Đặc điểm ngữ pháp của tổ hợp V+N trong tiếng Hán (Đối chiếu với Tiếng Việt)
NGHIÊN CỨU
ĐẶC ĐIỂM NGỮ PHÁP CỦA TỔ HỢP V+N TRONG TIẾNG HÁN
(ĐỐI CHIẾU VỚI TIẾNG VIỆT)
Nguyễn Hoàng Anh*
Khoa Ngôn ngữ và Văn hꢀa Trung Quꢁc, Trường Đại học Ngoại ngữ, ĐHQGHN,
Phạm Văn Đꢂng, Cầu Giꢃy, Hà Nꢄi, Viꢅt Nam
Nhận bài ngày 01 tháng 12 năm 2016
Chꢀnh sửa ngày 30 tháng 12 năm 2016; Chấp nhận đăng ngày 03 tháng 01 năm 2017
Tóm tắt: Tổ hợp động từ kết hợp với danh từ (tổ hợp V+N) trong tiếng Hán có cấu trúc nội tại phong
phú, độ ngưng kết và chức năng ngữ pháp của nó có quan hệ mật thiết đến cấu trúc âm tiết của tổ hợp. Thông
qua khảo sát ngữ liệu, bài viết miêu tả cấu trúc nội tại, độ ngưng kết và chức năng của tổ hợp V+N tiếng Hán
trong mối liên hệ với cấu trúc âm tiết của nó. Trên cơ sở đó, bài viết đối chiếu với tiếng Việt để tìm ra những
điểm khác biệt bên cạnh những điểm tương đồng giữa hai ngôn ngữ cùng loại hình ngôn ngữ đơn lập ở địa
hạt tổ hợp V+N này.
Tꢆ khoꢇ: tổ hợp V+N, đặc điểm ngữ pháp, đối chiếu Hán Việt
1. Đặt vấn đề
Theo tổng kết của phần lớn các học giả
2. Tổ hợp V+N có cấu trúc “động - tân”
Quan sát các ngữ liệu khảo sát sau:
đi trước như Guo Rui (郭锐), Huang Borong
(黄伯荣) và Zhang Bin (张斌) , Qi Huyang
(齐沪扬) và khảo sát thực tế chúng tôi nhận
thấy, tổ hợp động từ kết hợp với danh từ (sau
viết tắt là “tổ hợp V+N”) trong tiếng Hán chủ
yếu là các loại hình tổ hợp sau: (1) Tổ hợp
V+N có cấu trúc “động - tân” (động từ và
tân ngữ); (2) Tổ hợp V+N có cấu trúc “định
- trung” (định ngữ và trung tâm ngữ); (3) Tổ
hợp V+N với hai cấu trúc “động - tân” và
“định - trung”. Trong đó, cấu trúc âm tiết có
ảnh hưởng nhất định đến đặc điểm ngữ pháp
của tổ hợp này. Sau đây chúng tôi căn cứ vào
tài liệu khảo sát, phân tích độ ngưng kết và
chức năng ngữ pháp của các loại hình tổ hợp
V+N nói trên trong mối liên hệ với cấu trúc
âm tiết tiếng Hán, đồng thời tiến hành đối
chiếu với tiếng Việt.
(a1)走路/吃饭/开花/写字/熬夜/拔
脚/拔腿/把脉/拜年/搬家/帮厨/帮冬/帮
腔/包金/包月/保温/报案/报仇/报国/报
名/报警/报幕/报时/报数/报账
(a2) 写文章/读课文/买东西/
(a3) 吃糯米饭/看展销会/学太极拳/
摆龙门阵/吃闭门羹
(a4) 喜欢钱/修理车/等待你
(a5) 研究语言/成立公司/购买汽车/
欢迎客人/选举厂长
(a6) 安设窃听器/包装工艺品/翻译
文言文/描写总统府
Xét từ góc độ ngữ âm chúng tôi nhận
thấy, trong tiếng Hán động từ và danh từ có
cả đơn âm tiết, song âm tiết. Riêng danh từ có
cả ba âm tiết nhưng chiếm tꢀ trọng không cao
trong tổng số danh từ tiếng Hán. Trong đó các
kết hợp “động - tân” V+N có cấu trúc âm tiết
2
Tạp chí Nghiên cꢀu Nưꢁc ngoꢂi, Tꢃp 33, Sꢄ 1 (2017) 1-10
thường gặp là “1+1” (nhóm ví dụ a1), “1+2”
(nhóm ví dụ a2), “1+3” (nhóm ví dụ a3), “2+2”
(nhóm ví dụ a5) và “2+3” (nhóm ví dụ a6).
Các tổ hợp “động – tân” V+N mà trong đó có
cấu tạo âm tiết là “2+1” (nhóm ví dụ a4) rất ít,
khi đó âm tiết thứ hai của động từ trong tổ hợp
này lại thường phải là thanh nhẹ, hoặc tân ngữ
thường phải là đại từ. Hay nói cách khác, nếu
tân ngữ của động từ song âm tiết là một danh
từ đơn âm tiết thì trước danh từ đó thường phải
có định ngữ để cả thành phần tân ngữ của động
từ có thuộc tính đa âm tiết. Sở dĩ có hiện tượng
như trên, theo chúng tôi có sự can dự của yếu
tố ngữ âm. Nhà ngôn ngữ học Feng Shengli
(冯胜利) cho rằng sự kết hợp giữa các đơn
vị ngôn ngữ trong tiếng Hán chịu ảnh hưởng
nhất định của “bước âm” (音步), điều đó có
nghĩa “trong tiếng Hán có sự tồn tại của bước
âm tự nhiên” [冯胜利, 2005: 4]. Feng Shengli
còn chứng minh “bước âm” nhỏ nhất trong
tiếng Hán là bước âm song âm tiết, một âm tiết
không tạo ra “bước âm”, ba âm tiết được gọi là
“siêu bước âm”. Từ đó Feng Shengli đã đưa ra
lí luận về “từ âm luật”, theo đó trong tiếng Hán
các đơn vị ngôn ngữ khi kết hợp với nhau sẽ tạo
ra một đơn vị mới, đơn vị đó có thể là từ hoặc
ngữ. Nếu là sự kết hợp “bước âm thuận chiều”,
tức theo chiều từ trái sang phải “xx/xx/x” sẽ
tạo ra từ, ví dụ: 造纸厂/展览馆. Ngược lại,
nếu là sự kết hợp “bước âm nghịch chiều”, tức
theo chiều từ phải qua trái “x/xx/xx” sẽ tạo ra
ngữ, ví dụ: 开玩笑/写文章/小雨伞[冯胜利,
2005: 6]. Tổ hợp “động – tân” V+N đang bàn
ở trên thuộc tổ hợp li tâm, là tổ hợp có định
hướng “ngữ”, chính vì vậy theo lí luận về “từ
âm luật” của Feng Shengli sẽ khó có cụm từ có
kiểu kết hợp bước âm thuận chiều “xx/x”, tức
động từ song âm tiết hiếm khi trực tiếp kết hợp
với danh từ tân ngữ đơn âm tiết tạo ra tổ hợp
V+N có cấu trúc “động - tân”.
Xét về độ ngưng kết của tổ hợp “động –
tân” V+N chúng tôi nhận thấy có sự khác biệt
nhất định giữa nhóm tổ hợp (a1) với các nhóm
tổ hợp từ (a2) đến (a6).
Nhóm tổ hợp (a1) do cả hai thành tố đều
là đơn âm tiết, sau khi kết hợp với nhau tạo
ra một đơn vị song âm tiết, vừa vặn với bước
âm tự nhiên cơ bản, nhỏ nhất trong tiếng Hán,
tức ở đây không có chiều của bước âm, chính
vì thế nhóm tổ hợp (a1) mặc dù có thuộc tính
của một cụm vị từ với kết cấu “động – tân”
nhưng lại có độ liên kết khá chặt. Trong số
các tổ hợp thuộc nhóm (a1) này đã có không ít
trở thành một từ ghép và được ghi lại trong từ
điển. Cấu trúc ngưng kết cũng đồng nghĩa với
việc có thể sẽ làm mờ ý nghĩa của các thành tố
tạo nên tổ hợp. Chính đặc điểm này của nhóm
tổ hợp (a1) mà nó được các nhà ngữ pháp học
tiếng Hán gọi với những cái tên khác nhau “từ
li hợp”, “từ cú pháp”, “từ từ tổ”... Ví dụ trợ
từ động thái 了/着/过 khi xuất hiện sẽ được
đặt chen giữa các thành tố, dạng lặp của các
động từ này thường là AAB chứ không phải
là AABB như các động từ song âm tiết khác...
Nhóm tổ hợp (a2) và (a3) do động từ đơn
âm tiết kết hợp với danh từ song âm tiết hoặc
danh từ ba âm tiết tạo ra một tổ hợp gồm 3
hoặc 4 âm tiết. Theo cách phân loại về bước
âm của Feng Shengli thì các tổ hợp này đều
thuộc tổ hợp bước âm nghịch chiều “x/xx”
hoặc “x/xxx” nên chúng đều mang tính chất
của một cụm từ. Hay nói cách khác, độ ngưng
kết giữa các thành tố động từ và danh từ trong
các tổ hợp trên khá lỏng lẻo. Thực tế chúng
tôi thấy rất hiếm có các tổ hợp thuộc nhóm
(a2) hay (a3) được ghi lại trong từ điển với tư
cách là một từ ghép. Quan sát những từ ghép
có dạng cấu trúc ngữ âm “x/xx” mà chúng
tôi thống kê được thì chúng đều có một đặc
điểm chung khá đặc biệt đó là âm tiết thứ hai
N.H. Anh / Tạp chí Nghiên cꢀu Nưꢁc ngoꢂi, Tꢃp 33, Sꢄ 1 (2017) 1-10
3
của danh từ tân ngữ đều là các thanh nhẹ, tức
chúng đều không phải là các danh từ song âm
tiết điển hình. Ví dụ: 爱面子/拔罐子/摆架
子/摆摊子/摆样子/坐月子.
ngữ khác là rất khó khăn. Khi các tổ hợp này
cần đề cập đến một thành tố nghĩa liên quan
thì thông thường thành tố nghĩa đó phải được
một giới từ dẫn ra và chiếm giữ vị trí trạng
ngữ. Ví dụ:
Nhóm tổ hợp (a4) có âm tiết thứ hai của
động từ là thanh nhẹ, tạo ra một nhịp nghꢀ đệm
giữa động từ và tân ngữ, vì vậy tổ hợp không có
sự ngưng kết chặt chẽ. Trên thực tế chúng tôi
không tìm được các tổ hợp từ ghép “động - tân”
có cấu trúc âm tiết “2+1” được ghi trong từ điển.
(4)一见到老人小李就鞠躬向他拜年。
(5)我被诈骗了，已经向法院起诉
了，还能向公安局报案吗？
Chꢀ trừ các trường hợp mà trong đó động
từ thuộc loại ba ngữ trị (tức động từ có thể
mang hai tân ngữ) thì sau tổ hợp V+N mới có
thêm một tân ngữ khác. Ví dụ:
Nhóm tổ hợp (a5) và (a6) do động từ
song âm tiết kết hợp với danh từ song âm hoặc
ba âm tiết tạo ra một tổ hợp gồm 4 hoặc 5 âm
tiết với hai bước âm hoặc đều là bước âm cơ
bản tối thiểu “xx/xx” hoặc một bước âm cơ
bản với một siêu bước âm “xx/xxx”. Với hai
bước âm độc lập như vậy, cả tổ hợp chꢀ có thể
là một cụm từ. Điều này một lần nữa được
chứng minh khi trong tổ hợp có các âm tiết
mang thanh 3 đi liền nhau thì sự biến thanh
thường chꢀ xảy ra trong phạm vi một bước âm,
tức một từ độc lập mà ít khi xảy ra giữa các
bước âm (các từ) khác nhau. Ví dụ: 选举厂长
(xua2nju3/cha2ngzha3ng), hoặc描写总统
府(mia2oxie3/zo2ngto2ngfu3).
(6) 小王送妹妹一本书。
Tuy nhiên, trong tư liệu của chúng tôi có
một số ít tổ hợp “động – tân” V+N ngưng kết
thành một từ và vẫn có thể trực tiếp mang tân
ngữ. Đây là hiện tượng cập vật hoá của một
số động từ bất cập vật trong tiếng Hán. Hiện
tượng này có chịu tác động nhất định của nhân
tố tiết kiệm trong ngôn ngữ và “thường kèm
theo những điều kiện ngữ pháp, ngữ nghĩa,
ngữ dụng khá ngặt nghèo” [朱军、盛新
华,2008]. Ví dụ:
(7) 解放军如何登陆台湾？
(8)朋友入股我们已经运营的公司，
如何计算股份？
Xét về chức năng ngữ pháp thì tổ hợp
“động – tân” V+N là một tổ hợp mang tính vị
từ, tức trùng với chức năng của thành tố động
từ cấu tạo trong tổ hợp. Cả tổ hợp thường
xuất hiện trong các thành phần vị ngữ của
câu. Ví dụ:
Tổ hợp “động – tân” V+N này cũng có thể
làm các thành phần khác trong câu, ví dụ có thể
làm định ngữ tu sức cho danh từ trung tâm. Khi
đó giữa tổ hợp V+N và trung tâm ngữ thường
phải có trợ từ kết cấu “的”, điều đó cho thấy
tính chất vị từ của tổ hợp là rất rõ rệt. Ví dụ:
(1) 我几乎要站起来出去开门。
(2)第二天上午我们游完了前山，下午
四点钟以后我们一共五个人走出寺院，到
街上买酒精。
(9)我给她们拉帷幔的时候，我看见
了她们脸上的泪痕，......
(3)今天下午，爸爸妈妈带我到桐乡
(10)这时听见开门的声音，毛泽东的
去看展销会。
夫人贺子珍掀起门帘让我进去。
Do các tổ hợp này đều có cấu trúc nội
Một số tổ hợp “động – tân” V+N song
tại là “động - tân” nên khả năng mang tiếp tân
âm tiết (nhóm a1) khi làm định ngữ có thể trực
4
Tạp chí Nghiên cꢀu Nưꢁc ngoꢂi, Tꢃp 33, Sꢄ 1 (2017) 1-10
tiếp tu sức cho danh từ trung tâm mà không
cần trợ từ kết cấu “的”. Khi đó cả tổ hợp đã
ngưng kết thành một từ, và tính chất vị từ của
cả tổ hợp cũng giảm đi rõ rệt, thậm chí có thể
đã chuyển sang thuộc tính của từ loại khác
như khu biệt từ. Ví dụ:
với danh từ trung tâm tạo ra một khái niệm có
phạm vi sở chꢀ được thu hẹp hơn so với sở chꢀ
của danh từ trung tâm.
3. Tổ hợp V+N có cấu trúc “định - trung”
Quan sát các ngữ liệu sau:
(b1)爱人/按酒/把柄/把手/败局/败
仗/帮手/绑匪/煲饭/包皮/保人/报表/报
单/报馆/报人/读音/读物/跑鞋/躺椅/飞
船/飞鸟/来宾/烫发
(11)开花馒头，取其寓意，芝麻开花
节节高，意味着一个锦绣的前程。
(12)吃饭表情、搞笑表情、人物表情
等可QQ下载。
(b2) 活地图/死老鼠
(13)2013年上海写字楼租赁市场平稳
(b3)报春花/报话机/写字台/复写纸/
还原剂/混合面儿/计算尺/纪录片/检察
官/保护伞/红烧肉
收关，2014年走势有待观望
Tổ hợp “động - tân” V+N khi ngưng kết
thành một từ có thể có những thay đổi lớn về
chức năng ngữ pháp của chúng, tức chúng
không còn mang tính động từ, mà là một tiểu
loại khác của vị từ - tính từ. Ví dụ: 出名/丢
脸/开心/有道理/有钱/讲卫生/讲礼貌.
(b4)报复主义/报告文学/还原染料/
环绕速度/积累基金/加速运动/分配手段
Xét từ góc độ ngữ âm, theo kết quả khảo
sát của chúng tôi, tổ hợp định – trung V+N chꢀ
có các kết hợp âm tiết “1+1”, “1+2”, “2+1”,
“2+2”, trong đó các tổ hợp có cấu trúc âm tiết
“1+2” rất ít. Với ngữ liệu chúng tôi có được
chꢀ tìm thấy một vài ví dụ (nhóm tổ hợp b2)
mà động từ trong đó chủ yếu là các động từ
trạng thái như “活” hoặc “死”. Cũng có một
số ít ví dụ khác nhưng không đơn thuần là
cấu trúc “định - trung” mà kiêm hai cấu trúc,
chúng tôi sẽ trình bày ở phần dưới. Nhóm tổ
hợp (b2) này cũng có xu hướng từ hoá, tức cả
tổ hợp ngưng kết như một từ, biểu thị một khái
niệm, một sự vật. Nhóm tổ hợp (b1) có cấu
trúc âm tiết “1+1” tạo ra một bước âm cơ bản,
hơn nữa lại là kết cấu hướng tâm do vậy cũng
ngưng kết thành từ ghép. Hầu hết các ví dụ
trong nhóm tổ hợp này chúng tôi đều tìm được
trong từ điển Hán ngữ hiện đại phiên bản số 5
(《现代汉语 词典》第五版).Nhóm tổ hợp
(b3) có cấu trúc âm tiết “2+1” tạo ra một siêu
bước âm thuận chiều, và theo Feng Shengli
thì bước âm thuận chiều sẽ có xu hướng tạo
từ, vì vậy tổ hợp nhóm (b3) có độ ngưng kết
Như vậy tổ hợp “động – tân” V+N có
thể là một tổ hợp song âm tiết hoặc lớn hơn
hai âm tiết. Trong đó khi động từ là các từ
đơn âm tiết thì chúng có thể mang các danh
từ tân ngữ là đơn âm tiết hoặc đa âm tiết. Nếu
động từ là song âm tiết thì danh từ tân ngữ mà
chúng mang theo thường là song âm tiết trở
lên, trường hợp tân ngữ đơn âm tiết rất hãn
hữu và thường có các điều kiện kèm theo như
âm tiết thứ hai của động từ thường là thanh
nhẹ, hoặc tân ngữ thường là đại từ. Các tổ hợp
“động – tân” V+N này đều có thuộc tính của
vị từ, tức có thể làm vị ngữ chính trong câu
hoặc khi làm thành phần định ngữ thường
phải xuất hiện trợ từ kết cấu “的”. Chꢀ một số
ít các tổ hợp “động – tân” song âm tiết có thể
trực tiếp tu sức cho danh từ trung tâm, điều đó
cũng có nghĩa thuộc tính vị từ của tổ hợp đã
giảm xuống, tổ hợp khi đó có thể mang thuộc
tính của một khu biệt từ nhằm phân loại sở
chꢀ của danh từ trung tâm, liên kết chặt chẽ
N.H. Anh / Tạp chí Nghiên cꢀu Nưꢁc ngoꢂi, Tꢃp 33, Sꢄ 1 (2017) 1-10
5
khá cao, gần với từ hơn là ngữ. Nhóm tổ hợp
(b4) có cấu tạo âm tiết là “2+2”, tức bao gồm
hai bước âm cơ bản, vì thế cũng có thể coi là
một tổ hợp ngữ, độ ngưng kết của tổ hợp này
không cao, song do là một kết cấu hướng tâm
nên cũng không hoàn toàn tự do như các tổ
hợp từ khác. Thành tố động từ định ngữ không
còn mang tính vị từ đơn thuần, chúng cũng
có xu hướng chuyển hoá thành thành tố mang
thuộc tính của một khu biệt từ.
có thể là một tổ hợp song âm tiết hoặc lớn hơn
hai âm tiết. Trong đó khi động từ là các từ đơn
âm tiết thì thường chꢀ làm định ngữ cho các
danh từ đơn âm tiết. Rất hiếm khi có các động
từ đơn âm tiết kết hợp với danh từ song âm
tiết trở lên để tạo ra tổ hợp có cấu trúc “định -
trung”. Nếu động từ là các từ song âm tiết thì
chúng có thể cùng với các danh từ đơn âm tiết
hoặc đa âm tiết tạo ra tổ hợp có cấu trúc “định
- trung”. Các tổ hợp “định – trung” V+N này
đều có thuộc tính của thể từ, tức có thể làm
chủ ngữ, tân ngữ trong câu hoặc có thể kết
hợp với số lượng từ. Khi tổ hợp này làm định
ngữ cho các danh từ trung tâm khác thì sự ẩn
hiện của trợ từ kết cấu “的” phụ thuộc vào vai
trò ý nghĩa mà tổ hợp V+N tu sức cho danh từ
trung tâm đó. Nếu trợ từ kết cấu “的” không
xuất hiện mà danh từ trung tâm không phải là
các phương vị từ thì thuộc tính thể từ của tổ
hợp đã giảm xuống, tổ hợp khi đó có thể mang
thuộc tính của một khu biệt từ nhằm phân loại
sở chꢀ của danh từ trung tâm, liên kết chặt chẽ
với danh từ trung tâm tạo ra một khái niệm có
phạm vi sở chꢀ được thu hẹp hơn so với sở chꢀ
của danh từ.
Xét về chức năng ngữ pháp, tổ hợp “định
– trung” V+N thuộc đơn vị mang tính thể từ,
tức có thể làm chủ ngữ, tân ngữ trong câu hoặc
có thể kết hợp với số lượng từ. Ví dụ:
(14) 敬祝酒会随后在HBS演播大厅召
开。
(15) 我吃混合面儿。
(16) 他是一个活地图，城里任何一
个角落都能找到。
Tổ hợp “định – trung” V+N cũng có thể
làm định ngữ, tu sức cho danh từ trung tâm.
Giữa danh từ trung tâm và định ngữ là kiểu tổ
hợp này có hay không có trợ từ kết cấu “的”
phụ thuộc vào quan hệ ngữ nghĩa giữa định ngữ
và trung tâm ngữ. Nếu định ngữ nhấn mạnh sự
sở thuộc hoặc nội dung của danh từ trung tâm
thì thông thường có trợ từ kết cấu “的”, ví dụ:
加油站的站长/理发店的门面; nếu là định
ngữ dùng để phân loại sở chꢀ của danh từ trung
tâm, hoặc định ngữ biểu thꢀ sở thuộc nhưng lại
có quan hệ mật thiết với trung tâm ngữ, hoặc
định ngữ cho danh từ phương vị thì thường
không mang trợ từ kết cấu “的”. Ví dụ: 烫发发
型/赛马场周围.Từ góc độ khác có thể thấy,
sự ẩn hiện của trợ từ kết cấu “的” sẽ làm thay
đổi một phần sắc thái quan hệ ngữ nghĩa giữa
động từ định ngữ và danh từ trung tâm.
4. Tổ hợp V+N hai cấu trúc “động - tân” và
“định - trung”
Hiện tượng đa cấu trúc của một tổ hợp
thực từ trong tiếng Hán tồn tại khá phổ biến
khi thiếu vắng các dấu hiệu hình thức. Tổ hợp
V+N cũng có thể là một tổ hợp thuộc loại này
với hai cấu trúc “động - tân” và cấu trúc “định
- trung”. Ví dụ:
(c1) 帮工/绑腿/包饭/包工/吃水/
(c2)烤红薯/炝黄瓜/烤鸡翅/炸鱼段/炸
酱面/
(c3)分析材料/进口汽车/保护动物/
出租汽车
Như vậy cũng giống như tổ hợp có cấu
trúc “động – tân”, tổ hợp “định – trung” V+N
(c4) 炝拌鱼腥草
6
Tạp chí Nghiên cꢀu Nưꢁc ngoꢂi, Tꢃp 33, Sꢄ 1 (2017) 1-10
Theo khảo sát của chúng tôi, các tổ hợp
sát những ví dụ trong nhóm (c2) và (c4) chúng
tôi nhận thấy ở đây chủ yếu là các tổ hợp trong
trường nghĩa ẩm thực. Theo chúng tôi có thể
là do các động từ nấu nướng trong tiếng Hán
chủ yếu là động từ đơn âm tiết, khi tên món
ăn được đặt theo cách nấu nướng sẽ có cấu
trúc như cấu trúc của nhóm tổ hơp (c2). Nhóm
tổ hợp (c4) tuy có xuất hiện nhưng số lượng
cũng rất hạn chế.
V+N mang hai cấu trúc chủ yếu ở các trường
hợp có cấu trúc âm tiết “1+1” (nhóm tổ hợp
c1) (tức tổ hợp có bước âm không chiều)
hoặc “2+2” (nhóm tổ hợp c3) (tức tổ hợp có
hai bước âm lưỡng chiều. Như trên chúng
tôi đã trình bày về lí thuyết âm luật từ của
Feng Shengli, theo đó tổ hợp có bước âm
thuận chiều thường tạo từ, tổ hợp có bước âm
nghịch chiều thường tạo ngữ. Vậy từ đó có
thể suy luận ra rằng, bước âm không chiều
hoặc bước âm lưỡng chiều vừa có thể tạo ra
từ, lại cũng có thể tạo ra ngữ. Khi tạo ra ngữ
thì tổ hợp V+N thường có cấu trúc li tâm, tức
có cấu trúc “động - tân”, khi tạo ra từ thì tổ
hợp V+N thường có cấu trúc hướng tâm, tức
có cấu trúc “định - trung”. Theo khảo sát của
chúng tôi, giữa hai nhóm (c1) và (c3) cũng có
sự khác biệt nhất định về số lượng. Do số âm
tiết của nhóm (c1) là hai âm tiết, tức một bước
âm cơ bản, vậy nên nhóm (c1) có xu hướng
ngưng kết thành một từ. Cấu trúc của từ lại
thường ổn định nên tổ hợp V+N có cấu trúc
âm tiết “1+1” thường là tổ hợp đơn cấu trúc,
tức hoặc là cấu trúc “động – tân”, hoặc cấu
trúc “định – trung”. Còn tổ hợp (c3) có bốn
âm tiết được tạo bởi hai bước âm cơ bản, do
vậy chúng thường là tổ hợp ngữ, cấu trúc của
nó khá lỏng lẻo và dễ mang tính đa cấu trúc.
Vì thế mà số lượng tổ hợp hai cấu trúc (c1)
ít hơn số lượng tổ hợp hai cấu trúc (c3). Các
tổ hợp V+N hai cấu trúc có cấu trúc âm tiết
“1+2” (nhóm tổ hợp c2) hoặc “2+3” (nhóm
tổ hợp c4) có số lượng rất ít. Sở dĩ có hiện
tượng này là vì tổ hợp thuộc nhóm (c2) có
bước âm nghịch chiều và tổ hợp nhóm (c4)
gồm hai bước âm độc lập nên chúng thường
là các tổ hợp ngữ, mà các tổ hợp ngữ của cấu
trúc V+N trong tiếng Hán thường là tổ hợp ưu
tiên cho cấu trúc “động - tân”. Ngoài ra, quan
Xét về mặt chức năng ngữ pháp của
tổ hợp hai cấu trúc V+N cũng dễ dàng thấy
được, nếu tổ hợp có dạng cấu trúc “động -
tân” thì chức năng ngữ pháp của nó như một
vị từ, tức tương tự với tổ hợp nhóm (a), mức
độ ngưng kết của nó khá lỏng, giống như một
ngữ hoặc một từ li hợp; Nếu tổ hợp có dạng
cấu trúc “định - trung” thì mức độ ngưng kết
của chúng lúc này khá chặt, chức năng ngữ
pháp của nó như một thể từ, tức tương tự với
tổ hợp nhóm (b) đã trình bày ở trên.
Như vậy xét về mặt cấu trúc, tổ hợp V+N
trong tiếng Hán được chia làm ba nhóm: (a)
Nhóm có cấu trúc “động - tân”, đây cũng là
cấu trúc ưu tiên của tổ hợp này. Khi đó tổ hợp
mang tính chất và chức năng ngữ pháp như
một vị từ. Động từ và danh từ trong tổ hợp
nhìn chung vẫn giữ nguyên thuộc tính của
mình; (b) Nhóm có cấu trúc “định - trung”,
so với cấu trúc “động –tân”, là cấu trúc phái
sinh của tổ hợp, khi đó danh từ trong tổ hợp
vẫn giữ nguyên thuộc tính, còn thuộc tính vị
từ của thành tố động từ trong tổ hợp đã nhoè
đi, chꢀ còn có tác dụng như một khu biệt từ,
hạn chế sở chꢀ của danh từ. Cả tổ hợp có chức
năng ngữ pháp như một thể từ; (c) Nhóm có
dạng hai cấu trúc, vừa có thể là “động - tân”,
tức giống định dạng nhóm (a), vừa có thể là
“định - trung”, tức giống định dạng nhóm (b).
Nhóm này có số lượng không nhiều, nó sẽ
được triệt tiêu tính đa cấu trúc khi đưa vào sử
N.H. Anh / Tạp chí Nghiên cꢀu Nưꢁc ngoꢂi, Tꢃp 33, Sꢄ 1 (2017) 1-10
7
dụng trong ngữ cảnh cụ thể. Khi xét về mặt
cấu trúc của tổ hợp V+N chúng tôi nhận thấy,
yếu tố ngữ âm, trong đó chủ yếu là cấu trúc
âm tiết, tức chiều của bước âm trong tổ hợp có
ảnh hưởng trực tiếp đến cấu tạo và độ ngưng
kết của cả tổ hợp.
hợp với tiếng Hán khi động từ song âm tiết
cũng hiếm khi trực tiếp kết hợp với danh từ
tân ngữ đơn âm tiết.
Xét về mặt số lượng, tổ hợp “động – tân”
V+N trong tiếng Việt có số lượng nhiều hơn
tiếng Hán do các thành phần đứng sau động
từ làm tân ngữ trong tiếng Việt ngoài kết tố
bắt buộc còn có thể là các kết tố tự do biểu thị
nguyên nhân, địa điểm, phương thức... Điều
này chúng tôi sẽ thảo luận sâu khi có điều kiện
bàn về đặc điểm ngữ nghĩa của tổ hợp V+N.
5. Đối chiếu đặc điểm ngữ pháp tổ hợp V+N
trong tiếng Hán với tiếng Việt
Tổ hợp V+N trong tiếng Việt cũng
thường có cấu trúc ưu tiên là cấu trúc “động
- tân”, điều này giống với tiếng Hán. Ví dụ:
Xét về chức năng ngữ pháp, các nhà ngữ
pháp học Việt Nam (Cao Xuân Hạo, Nguyễn
Văn Hiệp, Nguyễn Hữu Quỳnh,...) đều nhất
trí cho rằng tổ hợp “động – tân” V+N trong
tiếng Việt đều mang thuộc tính của một vị từ,
tức thường làm vị ngữ chính của câu. Điều
này tương tự như tổ hợp có cấu trúc động – tân
V+N trong tiếng Hán,Ví dụ:
(d1) ăn cơm/ đọc sách/ vẽ tranh/ học
luật/ bơi ếch/ đi mây về gió/ ăn thùng uống
vại/ đi khách/ đi chợ/ nói mồm/ chạy xe/ chạy
chợ/ viết tay/ đá bóng/ học nhóm/ học vẹt
(d2) ăn mì tôm/ đọc truyện tranh/ vẽ
chữ nghĩa/ nói tiếng Việt/ học buổi chiều/ học
nước ngoài/ đi Tây Thiên/
(d3) vẽ tranh sơn mài/ đi chân chữ bát/
học tiếng nước ngoài/ đi giày thể thao
(17) Chủ khách bèn vào buồng ăn cơm.
(18) Ai muốn nhờ vả cụ vẽ chữ nghĩa,
(d4) giúp đỡ bạn/ cá cược tiền/ nghiên
cứu thuốc/ xây dựng trường
đều phải có đem cành cau, hoặc gói chè,..
Cũng giống như tiếng Hán, các tổ hợp
V+N nếu trong đó V là các động từ ba ngữ
trị thì sau tổ hợp có thể xuất hiện một tân ngữ
nữa của động từ. Ví dụ:
(d5) hỏi han bạn bè/ nghiên cứu ngữ
pháp/ di chuyển chỗ ở/ sản xuất hàng hoá/ ăn
mày cửa phật
(d6) giúp đỡ người tàn tật/ chuyển giao
công nghệ cao/ nhập khẩu hàng mĩ phẩm
(19) Lĩnh tháng lương đầu tiên Hoài đã
tặng mẹ một chiếc khăn len.
Xét về góc độ ngữ âm, trong tiếng Việt
các động từ đơn âm tiết hoặc song âm tiết đều
có thể kết hợp với các danh từ đơn âm tiết,
song âm tiết hoặc từ ba âm tiết trở lên. Trong
đó khả năng kết hợp của động từ đơn âm tiết
có phần tự do hơn. Ví dụ trong số các nhóm
tổ hợp từ (d1) đến (d6) nêu trên, nhóm tổ hợp
(d4) với cấu trúc âm tiết “2+1” không được
thực hiện hoá nhiều trong tiếng Việt so với các
nhóm tổ hợp còn lại. Hiện tượng này trùng
Hiện tượng cập vật hoá các tổ hợp V+N
với các động từ khác trong tiếng Việt cũng rất
hiếm như ở tiếng Hán vậy. Các cách nói “viết
chữ bút lông, ăn cơm thìa, hạ cánh sân bay
Tân Sơn Nhất...” trong tiếng Việt theo chúng
tôi đều chꢀ là hiện tượng tꢀnh lược giới từ
trong khẩu ngữ.
Một số tổ hợp “động – tân” V+N trong
tiếng Việt sau khi ngưng kết có thể chuyển hoá
8
Tạp chí Nghiên cꢀu Nưꢁc ngoꢂi, Tꢃp 33, Sꢄ 1 (2017) 1-10
thành một tính từ để miêu tả tính chất của sự vật,
hiện tượng như: có trình độ/ biết việc/ hiểu lễ
nghi. Điều này cũng giống với tiếng Hán. Ví dụ:
Xét về mặt ngữ âm, các tổ hợp V+N có
cấu trúc “định - trung” của tiếng Việt hoặc có
cấu trúc âm tiết “1+1” hoặc có cấu trúc âm tiết
“2+1” giống như phần lớn tổ hợp này trong
tiếng Hán. Các tổ hợp này của tiếng Việt có
độ ngưng kết cao, thường đã trở thành từ ghép
hoặc một cụm từ cố định.
(20) Tìm được người biết việc sẽ tiết
kiệm được thời gian.
Tổ hợp V+N trong tiếng Việt mặc dù có
thuộc tính vị từ cao nhưng khi làm định ngữ,
tu sức cho danh từ trung tâm thường không
xuất hiện các trợ từ kết cấu. Ví dụ:
Xét về nguồn gốc của thành tố cấu tạo thì
đại đa số các thành tố cấu tạo của tổ hợp “định
– trung” V+N này đều là âm Hán Việt, chꢀ một
số ít thành tố là thuần Việt như “trò” là từ thuần
Việt. Xét về nguồn gốc cả tổ hợp thì một bộ
phận tổ hợp này mượn nguyên gốc Hán (gồm
thành tố cấu tạo và trật tự từ) rồi chuyển âm
Hán Việt để tạo thành từ Hán Việt (học sinh/
độc giả/ tác gia/ chứng nhân/ trợ thủ/ thành
phẩm). Một bộ phận khác là mượn các yếu tố
Hán và cách tạo từ của tiếng Hán để sáng tạo ra
một lớp từ “tựa từ Hán Việt” (thí sinh/ phi hành
gia/ phát thanh viên). Các tổ hợp này không có
nguyên gốc ở tiếng Hán. Còn một bộ phận nhỏ
là mượn một yếu tố Hán ghép với một yếu tố
thuần Việt theo cấu trúc Hán để tạo ra một kiểu
tổ hợp “bán từ Hán Việt” (học trò).
(21) công tác xây dựng trường/ người
nói tiếng Việt/ cách đọc sách/ nghĩa cử giúp
đỡ người tàn tật
Đây cũng là điểm khác biệt giữa tổ hợp
động – tân V+N trong tiếng Việt và tiếng Hán.
Khác với tiếng Hán, cấu trúc danh ngữ
trong tiếng Việt có trật tự danh từ trung tâm
ngữ đứng trước, định ngữ đứng sau. Vì vậy tổ
hợp V+N thuần Việt thường không có cấu trúc
“định - trung”. Nói đúng hơn, cấu trúc “động -
tân” là cấu trúc chiếm tuyệt đại đa số của tổ hợp
V+N trong tiếng Việt. Chꢀ có một bộ phận nhỏ
tổ hợp V+N do chịu ảnh hưởng của tiếng Hán
qua quá trình tiếp xúc ngôn ngữ (ở đây là ảnh
hưởng của trật tự “định - trung” trong danh ngữ
tiếng Hán) nên có cấu trúc “định - trung”. Theo
khảo sát của chúng tôi, các tổ hợp V+N có cấu
trúc “định – trung” đều đã ngưng kết thành từ
hoặc cụm từ cố định với yếu tố cấu tạo đều là
âm Hán Việt hoặc một trong số thành tố cấu tạo
là âm Hán Việt. Ví dụ:
Xét về mặt chức năng ngữ pháp, tổ hợp
“định – trung” V+N trong tiếng Việt đã ngưng
kết như một danh từ, hoặc một cụm từ cố định
mang tính danh từ nên nó mang đầy đủ chức
năng ngữ pháp của danh từ. Tức tổ hợp này có
thể làm chủ ngữ, tân ngữ, kết hợp được với số
lượng từ. Ví dụ:
(e1) học sinh/ học phí/ học trò/ độc giả/
hoạ sĩ/ ca sĩ/ tác gia/ tác nhân/ chứng nhân/ hành
trình/ trợ thủ/ thành phẩm/ thí sinh/ thích khách/
thực khách/ bại tướng/ đấu trường/ xạ thủ.
(22) Thí sinh đều đã có mặt đúng giờ.
(23) Chúng tôi đã chuyển thực tập phí
cho đơn vị tiếp nhận thực tập sinh.
(24) Có một phát thanh viên của đài
(e2) phi hành gia/ nhiếp ảnh gia/ phi
hành đoàn/ khảo sát phí/ thực tập phí/ thực tập
sinh/ phát thanh viên/ liên lạc viên/ điện báo
viên/ chꢀ huy sở.
truyền hình là người miền Nam.
Tổ hợp này cũng có thể làm danh từ
trung tâm trong cụm danh từ, ví dụ:
N.H. Anh / Tạp chí Nghiên cꢀu Nưꢁc ngoꢂi, Tꢃp 33, Sꢄ 1 (2017) 1-10
9
(25) Hắn hỏi tên điện báo viên người
Bắc vừa ló đầu ra.
là do trong tiếng Hán trật tự trong cụm danh
từ là định ngữ đứng trước danh từ trung tâm,
vì thế nếu động từ trong tổ hợp V+N tu sức
được cho danh từ của chính tổ hợp đó thì cả
tổ hợp có dạng cấu trúc “định - trung”. Còn
trong tiếng Việt muốn tạo ra một cụm danh
từ thì vị trí giữa động từ và danh từ trong tổ
hợp phải đảo ngược lại, vì trật tự từ trong nội
bộ cụm danh từ tiếng Việt là danh từ trung
tâm ngữ đứng trước định ngữ. Khi là cấu trúc
“động - tân” thì tổ hợp V+N ở cả tiếng Hán
và tiếng Việt đều mang tính vị từ, khi là cấu
trúc “định - trung” thì chúng đều mang tính
thể từ. Giữa tổ hợp “động – tân” V+N trong
tiếng Việt và tổ hợp cùng loại trong tiếng Hán
cũng có khác biệt tế nhị. Theo đó khi cả tổ
hợp V+N làm định ngữ tu sức cho một danh
từ ngoài tổ hợp thì ở tiếng Hán thường phải
xuất hiện trợ từ kết cấu “的”, tính vị từ của cả
tổ hợp lúc này được thể hiện khá rõ rệt. Trong
khi đó ở tiếng Việt nếu tổ hợp V+N làm định
ngữ thường kết hợp trực tiếp với danh từ. Tính
vị từ của nó vì thế có thể bị mờ đi, trở thành
một đơn vị mang tính khu biệt từ, tương tự
như khi tổ hợp “động – tân” V+N ở tiếng Hán
kết hợp trực tiếp với danh từ trung tâm. Ngoài
những khác biệt trên thì tổ hợp V+N của tiếng
Hán và tiếng Việt đều chịu ảnh hưởng nhất
định của yếu tố ngữ âm, tức cấu trúc âm tiết
có ảnh hưởng đến cấu trúc nội tại của tổ hợp.
Tuy nhiên ở tiếng Hán ảnh hưởng này rõ rệt
hơn nên tạo ra những cấu trúc khá phức tạp
trong nội bộ của tổ hợp.
(26) Học phí của trường thu theo đúng
thời gian quy định.
Tổ hợp “định – trung” V+N trong tiếng
Việt cũng có thể làm định ngữ như các danh
từ khác. Khi làm định ngữ giữa tổ hợp định
ngữ này với danh từ trung tâm có thể có hoặc
không có trợ từ kết cấu, tuỳ thuộc vào mức độ
quan hệ ngữ nghĩa lỏng chặt của định ngữ với
danh từ trung tâm. Ví dụ:
(27) Trang phục học sinh thường màu
sáng,...
(28) Giọng của ca sĩ cần phải được giữ
gìn trước khi lên sân khấu.
(29) Nhiệm vụ của hoạ sĩ là ghi lại vẻ
đẹp của cuộc sống trong các tác phẩm hội hoạ
của mình.
Như vậy đối chiếu tiếng Hán và tiếng
Việt chúng tôi nhận thấy mặc đây là hai ngôn
ngữ cùng thuộc loại hình ngôn ngữ đơn lập
[N.V.Xtankêvich], giữa chúng có nhiều điềm
tương đồng nhưng cũng có những điểm khác
biệt nhất định. Sự khác biệt rõ rệt nhất trong
đặc điểm cấu trúc của tổ hợp V+N là trong
tiếng Việt tổ hợp này phần lớn có cấu trúc
“động - tân”, chꢀ một số ít tổ hợp có nguồn gốc
liên quan đến tiếng Hán thì mới có cấu trúc
“định - trung”. Khi đó tổ hợp “định - trung”
V+N của tiếng Việt chủ yếu là các từ ghép
hoặc các cụm từ cố định. Trong tiếng Việt
không có tổ hợp V+N mang cả hai cấu cấu
trúc “động – tân” và “định - trung”. Trong khi
đó ở tiếng Hán, bên cạnh cấu trúc ưu tiên là
cấu trúc “động - tân”, cấu trúc “định - trung”
cũng khá phổ biến trong tổ hợp V+N. Ngoài
ra một số tổ hợp V+N trong tiếng Hán còn
mang cả hai cấu trúc trên. Sự khác biệt này
Có thể nói, đặc điểm ngữ pháp của tổ
hợp V+N trong tiếng Hán tuy không phải là
vấn đề nghiên cứu mới, song đặt nó trong mối
liên hệ với đặc điểm cấu trúc âm tiết và trong
sự đối chiếu với tiếng Việt để làm rõ mối quan
hệ giữa bình diện ngữ âm, ngữ pháp và tìm ra
sự khác biệt giữa hai ngôn ngữ cùng loại hình
10
Tạp chí Nghiên cꢀu Nưꢁc ngoꢂi, Tꢃp 33, Sꢄ 1 (2017) 1-10
Tiếng Trung
đơn lập, thiết nghĩ cũng có tác dụng nhất định
trong nghiên cứu giảng dạy tiếng Hán và tiếng
Việt như một ngoại ngữ.
冯胜利 (2005).《汉语韵律语法研究》北京大
学出版社.
郭锐 (2002).《现代汉语词类研究》商务印
书馆.
Tài liệu tham khảo
Tiếng Việt
黄伯荣、廖序东 (2002).《现代汉语》高等
教育出版 社.
Cao Xuân Hạo (1998). Tiꢈng Viꢅt: mꢃy vꢃn đꢉ ngữ
âm, ngữ phꢇp, ngữ nghĩa . Nxb Giáo dục.
张斌、齐沪扬 (2000).《现代汉语短语》华
东师范大学出版社.
Nguyễn Văn Hiệp (2009). Cú phꢇp tiꢈng Viꢅt, Nxb
朱军、盛新华 (2008). “‘动宾结构带宾
语’格式成因探究”《汉语学习》，第3
期.
Giáo dục Việt Nam.
Nguyễn Hữu Quỳnh (1994). Tiꢈng Viꢅt hiꢅn đại
(Ngữ âm, ngữ phꢇp, phong cꢇch), Trung tâm
biên soạn từ điển bách khoa Việt Nam.
Từ điển
Trung tâm từ điển học (1997). Tꢆ điꢋn Tiꢈng Viꢅt,
N.V.Xtankêvich (1982). Loại hꢊnh cꢇc ngôn ngữ
(Bản dịch tiếng Việt). Nxb Đại học và trung
học chuyên nghiệp.
Nxb Đà Nẵng.
中国社会科学院语言研究所 (2007).《现代汉
语词典》第五版，商务出版社.
GRAMMATICAL FEATURES OF V+N PHRASES IN CHINESE
(IN CONTRAST WITH VIETNAMESE)
Nguyen Hoang Anh
Faculty of Chinese Language and Culture, VNU University and Languages
and International Studies,
Pham Van Dong, Cau Giay, Hanoi, Vietnam
Abstract: The combinationsof verbs and nouns (V+N phrases) in Chinese are rich in internal structures
and syntactic fusion, and their grammatical functions are closely related to their syllabic structures. Through
data analysis, description of internal structures, degree of fusion and functions of Chinese V+N phrases, the
paper discusses the relationship between these phrases and their syllabic structures. On that basis, Chinese
V+N phrases are contrasted with their Vietnamese counterparts so as to identify their differences apart from
similarities between the two languages of the same isolating type.
Keywords: V+N phrases, grammatical features, Chinese-Vietnamese contrast
10 trang
15/01/2024
14420
Free
Bạn đang xem tài liệu "Đặc điểm ngữ pháp của tổ hợp V+N trong tiếng Hán (Đối chiếu với Tiếng Việt)", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- dac_diem_ngu_phap_cua_to_hop_vn_trong_tieng_han_doi_chieu_vo.pdf
