝch tô §Ö Tø bë rêi víi chiÒu dÇy kho¶ng 3-5 m,

Ph−¬ng LÜnh ®øt gÉy lµm ranh giíi gi÷a trÇm tÝch nhiÒu n¬i h¬n 10 m. DÊu hiÖu dÞ th−êng ®Þa m¹o

Neogen ë phÝa ®«ng b¾c vµ tÝch tô §Ö Tø bë rêi ë kh«ng râ. VÒ ®Þa chÊt, t−¬ng tù ®øt gÉy Tr−êng S¬n -

phÝa t©y nam. KÕt qu¶ ph©n tÝch chi tiÕt trÇm tÝch Th«n M¸nh chóng c¾t qua hµng lo¹t thµnh t¹o ®Þa

Neogen ë khu vùc Ph−¬ng LÜnh, M¹n L¹n, ®· x¸c chÊt kh¸c nhau vµ ph¸t hiÖn nhiÒu tËp, líp ®Êt ®¸,

®Þnh ®−îc ®øt gÉy cã h−íng c¾m vÒ phÝa t©y nam m¹ch th¹ch anh bÞ dÞch chuyÓn tr¸i víi biªn ®é nhá

vµ ho¹t ®éng mang tÝnh chÊt tr−ît thuËn lµ chñ yÕu (mét vµi centimet). Ph©n tÝch khe nøt, c¸c mÆt tr−ît,

víi c¸nh ®«ng b¾c n©ng cao t−¬ng ®èi so víi c¸nh vÕt x−íc kiÕn t¹o t¹i khu vùc chïa §ång Xu©n, thµnh

t©y nam.

b) HÖ thèng c¸c ®øt gÉy ph−¬ng ®«ng b¾c -

t©y nam

t¹o ®¸ sÐt kÕt, bét kÕt cña hÖ tÇng V¨n L·ng bÞ vß

nhµu vµ uèn nÕp m¹nh, hÖ thèng khe nøt ph¸t triÓn

víi mËt ®é cao h¬n h¼n so víi c¸c vïng l©n cËn. ë

khu vùc cÇu §ång Xu©n (trªn ®−êng tõ thÞ trÊn Thanh

HÖ thèng c¸c ®øt gÉy ph−¬ng §B - TN, ph¸t Ba ®i §ång Xu©n) còng quan s¸t thÊy biÕn d¹ng m¹nh

triÓn r¶i r¸c trong khu vùc, trong ®ã lín h¬n c¶ lµ cña c¸c thµnh t¹o ®¸ cuéi kÕt, c¸t kÕt tuæi Neogen

®øt gÉy Tr−êng S¬n - Th«n M¸nh, ®øt gÉy Hoµng thuéc hÖ tÇng Cæ Phóc. T¹i khu 3 thÞ trÊn Thanh Ba,

X¸ - Th¸i Ninh.

theo c¸c tµi liÖu lç khoan khai th¸c n−íc còng ph¸t

hiÖn c¸c r·nh karst lín, cã ®é s©u hµng chôc mÐt ®−îc

lÊp ®Çy tÝch tô §Ö Tø. Còng t¹i ®©y, c¸ch 150 m vÒ

phÝa b¾c (khu 3 x· §ång Xu©n) còng ph¸t hiÖn ®íi

dËp vì kiÕn t¹o trong ®¸ biÕn chÊt thuéc hÖ tÇng

Ngßi Chi. Ngoµi ra, däc ®íi ®øt gÉy t¹i c¸c khu vùc

YÓn Khª, §Ìo Gi· vµ Th¸i Ninh chiÒu dÇy vá phong

hãa cña ®¸ biÕn chÊt lín h¬n 50 m ph¶n ¸nh ho¹t

®éng tÝch cùc cña ®øt gÉy.

c §øt gÉy Tr−êng S¬n - Th«n M¸nh (F7), dµi

5 km tõ th«n Tr−êng S¬n x· M¹n L¹n qua §ång T©m,

phÝa nam nhµ m¸y xi m¨ng Thanh Ba ®Õn th«n Thanh

Long (phÝa b¾c x· Ninh D©n). §øt gÉy thÓ hiÖn râ

trªn ¶nh vÖ tinh b»ng nh÷ng chÊn ®o¹n lineament

kÐo dµi. Trªn ®Þa h×nh hiÖn t¹i ®øt gÉy n»m trïng víi

c¸c r·nh, m−¬ng xãi cña c¸c nh¸nh s«ng c¹n. VÒ ®Þa

chÊt, ®øt gÉy nµy c¾t qua hµng lo¹t thµnh t¹o ®Þa chÊt

kh¸c nhau (hÖ tÇng Ngßi Chi, hÖ tÇng §ång Giao, hÖ

Nh− vËy, tõ c¸c kÕt qu¶ nãi trªn cho thÊy c¶ hai

tÇng V¨n L·ng vµ hÖ tÇng Cæ Phóc). Ph©n tÝch khe ®øt gÉy F7, F8 ho¹t ®éng m¹nh trong Kainozoi, cã

nøt, c¸c mÆt tr−ît, vÕt x−íc kiÕn t¹o t¹i c¸c vÞ trÝ h−íng c¾m vÒ phÝa ®«ng nam víi gãc dèc gÇn

däc theo ®øt gÉy cho thÊy : t¹i khu 11 thÞ trÊn Thanh th¼ng ®øng, nh−ng trong giai ®o¹n hiÖn ®¹i ®øt gÉy

Ba, c¸c tËp ®¸ v«i næi lªn bÒ mÆt ®Þa h×nh, c¸c khe ho¹t ®éng yÕu h¬n, chÝnh v× vËy c¸c dÊu hiÖu dÞ

nøt lín ph¸t triÓn cïng ph−¬ng víi ®øt gÉy vµ cã th−êng vÒ ®Þa m¹o däc theo hai ®øt gÉy trªn lµ yÕu

biÓu hiÖn dËp vì m¹nh cña tËp ®¸ nµy. T¹i khu khai vµ bÞ qu¸ tr×nh ngo¹i sinh xãa nhßa rÊt nhanh,

th¸c ®¸ ë khu vùc gÇn nhµ m¸y xi m¨ng Thanh Ba nh÷ng dÊu hiÖu dÞch chuyÓn chØ quan s¸t thÊy tõ

còng ph¸t hiÖn nhiÒu mÆt tr−ît kh¸ râ theo ph−¬ng c¸c vÞ trÝ tõ ®¸ gèc tuæi tr−íc Kainozoi lé ra trªn

§B - TN vµ nhiÒu v¸ch kiÕn t¹o lín dµi hµng chôc ®Þa h×nh hiÖn t¹i.

206

c) HÖ thèng c¸c ®øt gÉy ph−¬ng ¸ vü tuyÕn

vμ ¸ kinh tuyÕn

cæ ë phÝa b¾c ®«ng b¾c còng lµ b»ng chøng cho

nhËn ®Þnh nµy.

HÖ thèng c¸c ®øt gÉy ph−¬ng ¸ kinh tuyÕn, tËp

trung r¶i r¸c ë nhiÒu n¬i trong khu vùc nghiªn cøu.

§Æc tr−ng chñ yÕu cña c¸c ®øt gÉy ph−¬ng ¸ kinh

tuyÕn lµ cã chiÒu dµi ng¾n kho¶ng vµi tr¨m mÐt ®Õn

mét ngh×n mÐt. HÇu hÕt lµ c¸c ®øt gÉy bËc cao. Chóng

xuÊt hiÖn muén h¬n so víi c¸c ®øt gÉy theo c¸c

ph−¬ng kh¸c (TB-§N, §B-TN) vµ lµ hÖ qu¶, sinh ra

do qu¸ tr×nh ho¹t ®éng cña c¸c ®øt gÉy trªn, v× vËy,

chóng kh«ng cã vai trß lµm ranh giíi hoÆc ph©n chia

gi÷a c¸c cÊu tróc T©n kiÕn t¹o lín vµ chØ lµ c¸c ®øt

gÉy néi khèi. Trªn ®Þa h×nh hiÖn ®¹i còng nh− trªn

¶nh vÖ tinh, chóng n»m trïng víi c¸c khe r·nh hoÆc

khe sãi nhá, th−êng kÕt hîp víi nhau vµ khèng chÕ

c¸c thµnh t¹o §Ö Tø, nh− ë khu vùc Thanh Hµ, Thanh

V©n. §¸ng chó ý nhÊt lµ ë khu vùc th«n §ång Xa,

khu khai th¸c ®¸ Yªn Néi, khu 3 x· §ång Xu©n, hÖ

thèng c¸c khe nøt ph−¬ng ¸ kinh tuyÕn ph¸t triÓn

kh¸ dÇy vµ t¹o thµnh tõng ®íi cã chiÒu réng hµng

tÝch mËt ®é lineament ®· x¸c ®Þnh ®−îc gi¸ trÞ næi

tréi h¬n h¼n c¸c khu vùc kh¸c 10-13 km/km².

- Trong giai ®o¹n hiÖn ®¹i, c¸c khèi kiÕn tróc

nµy ho¹t ®éng m¹nh, xuÊt hiÖn nhiÒu ®øt gÉy ho¹t

®éng cã c¸c ph−¬ng kh¸c nhau, trong ®ã ®øt gÉy

ph−¬ng ¸ kinh tuyÕn cã lÏ xuÊt hiÖn muén h¬n c¶,

®· chia c¾t vµ lµm phøc t¹p thªm c¸c khèi kiÕn tróc

nµy, chÝnh v× lÏ ®ã, hiÖn nay trªn ®Þa h×nh hiÖn t¹i

cßn tån t¹i c¸c bËc ®Þa h×nh cã ®é cao kh¸c nhau.

IiI. HiÖn tr¹ng nøt, sôt ®Êt khu vùc

Thanh Ba

KÕt qu¶ ®iÒu tra chi tiÕt hiÖn tr¹ng nøt, sôt ®Êt ë

huyÖn Thanh Ba cho thÊy cã hai d¹ng kh¸c nhau :

nøt ®Êt vµ nøt kÌm theo sôt ®Êt [2], trong phÇn nµy

chØ nªu nh÷ng vÞ trÝ ®· xÈy ra nøt, sôt ®Êt.

Nøt ®Êt xÈy ra t¹i n¨m khu vùc : khu vùc thø

vùc thø hai t¹i khu 3 x· Yªn Néi, nøt ®Êt còng xÈy

ra trªn ®Þa h×nh ®åi cã s−ên rÊt tho¶i, lµm nøt t−êng,

nhùa kho¶ng gÇn 100 m (tØnh lé 634) ; khu vùc thø

t−, xÈy ra t¹i tr−êng mÉu gi¸o x· Hanh Cï lµn nøt

thø n¨m, t¹i khu 8 x· ChÝ Tiªn, xÈy ra trªn ®åi thÊp,

vµ hiÖn nay toµn bé ng«i nhµ bÞ h− háng, kh«ng ë

®−îc ph¶i chuyÓn ®i n¬i kh¸c (¶nh 1).

Nh×n chung, trong ph¹m vi nghiªn cøu, hÖ thèng

c¸c ®øt gÉy ph−¬ng TB - §N ®ãng vai trß chñ ®¹o

®øt gÉy ph−¬ng §B - TN, hoÆc ®øt gÉy ph−¬ng ¸

kinh tuyÕn vµ ¸ vü tuyÕn lµ c¸c ®øt gÉy bËc cao víi

ph−¬ng TB-§N.

§Ó kh¼ng ®Þnh râ vai trß cña hÖ thèng ®øt gÉy

dµi lineament vµ còng x¸c ®Þnh ®−îc ba ®íi ¶nh

h−ëng cña ®øt gÉy (F1, F2 vµ F5) trong ®ã ®íi ¶nh

h¬n 13 km/km²vµ còng lµ ®íi tËp trung c¸c vÞ trÝ

nøt sôt ®Êt lín nhÊt trong vïng [2].

Nøt kÌm theo sôt ®Êt xÈy ra m¹nh mÏ nhÊt vµ

th−íc cña mçi hè sôt còng rÊt kh¸c nhau, trung b×nh

nh− ®−êng giao th«ng liªn th«n, huyÖn vµ tØnh lé.

vµ kh¶o s¸t cho thÊy t¹i c¸c khu vùc sôt ®Êt, xÈy ra

ë phÇn trªn lµ líp máng trÇm tÝch §Ö Tø bë rêi dÇy

0,5-5 m gåm c¸t, s¹n, lÉn sÐt. Riªng khu 3 §ång

Nh− vËy, cã thÓ thÊy khu vùc nghiªn cøu n»m ë

vµ kiÕn t¹o hiÖn ®¹i cña khu vùc ®Òu chÞu ¶nh h−ëng

tÝch §Ö Tø kh«ng quan s¸t trùc tiÕp ®−îc. C¸c hè

ph−¬ng chÝnh TB-§N vµ ¸ kinh tuyÕn. HiÖn nay trõ

víi biªn ®é 20-25 m. Sù tråi lé c¸c mãng kÕt tinh

207

a

b

d

c

F 310°

F AKT

e

f

¶nh 1. Mét sè h×nh ¶nh biÓu hiÖn ho¹t ®éng cña c¸c ®øt gÉy vµ khe nøt kiÕn t¹o vµ hiÖn tr¹ng nøt,

sôt ®Êt khu vùc Thanh Ba

208

do khai th¸c ®¸ hoÆc khai th¸c n−íc ngÇm cña con

triÓn vµ ®Æc biÖt lµ vµo mïa m−a, miÖng c¸c hè sôt

cµng më réng do bÞ xãi mßn vµ röa tr«i [1].

Nh− vËy, râ rµng sù xuÊt hiÖn nøt ®Êt lµ do t¸c

nªn, cô thÓ ë khu vùc nghiªn cøu lµ do ho¹t ®éng

cña ®øt gÉy F2, F3 vµ F4. Cßn sù xuÊt hiÖn sôt ®Êt

th«ng qua qu¸ tr×nh ho¹t ®éng karst t¹o nªn c¸c

hang ®éng ngÇm.

tai biÕn nøt, sôt ®Êt

qu¶ ®iÒu tra kh¶o s¸t hiÖn t−îng nøt, sôt ®Êt cho thÊy

mèi quan hÖ cña chóng nh− sau :

ViÖc xuÊt hiÖn nøt ®Êt, sôt ®Êt tËp trung chñ yÕu

F4, ph¶n ¸nh sù ho¹t ®éng tÝch cùc cña khèi kiÕn

tróc vµ c¸c ®øt gÉy nµy trong giai ®o¹n hiÖn ®¹i.

Thµnh phÇn th¹ch häc thuËn lîi cho sù ph¸t triÓn

c¸c d¹ng tai biÕn ®Þa chÊt : ®¸ v«i, ranh giíi gi÷a

c¸c hÖ tÇng ®Þa chÊt kh¸c nhau.

§èi víi nøt ®Êt : c¸c vÞ trÝ nøt ®Êt ®Òu n»m trïng

b»ng ph¶i thuËn cña ®øt gÉy F2, F3 vµ F4 ®· t¹o nªn

ë hai bªn c¸nh ®øt gÉy hµng lo¹t ®øt gÉy bËc cao

hoÆc c¸c ®íi khe nøt vµ c¸c ®íi siÕt Ðp c¾t sÎ trong

KÕt luËn

tai biÕn nøt, sôt ®Êt cã thÓ rót ra mét sè kÕt luËn :

§èi víi sôt ®Êt : hÇu hÕt c¸c vÞ trÝ sôt ®Êt ®Þa bµn

huyÖn Thanh Ba xÈy ra trong d¹ng ®Þa h×nh tròng,

trïng víi d¶i ®Þa hµo (tròng h¹ lón côc bé) vµ ®−îc

phñ mét líp trÇm tÝch §Ö Tø máng, kÐo dµi tõ Hanh

th−êng tËp trung thµnh tõng chuçi kÐo dµi theo

ph−¬ng gÇn ¸ kinh tuyÕn vµ th−êng n»m trïng víi

c¸c ®íi khe nøt trong ®Êt ®¸ (®¸ v«i). Sù xuÊt hiÖn

cña sôt ®Êt cã thÓ gi¶i thÝch nh− sau : ®Çu tiªn do

ho¹t ®éng cña ®øt gÉy (®øt gÉy F2, F3) ®· t¹o ra ®íi

dËp vì nøt nÎ m¹nh cña ®¸ gèc (®¸ v«i) ®· t¹o ®iÒu

kiÖn thuËn lîi cho qu¸ tr×nh karst ®Ó h×nh thµnh nªn

c¸c hang ®éng karst. Nh÷ng hè sôt chÝnh lµ c¸c cöa

hang ®éng, hoÆc c¸c phÔu karst bÞ phñ bëi líp trÇm

+ Sù chuyÓn ®éng cña c¸c kiÕn tróc khèi t¶ng

Ba thÓ hiÖn râ nÐt vµ ®−îc chia lµm ba khèi kiÕn tróc

®éng cña c¸c khèi kiÕn tróc bËc cao h¬n, vµ hÇu

hÕt c¸c khèi kiÕn tróc cã d¹ng tuyÕn kÐo dµi theo

ph−¬ng TB-§N.

kh¸ tÝch cùc, trong ®ã chñ yÕu lµ c¸c ®øt gÉy ph−¬ng

TB-§N ho¹t ®éng mang tÝnh chÊt tr−ît b»ng ph¶i

thuËn. Sù ho¹t ®éng nµy ®· t¹o nªn hµng lo¹t ®íi

khe nøt t¸ch ph−¬ng ¸ kinh tuyÕn hoÆc c¸c tròng

t¸ch gi·n ph−¬ng ¸ kinh tuyÕn vµ TB-§N. §èi víi

khu vùc cã mãng lµ ®¸ v«i, c¸c khe nøt t¸ch lµ tiÒn

®Ò cho qu¸ tr×nh karst.

+ Nøt, sôt ®Êt trong khu vùc nghiªn cøu biÓu

hiÖn d−íi hai d¹ng :

← chó gi¶i (¶nh 1)

a. DÞch chuyÓn thuËn trong ®¸ c¸t kÕt (Neogen)

(§G F3), b. §øt gÉy c¾t qua hang karst (§G F2),

c. Khe nøt t¸ch ph−¬ng ¸ kinh tuyÕn (khu 3 Ninh

e. Nøt xuÊt hiÖn trªn t−êng nhµ (ChÝ Tiªn) §G F4,

c¸c ®øt gÉy ph−¬ng TB-§N (F2, F3) vµ chuyÓn ®éng

¶nh h−ëng gi¸n tiÕp ®Õn nøt, sôt ®Êt th«ng qua sù

¶nh Bïi V¨n Th¬m, 2008, riªng ¶nh e 2009

209

h×nh thµnh c¸c khe nøt t¸ch vµ c¸c ®íi dËp vì trong

®¸ v«i ®· t¹o ®iÒu kiÖn cho qu¸ tr×nh karst t¹o hang gi¸ c¸c tai biÕn ®Þa chÊt vµ ¶nh h−ëng cña chóng ë

®éng ngÇm. §ång thêi däc theo ®íi dËp vì th−êng khu vùc ven s«ng Hång thuéc c¸c tØnh Phó Thä,

thuËn lîi cho viÖc l−u th«ng dßng chÈy theo chiÒu ViÖn KH & CNVN. L−u tr÷ t¹i ViÖn §Þa ChÊt.

th¼ng ®øng vµ n»m ngang dÉn ®Õn sù röa tr«i hoÆc

lµm máng c¸c líp tÝch tô phÝa trªn c¸c hang ®éng

Summary

Neotonic activities and their effects to land-rupture

hazards in Thanh Ba region, Phu Tho Province

TµI LIÖU dÉn

In Neotectonic periods, the Thanh Ba region

consists of three main tectono-structural blocks : the

Northeastern block, the Central block and the South-

western block, consisting of many active faults (mainly

oriented to northeast - southwest). Activity of the

active structures is one of the direct causes of

LÞch sö ph¸t triÓn c¸c thµnh t¹o trÇm tÝch

Paleogen -Neogen trong mèi quan hÖ víi ®øt gÉy

S«ng Hång. Chuyªn kh¶o : §íi ®øt gÉy S«ng hång

- §Æc ®iÓm ®Þa ®éng lùc sinh kho¸ng vµ tai biÕn

thiªn nhiªn, 413-458. Nxb KH&KT.

ground faulting (in Yen Noi, Hanh Cu communes),

and indirect causes of land subsiding (in Ninh Dan,

Dong Xuan and Yen Noi communes) through formation

and development of crushed - fractured rock zones

and fissure crack systems that have two main orienta-

tions : northeast - southwest and sub-longtitudial

along the faults and between structural boundaries.

These factors cause favourable conditions for migra-

tion and concentration of ground-water and speed

up ground karstification in carbonate formation. Studi-

ed results determined four regions that have high

risk about land subsidence hazards : area 2, 3, 4

and 6 in Ninh Dan ; area 3 in Yen Noi ; and area 3

and 4 in Dong Xuan, all locating on northeastern -

southwestern basin (belong to the Central block).

cøu khoanh vïng dù b¸o nøt, sôt ®Êt huyÖn Thanh

Ba, tØnh Phó Thä, ®Ò xuÊt c¸c gi¶i ph¸p phßng

tr¸nh vµ quy ho¹ch phôc vô ph¸t triÓn bÒn v÷ng.

B¸o c¸o tæng kÕt ®Ò tµi cÊp tØnh, l−u tr÷ t¹i viÖn

§Þa chÊt.

[3] Hoµng Th¸i S¬n, 1997 : B¸o c¸o thuyÕt

minh ®Þa chÊt vµ kho¸ng s¶n tû lÖ 1 : 50.000 nhãm

tê §oan Hïng. L−u tr÷ Côc §Þa chÊt vµ Kho¸ng s¶n.

[4] Phan Träng TrÞnh, Hoµng Quang

Vinh, NguyÔn §¨ng Tóc, Bïi ThÞ Th¶o, 2000 :

Ho¹t ®éng kiÕn t¹o trÎ cña ®íi ®øt gÉy S«ng Hång

325 - 336.

Ngµy nhËn bµi : 29-5-2008

ViÖn §Þa ChÊt

(ViÖn Khoa häc vµ C«ng nghÖ ViÖt Nam)

210

Hoạt động tân kiến tạo và ảnh hưởng của chúng đến nứt, sụt đất khu vực Thanh Ba - Phú Thọ